Ze heet Anne. Ze heeft Brainspotting nooit gedaan. Maar ze beschrijft precies waarom Brainspotting werkt.

Eind april deed ik een driedaagse vervolgopleiding met David Grand, de grondlegger van Brainspotting. Wederom inspirerend. Zijn zienswijze en de effectiviteit van Brainspotting, die me ook na al die jaren nog regelmatig verrast, brachten me ertoe deze blog te schrijven. Over wat Brainspotting zo krachtig maakt. Over waarom het lichaam soms weet wat het hoofd niet kan oplossen. En over wat er gebeurt als je stopt met proberen te begrijpen en gewoon bij de ervaring blijft.

De meeste therapie werkt van boven naar beneden

Je bespreekt wat er is, je zoekt verbanden, je verandert gedachten. Voor veel klachten werkt dat prima. Maar voor wie iets diepers meedraagt, schiet het tekort: een angst zonder herkenbare oorzaak, een spanning die steeds terugkomt, lichamelijke klachten waar geen medische verklaring voor is, een reactie op situaties die je zelf niet kunt verklaren.

Het probleem zit niet in de aanpak zelf. Het zit in de ingang. Want alles wat we bewust denken en zeggen is het eindpunt van een veel langere reis. Gevoelens en spanning ontstaan diep in het zenuwstelsel, lang voor er een woord aan vastzit. Het lichaam, en daarmee bedoel ik niet alleen spieren en botten, maar alles wat je zenuwstelsel opslaat buiten het bewuste denken, weet al wat er is lang voordat het hoofd er grip op heeft.

David Grand, de grondlegger van Brainspotting, verwoordt het zo: “It is what it is long before it is what it means.”

Inzicht doet er wel degelijk toe. Het kan beklijven en verdiepen wat er al in het lichaam is verschoven. Maar inzicht werkt pas na de lichamelijke ervaring. Brainspotting begint bij wat er is, niet bij wat je erover (be)denkt.

Een angst die niet luisterde naar logica

Thomas rijdt nauwelijks meer auto. Na een heftige ervaring op de snelweg blijft de angst. Hij weet dat het irrationeel is. Hij weet ook wat het hem kost. En hij heeft al van alles geprobeerd om ervan af te komen.

Hij is sceptisch over werken via Zoom. Dat begrijp ik. Maar Zoom biedt iets wat een praktijkruimte soms niet heeft: je bent in je eigen omgeving, er is geen reisdruk en zodra je op gevoelsniveau werkt, vergeet je systeem dat er een scherm tussen zit.

We beginnen eenvoudig. Ik vraag hem bij de spanning te blijven die opkomt als hij aan autorijden denkt en te voelen waar die zit in zijn lijf. We zoeken de plek op in zijn blikveld waar hij die spanning het sterkst ervaart. We blijven daar.

Zijn lijf begint zijn werk te doen.

Er komen beelden. Verdriet. Er komt een herinnering op, niet aan de auto, maar aan iets dat veel ouder is. Dat is geen toeval. De rijangst is het symptoom, niet de bron. De bron ligt dieper. En Brainspotting komt daar, zonder dat je er cognitief naar hoeft te graven.

Na afloop zegt Thomas dat het een heel andere ervaring was dan hij verwachtte en dat hij helemaal was vergeten dat we niet in dezelfde ruimte zaten. Een week later rijdt hij voor het eerst weer op plekken waar hij normaal gespannen is. In de vervolgsessie vertelt hij: “Ik zat er heel rustig bij. Geen spanning met ander verkeer, geen gevoel van weg willen. Dat opgesloten gevoel dat ik altijd had, dat was er gewoon niet meer.” Hij heeft hetzelfde stukje zelfs twee keer gereden. Gewoon omdat hij kon.

Als het verhaal niet helpt

Niet alle angst heeft een herkenbaar beginpunt. Soms is er gewoon een gevoel dat er altijd al was. Een onrust. Een neiging om uit te schieten in situaties die dat niet rechtvaardigen. Geen incident om naar terug te gaan, niets te vertellen.

Dat heeft vaak te maken met ervaringen van vóór er taal was, de vroege kinderjaren, soms al voor de geboorte. Het zenuwstelsel slaat die op als lichamelijke indrukken, niet als herinneringen. Er zijn geen woorden voor, omdat het nooit in woorden is opgeslagen. Maar je lichaam draagt het wel.

Juist omdat het zo diep zit, vrezen sommige mensen om te beginnen: stel dat er iets opengaat dat ik niet meer kan sluiten. Die angst is begrijpelijk. Maar Brainspotting gaat nooit verder dan je systeem aankan. Niet omdat de therapeut dat bepaalt, maar omdat het lichaam zelf de regie houdt.

Soms vraagt het werk buiten reguliere sessietijden om aandacht. Sandra appt me op een zondagochtend: de spanning is hoog, de paniek is terug. Er is iets dieps opengebroken in eerdere sessies, oud trauma dat eindelijk ruimte vraagt. We maken verbinding via Zoom.

Geïnspireerd door wat ik kort daarvoor verdiepte in de Phase 5 training bij David Grand, werk ik deze keer zonder pointer, zonder vaste techniek. Meer gedoseerd, minder structuur. Niet omdat de techniek er niet toe doet, maar omdat de aanwezigheid hier het werk doet. Het zenuwstelsel van iemand die vroeg veel heeft meegemaakt heeft geen prikkel nodig. Het heeft ruimte nodig.

Ik zie haar ogen bewegen terwijl ze vertelt, steeds naar dezelfde plek, zonder dat ze het zelf doorheeft. Ik nodig haar uit om bij de spanning te blijven en haar ogen te laten gaan waar ze naartoe willen.

Ze kijkt. Haar ogen landen ergens. Ze zegt: “Hier zit de angst.”

Meer doe ik niet.

Wat volgt is een lange stille fase. Schokken. Beelden. Oud materiaal dat eindelijk ruimte krijgt. Op een gegeven moment zegt ze: “Als jij praat, voelt het veiliger.”

“Dat is ook Brainspotting,” zeg ik. “Mijn aanwezigheid is voor jou belangrijk om dit te kunnen doen.”

Na de sessie is de paniek merkbaar minder. Of ze volledig weg is, hangt af van wat eronder zit. Soms is dat het geval; soms vraagt het meer tijd. En wat misschien nog belangrijker is: Sandra merkt dat ze de golf begint te herkennen als die opkomt en hem sneller kan laten zakken. Dat is iets anders dan hopen dat hij niet komt.

Wat niet verwerkt werd, blijft actief

Soms maak je iets mee dat op dat moment te overweldigend is om te verwerken. Een schokkende gebeurtenis, een periode van aanhoudende stress, of ervaringen uit je vroege jeugd die je systeem simpelweg nog niet aankon. Die spanning zet zich vast in het lichaam, niet als gedachte, maar als fysieke lading die actief blijft.

Je kent het misschien: je reageert ergens veel heftiger op dan de situatie rechtvaardigt, en je weet zelf ook niet goed waarom. Dat is je zenuwstelsel dat reageert op iets van vroeger, omdat het lichaam geen goed onderscheid maakt tussen heden en verleden.

Begrijpen helpt hier maar beperkt. Je kunt precies weten waar iets vandaan komt en toch blijven reageren zoals je altijd deed. Dat is niet omdat je het niet goed genoeg begrijpt. Het is omdat inzicht alleen niets verandert aan de lading die in het lichaam vastzit.

Transformatie kan alleen plaatsvinden in het nu. Niet in het praten over wat er toen was, maar in het voelen van wat er nu is. Brainspotting schept daarvoor de ruimte: een veilige context waarin het zenuwstelsel de vastgezette spanning alsnog kan verwerken, laag voor laag, in zijn eigen tempo.

Verwerking gaat in golven. De eerste keer is de spanning het hevigst. Dan zakt hij. Komt terug, maar minder sterk. Zakt weer. Totdat er niets meer te verwerken valt. Dat vraagt vaak meerdere sessies. Het vraagt ook een therapeut die er werkelijk bij aanwezig is.

Grand zegt het keer op keer in zijn trainingen: de techniek is ondergeschikt. Wat heelt is naar de spanning toe gaan, in verbinding met een aanwezige ander die je daarin houdt.

Die aanwezigheid werkt ook via een scherm. Zodra je op gevoelsniveau werkt, verdwijnt het scherm naar de achtergrond. Twee mensen, verbonden, waarbij het zenuwstelsel van de één de veiligheid voelt van de ander. De afstand lost op.

De therapeut als staart van de komeet

David Grand is ver in de zeventig en werkt nog steeds alsof hij het net ontdekt heeft. In de training deed hij livesessies via Zoom met deelnemers en liet daarin precies zien waar hij over spreekt: volledig afgestemd op de ander, belichaamd aanwezig, een enkele vraag op het juiste moment. Niet meer dan nodig, nooit minder dan wat de cliënt vraagt. Fascinerend om telkens weer het effect te ervaren, bij degene met wie hij werkt én bij elkaar als deelnemers in de breakout rooms.

Zijn uitgangspunt is radicaal eenvoudig. Het menselijk zenuwstelsel heeft een tot vier quadriljoen synaptische verbindingen. Geen therapeut, geen model, geen protocol begrijpt dat systeem. En wie doet alsof hij het wél begrijpt, doet de cliënt tekort. Grand noemt dit het onzekerheidsprincipe en trekt er een concrete conclusie uit: “In the face of uncertainty, all we have is the frame.” Niet de techniek. Niet de diagnose. De relatie, de aanwezigheid, de bereidheid om te volgen.

Grand noemt de therapeut de staart van de komeet. De cliënt is de kop die de richting bepaalt. De therapeut beweegt mee, volgt, gaat niet voor. Dat klinkt passief, maar het is het niet. Het vraagt voortdurende afstemming en het vermogen om je eigen behoefte aan het begrijpen los te laten.

Ik herken dit van binnenuit. Voordat ik Brainspotting leerde, werkte ik al intuïtief, zonder vooropgesteld plan, volgend op wat er in de ander bewoog. Brainspotting heeft me niet van aanpak doen veranderen, maar het heeft me wel geholpen nog meer te vertrouwen op mijn innerlijke, belichaamde kompas. En op het vermogen om spanning te kunnen houden zonder die meteen op te willen lossen, aanwezig te blijven zonder te sturen, te zijn in plaats van te doen.

“You don’t have to know what it is to know that it is,” zegt Grand. Je hoeft niet te begrijpen wat er in de cliënt speelt om te weten dat er iets is. En je hoeft het niet te sturen om het te laten bewegen.

Dat spreekt me enorm aan, niet alleen als therapeut maar ook als mens. De diepste veranderingen in mijn eigen proces kwamen niet via begrijpen. Ze kwamen via de diepe afstemming van een ander, het gevoel dat alles mocht en niets hoefde, een veiligheid die maakte dat ik mezelf volledig welkom voelde met wie ik ben. Dat voelt je systeem haarfijn. En hoe vaak ontbreekt dat bij een therapeut of coach, weet ik ook uit eigen ervaring, door vallen en opstaan.

Waarom begrijpen niet altijd helpt

Thomas begrijpt zijn rijangst al jaren. Hij weet wat het is, weet wat het kost, weet dat het irrationeel is. Zijn lijf weet het ook, maar anders: als spanning, als schrik die sneller is dan zijn gedachten, als reactie die geen toestemming vraagt. Daar kan begrip niet bij.

Sandra weet ook wel dat haar paniek ergens vandaan komt. Ze heeft er genoeg over nagedacht, genoeg over gepraat. Maar het denken helpt haar niet verder. Het zorgt alleen maar voor meer paniek.

Brainspotting maakt iets anders mogelijk. Het zenuwstelsel verwerkt wat het destijds niet kon dragen, laag voor laag, in zijn eigen tempo. En zodra dat gebeurt, kan het hoofd er iets mee. Dan beklijft begrijpen ook echt.

Thomas rijdt weer, zonder angst op plekken die hem maandenlang tegenhielden. Sandra merkt dat ze zichzelf kan terugvinden als de paniek opkomt, in plaats van erin te verdwijnen. Dat zijn geen kleine verschuivingen. Het zijn patronen die doorbroken worden, soms na jaren vastzitten.

Anne verwoordt wat ik zo’n tien jaar geleden zelf ook ontdekte: integratie vraagt dat je eerst de ervaring ingaat, voorbij je controlerende mind. De wijsheid is er al, in je lichaam. Om die te durven vertrouwen heb je iemand nodig die je voorgegaan is, die de weg kent en de ruimte kan houden. Want zonder een veilige, afgestemde begeleiding blijft je mind in control en komt het zenuwstelsel niet in beweging. Iemand die je echt kan vertrouwen om jezelf tegen te komen.

Brainspotting is een krachtige relationele methode voor wat woorden niet bereiken. De paradox is dat de kracht niet zit in wat de therapeut doet, maar in wat hij niet doet: niet sturen, niet invullen, niet oplossen. Aanwezig zijn terwijl jij je eigen weg gaat.

Wil je ervaren wat dat voor jou kan betekenen? Je bent van harte welkom. Meer info vind je op onlinebrainspotting.nl.

Dat is geen gebrek aan inzicht. Dat is wat er gebeurt als je vanuit je hoofd leeft. In deze blog laat ik zien wat er werkelijk gebeurde, via een experiment in een Leven Zonder Stress podcast met Patrick Kicken, en wat het bij ons allebei losmaakte.

Het hoofd herhaalt en filtert

Zolang je vooral denkt in plaats van voelen, ben je niet hier. Denken speelt zich altijd af in het verleden of de toekomst. Je bent bezig met wat er gisteren gebeurde of met wat er straks misschien misgaat. Wat veel mensen niet doorhebben: de toekomst die je hoofd construeert is altijd een extrapolatie van het verleden. Hetzelfde materiaal, andere verpakking. Dat verklaart waarom zoveel dingen zich blijven herhalen, ook als je het allang begrijpt.

Zolang je in je hoofd leeft, leef je ook in een gefilterde versie van de werkelijkheid. Je hoofd selecteert, kleurt en interpreteert voortdurend, en dat is niet toevallig. Het is evolutionair slim: zonder filter zou je verdrinken in prikkels. Je systeem leert dus snel wat gevaarlijk is, wat veilig is, wat je kunt verwachten.

Maar er zit een keerzijde aan. Hoe meer onverwerkte ervaringen eronder liggen, hoe sterker die filter werkt, of juist hoe poreuzer. Sommigen sluiten te veel af. Ze leven in een gecondenseerde, voorspelbare wereld en reageren niet meer op wat er werkelijk is, maar op wat ze verwachten, vrezen of al kennen. Anderen laten juist te veel binnen. Ze absorberen wat om hen heen leeft, voelen wat niet van hen is en raken chronisch overprikkeld door een werkelijkheid die nooit ophoudt. Beide zijn reacties op hetzelfde: een systeem dat heeft geleerd het nu niet te vertrouwen.

Je snapt het, en toch verandert er niets

De voor de hand liggende reactie is: meer begrijpen. Meer lezen, meer analyseren, meer duiden. En dat helpt, tot op zekere hoogte. Een label kan helpen om te herkennen waar je zit. In mijn blog Je bent niet je label schreef ik dat begrijpen en verschuiven twee verschillende dingen zijn. Je kunt je patroon perfect analyseren, weten waar het vandaan komt, het een naam geven, en toch verandert er weinig wezenlijks. Het hoofd extrapoleert verder op een gefilterde versie van de werkelijkheid, niet op de werkelijkheid zelf.

Daarvoor moet je dieper. Het lijf in.

Dat is makkelijker gezegd dan gedaan. Want ergens in het verleden heeft je mind geleerd dat voelen gevaarlijk is. Niet als bewuste gedachte, maar als iets wat je lichaam heeft onthouden. En wat je lichaam heeft onthouden, laat het niet los op commando. Daarvoor heb je iemand nodig bij wie je zenuwstelsel zich durft te ontspannen, tot op celniveau. Vaak is het juist de spanning tussen veiligheid en het randje van het onbekende die de beweging in gang zet.

Eruit schieten

Maar veiligheid is een randvoorwaarde, geen doel op zich. Pas als je systeem zich durft te ontspannen, kan zichtbaar worden wat er onbewust speelt. Wat je triggert, wat je uit je lijf schiet, en wat je zonder het te weten herhaalt.

Dat begint altijd hetzelfde: er gebeurt iets dat iets aanraakt. Een blik, een toon, een situatie. En voor je het weet, ben je uit je lijf geschoten. Niet als bewuste keuze, maar als reflex. In een flits van een seconde. In de kern is het vrijwel altijd een angstrespons of een combinatie van angst en geblokkeerde energie.

Je schiet naar je hoofd en begint een van je overlevingspatronen uit te leven. Ook om niet te voelen wat er net aangeraakt werd. Je hoofd doet dan wat het altijd doet: filteren, interpreteren, herhalen vanuit het verleden. Zoals ik eerder beschreef, ben je dan per definitie niet meer in het nu. Zoals ik in meerdere blogs beschrijf, waaronder Als woorden niet meer werken, zijn er vier richtingen: aanvallen, verdedigen, opgeven of de pijl naar binnen keren en jezelf de schuld geven. Vier verschillende bewegingen, maar allemaal vertrekken ze vanuit hetzelfde: je bent even niet meer in verbinding met jezelf.

Wanneer er ruimte ontstaat om dit te herkennen, begint er iets te verschuiven. Hoe dat werkt gaat verder dan deze blog, maar het begint altijd met hetzelfde: even stoppen, vertragen en voelen voordat de reflex het overneemt.

Het experiment met Patrick

Een paar weken geleden zat ik tegenover Patrick Kicken voor de opname van een tweede gesprek in zijn podcast Leven zonder stress, die gisteren online is gekomen. Ik had hem van tevoren gevraagd of hij in was voor een experiment. Of we op een gegeven moment de rollen konden omdraaien. Hij als degene die iets inbrengt, ik als begeleider.

Hij was er meteen voor.

Een rol geeft houvast. Als interviewer weet je wat je doet. De rol beschermt je ook tegen kwetsbaarheid, want het gaat niet over jou. Maar het houdt ook iets op afstand. Door zijn interviewrol neer te leggen en iets echts in te brengen, maakte Patrick ruimte voor een ander soort gesprek. En ik kon vanuit mijn begeleidersrol doen wat ik doe: kijken wat er beweegt en daarnaartoe gaan.

Halverwege bracht hij iets in wat hem bezighoudt, een situatie thuis die hem had geraakt. Terwijl hij vertelde, merkte ik een verschuiving. Niet in wat hij zei, maar eronder.

Wat er werkelijk gebeurde

Hij beschreef een conflict met de oudste zoon van zijn vriendin. Hoe hij was uitgevallen, harder dan de situatie vroeg. Ik vroeg hem wat hij nu in zijn lijf voelde als hij eraan terugdacht. Spanning in zijn buik, zei hij. Onrust. Zijn hoofd wilde meteen verklaren, maar ik nodigde hem uit om dat even te laten voor wat het was en bij de sensatie te blijven.

Daarna vroeg ik of dit gevoel hem iets herinnerde. Of er iets opkwam als hij zo in zijn lijf zat. In eerste instantie niet. Zijn systeem had even tijd nodig. De controleur was nog te actief. Het was nog te spannend om het onbewuste toe te laten. Pas in tweede instantie kwam er iets. Hij had als kind zijn moeder verdedigd tegen zijn vader. Dat kleine jongetje was er ook bij Tweede Paasdag aan tafel.

Hij had die link nog nooit eerder gelegd.

De lichamelijke sensatie is hetzelfde in beide situaties. Daarmee wordt zichtbaar dat verleden en heden aan elkaar vastzitten: wat er nu gebeurt raakt iets wat al veel langer in je systeem zit. De reactie die dan volgt is niet fout, maar wel buiten proportie. Je reageert niet alleen op wat er nu is, maar ook op wat er ooit was. En dat kost contact, met jezelf en met de ander.

Vanuit die herkenning konden we onderzoeken wat dat kleine jongetje destijds nodig had gehad. Wat er toen niet was en wat er nu alsnog gegeven kon worden. Dat is wat heelt: niet het begrijpen, maar het alsnog ontvangen. Als het systeem krijgt wat het zo heeft gemist, hoeft het er niet langer alert op te blijven. Maar dat gaat niet via het hoofd. Het vraagt een doorvoelde ervaring: het kleine kind in jezelf alsnog de geruststelling geven die het nooit heeft gekregen. Dat het nu wel oké is. Dat het veilig is. Soms is dat zo simpel als jezelf vasthouden, een zelfknuffel die het systeem doet geloven dat er iemand is. Want die behoefte is preverbaal: ouder dan woorden, ouder dan begrip.

De weg terug

In de podcast herkende Patrick iets. Door terug te gaan naar het moment en te voelen wat er in zijn lijf bewoog, viel er iets in. De verbinding met iets van vroeger. Niet als gedachte, maar als herkenning van binnenuit. Zijn lichaam wist het al. Het hoofd volgde pas later.

Juist die herkenning maakte het mogelijk om ook het nu weer helder te zien. Zijn reactie was overtrokken, maar niet onterecht. Hij was voor zijn vriendin opgekomen en dat klopte. Zijn vriendin gaf hem dat ook terug. Het verschil is niet of je reageert, maar of je reageert vanuit oud zeer of vanuit helder contact met wat er nu werkelijk speelt. Dat tweede is alleen mogelijk als je eerst weer in jezelf bent geland.

Het verleden kun je niet veranderen. Maar je kunt er wel op terugkomen. Sorry zeggen als dat klopt. En bewust blijven oefenen, met vallen en opstaan, zoals een kind leert lopen. Dat verandert de toekomst, niet in één keer, maar stap voor stap.

Hoe diep het kan gaan

Wat zou er gebeurd zijn als we meer tijd en ruimte hadden gehad? Geen camera, geen tijdsdruk, geen live publiek. Gewoon twee mensen, de ruimte om te vertragen.

Dat is geen retorische vraag. Ik zie het keer op keer in mijn sessies. Wat er mogelijk wordt als iemand zich echt veilig voelt en er ruimte is om te blijven, gaat veel dieper dan wat Patrick en ik konden aanraken. Tot op het niveau waarop woorden ophouden en het lichaam het enige archief is. Waar iemand in contact komt met de vroegste pijn: niet gezien worden, niet gehoord worden, alleen zijn op een moment dat je dat niet kon dragen.

Een paar dagen geleden had ik een sessie met een cliënte die dat raakte. Via een brainspottingproces kwamen we bij een preverbale laag. Niet via een herinnering die ze kon vertellen, maar via wat er in haar lijf bewoog. Een spanning in de keel, een druk op de borst, bewegingen die deden denken aan een heel jong kind. Ergens in dat proces viel er iets in: een baby die stopte met huilen omdat de moeder niet kwam. Ze benoemt het zelf: dit is het startpunt van alles.

Dat niveau bereik je niet met begrip. Je bereikt het door aanwezig te blijven bij wat er is, ook als het geen woorden heeft.

Wat ik zelf niet deed

Dat niveau bereiken vraagt iets van de begeleider. Dus nu ook van mij.

In het gesprek met Patrick probeerde ik een veld of holding te creëren. Niet door het te zeggen, maar door er volledig aanwezig in te zijn. Want mensen komen niet dichter bij zichzelf door harder te proberen. Ze komen dichter bij zichzelf als ze zich veilig genoeg voelen om op de rand van het onbekende te staan.

Niet er overheen. Dan sluit het systeem en kom je in overlevingspatronen terecht. Maar ook niet te voorzichtig, binnen de comfortzone, want dan kan er niets veranderen of verschuiven. Herken je dat?

Hoe effectief ik daarin ben, hangt niet af van wat ik doe, maar van hoe aanwezig ik ben. Hoe meer ik hier ben, hoe meer ruimte er ontstaat voor de ander om te landen. Dat is een zijnskwaliteit, geen techniek die je inzet. Dat vraagt om innerlijk werk en het trainen van je aanwezigheid, bijvoorbeeld door meditatie.

Bij Patrick voelde ik intuitief waar die rand lag, zoals ik dat bij iedereen probeer in te voelen en af te stemmen. En ik ging er niet overheen. Niet uit voorzichtigheid, maar omdat ik weet dat te veel druk averechts werkt. Het systeem sluit zich dan juist.

Er was ook iets anders. Op momenten waarop het spannend werd, merkte ik dat ik meebewoog met de energie van Patrick in plaats van bij mijn eigen kompas te blijven. Dat is wat ik versmelten noem: je verliest even de draad naar jezelf en volgt de ander. Je bent er nog, maar je bent ook een beetje weg. Van buitenaf is het nauwelijks zichtbaar. Je zegt nog steeds de goede dingen. Maar je zegt ze vanuit een andere plek. Is dat herkenbaar voor jou? Dat je erbij bent, maar ook een beetje afwezig bent?

Dat had voor mij ook te maken met de context. Iets in mijn systeem was nog niet helemaal op zijn gemak: een liveopname, een andere omgeving dan mijn eigen ruimte via Zoom. En ik voelde dat Patrick het spannend vond. Dat wilde ik honoreren. Maar het maakte ook dat ik net iets minder durfde. En daardoor ging het net iets minder diep.

Wat ik achteraf herkende

Het besef dat ik minder aanwezig was dan ik had gewild, activeerde achteraf ook mijn innerlijke criticus. Ik dacht terug aan het gesprek. Had ik scherper kunnen zijn op sommige momenten? Waarschijnlijk wel. Er waren plekken waar ik de diepte in had gekund en dat niet deed. Waar ik nog helderder had kunnen zijn.

Maar terwijl ik dat dacht, herkende ik ook iets. Die twijfel achteraf is zelf een beweging. Een stem die oordeelt over een keuze die in het moment klopte. Had je niet meer moeten durven? Was je niet te voorzichtig? Was het goed genoeg?

Het zijn altijd dezelfde stemmen. Niet mijn stem. Een oude stem die zich voordoet als mijn stem. Ouders, leraren, mensen die vroeger bepaalden of je goed genoeg was. Je hebt ze ooit overgenomen omdat je ze nodig had. Ze zijn blijven hangen, ook als de context allang veranderd is. En zodra je iets doet wat kwetsbaar of onzeker voelt, staan ze weer klaar.

Precies dat oefenen was ook een reden om deze podcast opnieuw te doen. Als oefening voor mezelf. Dit gaf Patrick me terug na ons eerste gesprek: mensen raken niet door wat perfect is, maar door wat echt is. Door te doen en te ervaren wat het bij anderen losmaakt, herprogrammeer je jezelf. Niet door het te begrijpen, maar door het te leven. Na onze eerste podcast merkte ik hoe dat werkt. Veel mensen meldden zich aan, niet omdat het perfect was, maar omdat het echt was. Die spiegel van anderen, dat is wat je systeem doet geloven dat het anders kan.

Op de rand, voorbij een rol

Die veiligheid om echt te zijn, dat ervoer ik ook in het gesprek met Patrick; hij creëerde bij mij veiligheid. Zijn rustige stem, zijn openheid, zijn oprechte interesse. Ook ik heb een veilige omgeving nodig om er echt te kunnen zijn. Geen toeval dat we een jaar later weer tegenover elkaar zaten.

Gaandeweg het gesprek werden we gewoon twee mensen die hetzelfde herkenden. Geen coach en gesprekspartner, maar twee mensen die allebei weten hoe het is om ergens mee te worstelen. Precies wat ik eerder beschreef: ook ik werd geraakt, ook ik verloor soms even de draad naar mezelf. Dat is gelijkwaardigheid. Soms kies je er bewust voor, soms ontstaat het gewoon. Maar het vraagt altijd iets: jezelf ook zichtbaar maken.

Dat vraagt om uit je rol te stappen. Een rol geeft controle en daarmee een vorm van veiligheid. Maar het houdt ook iets op afstand. Gelijkwaardigheid niet. Je weet niet wat er komt, je bent zelf ook zichtbaar. Dat is spannender. Het betekent ook dat je positie kwijtraakt. Dat er verwarring kan ontstaan. Dat je zelf geraakt wordt op een manier die je niet had verwacht. Niet omdat het makkelijk is, maar omdat het veel kwetsbaarder is. En juist daarin ontstaat echte ontmoeting, in de kwetsbaarheid, zonder dat één van ons boven of onder de ander staat. Minder controle, meer contact.

Ik oefen daar bewust mee. Op de rand van het onbekende, want daar leer ik, daar groei ik. Niet door het te begrijpen, maar door het te ervaren. Met iemand bij wie je je voldoende op je gemak voelt, ook als het ongemakkelijk wordt. Daarmee ‘herprogrammeer’ je je zenuwstelsel.

Aan het einde zeiden we allebei hetzelfde, zonder dat we het hadden afgesproken. Dat we ons niet meer hoeven te bewijzen. Voor mij voelde dat als de reden waarom ik dit soort dingen doe. Niet omdat het moet, niet om iets te laten zien, maar omdat ik er zin in had. Omdat het voelt als leven vanuit vrijheid in plaats van vanuit druk.

Misschien herken jij dat ook. En handel je er ook naar?

Ik ben blij dat ik mijn impuls heb gevolgd en Patrick heb benaderd om weer een podcast met hem te doen. Het was voor mij een mooie ervaring die ik niet had willen missen. En weer een die me veel heeft gebracht. Dank je wel, Patrick. Tot volgend jaar?

Hieronder ons gesprek op Youtube. Je kunt het interview ook beluisteren via Apple Podcasts of of Spotify.

Ze komen met verschillende verhalen. Maar wat ik steeds herken: het gevoel dat er iets wil verschuiven en de vraag hoe.

Soms is dit vermoeidheid of stress. Soms een gevoel van vastzitten. Soms simpelweg de behoefte om even te voelen wat er werkelijk in je leeft, zonder de ruis van alledag.

Dat is de kern. Niet dat mensen te weinig weten over zichzelf. Maar dat blijkt alleen niet genoeg.

Vier keer per jaar

In januari hadden we voor het eerst een winterretraite. De eerste zomerretraite eind juni is al maanden volgeboekt. Voor eind juli en eind augustus zijn er nog plekken.

We werken bewust met maximaal zes mensen, zodat er ruimte is voor ieders inbreng, voor echte aandacht en voor de groepsdynamiek die pas in een kleine groep mogelijk wordt. De deelnemers zijn van begin dertig tot ver in de zestig. Ondernemers, zorgprofessionals, docenten, coaches. Allemaal met een eigen verhaal.

Noorwegen als bedding

We wonen in Hedalen, in de Noorse bergen, met een weids uitzicht over het dal. Ver van de cruiseroutes, ver van de wachtrijen bij Preikestolen en Flåm. Het Noorwegen dat de meeste toeristen nooit zien.

De natuur doet hier haar eigen werk. De stilte is anders dan de stilte die je thuis kunt vinden. Het uitzicht vraagt niets van je. Je zakt vanzelf.

Ons eigen huis staat deze weken ter beschikking aan de deelnemers: vijf slaapkamers, twee badkamers, een jacuzzi met uitzicht over het dal. Geen retraitecentrum, geen hotel. Mensen zijn te gast in de plek waar wij leven. Dat geeft iets wat moeilijk te omschrijven is, maar door iedereen wordt opgemerkt.

Wat er in een week gebeurt

De week heeft een ritme, maar het is geen programma dat je afwerkt.

De ochtenden beginnen met meditatie en Zhineng Qigong, begeleid door Marlí. Rustige, vloeiende bewegingen die het zenuwstelsel tot rust brengen en het lichaam openen. Mensen die er ervaring mee hebben herkennen de diepte. Mensen die er nog nooit mee hebben gedaan ontdekken iets wat ze niet verwachtten.

In de groepssessies wisselen oefeningen, reflectie en sharing elkaar af. De rode draad is steeds hetzelfde: ontspannen, jezelf kunnen zijn en vanuit die rust het onderzoek doen. Wat speelt er werkelijk? Waar trek je je terug? Waar kom je jezelf tegen? De groep wordt daarin snel een dragende kracht.

´s Middags zijn er begeleide wandelingen. De ongerepte natuur, de stilte, het uitzicht: ze doen iets wat binnen niet lukt. Wat ‘s ochtends werd gevoeld maar nog niet kon landen, begint onderweg te zakken. Mensen komen anders terug van een wandeling dan ze zijn vertrokken.

De persoonlijke sessie met mij biedt de mogelijkheid om te verdiepen wat gedurende de week al in beweging is gekomen. Wat in de Qigong werd gevoeld, wat in een sharing werd aangeroerd, wat in de natuur begon te bewegen: dat krijgt hier de ruimte om echt door te werken. Ik stem precies af op wat jij nodig hebt, van een goed gesprek tot lichaamsgerichte begeleiding, Brainspotting of trauma release.

En dan zijn er de maaltijden. Marlí bereidt elke dag vers: gezond, gevarieerd, met aandacht. Niet als bijzaak, maar als onderdeel van de bedding. Rust, regelmaat, het genieten van wat goed is. Deelnemers waarderen de maaltijden gemiddeld met een 9,6, het hoogst scorende onderdeel van de hele week.

Naast de diepgang is er ook ruimte voor gezelligheid, lachen en luchtigheid. Een goed gesprek aan tafel, een huilbui en een grap op dezelfde avond. Dat is niet ondanks het werk, maar is onderdeel ervan.

Wat de cijfers zeggen

Alle deelnemers vullen na afloop een evaluatieformulier in. Niet een selectie, iedereen. De gemiddelde beoordeling over de afgelopen jaren is ruim een 9. Begeleiding scoort een 9,3. Locatie en inhoud volgen met beide ruim een 9.

Dit is het gemiddelde over alle deelnemers, geen selectie. Jaar na jaar consistent. Dat zegt iets wat geen enkele individuele aanbeveling kan zeggen.

Begeleiding vanuit eigen doorleefde ervaring

In 1999 startte ik een bedrijf dat de directie van NS als een luis in de pels ervoer. We duwden van buiten tegen wat niet wilde veranderen. Nu maak ik van binnen ruimte voor wat wil bewegen. Het tegenovergestelde, en voor mij het enige wat werkt. Vroeger veel buitenkant. Nu veel binnenkant. De impact is groter dan ooit.

Marlí en ik begeleiden niet vanuit een vast format. We begeleiden vanuit wat we zelf hebben doorleefd. Dat is voelbaar, zeggen deelnemers keer op keer. Niet als verklaring, maar als iets wat je ervaart in hoe het gesprek gaat, in hoe de week is opgebouwd, in de combinatie van scherpte en zachtheid.

Marlí brengt rust, gronding en een vanzelfsprekende zorgzaamheid: in de Qigong, in de maaltijden, in haar aanwezigheid. Lars luistert scherp, confronteert waar nodig, maar altijd in afstemming. Hij werkt van verhaal naar gevoel: wat er speelt, wat je ervaart in je lijf en de ruimte om daarbij te blijven. Wat loskomt, wordt geïntegreerd, zodat inzichten niet blijven hangen als gedachten maar echt kunnen landen. Deelnemers zijn vaak verrast door hoe snel er iets beweegt en hoe lang dat doorwerkt.

Spiritueel maar niet zweverig. Met beide voeten op de grond.

Wat beklijft

De berichten die maanden later binnenkomen maken me blij in mijn hart. Dat ik mensen een weg kan wijzen naar wie ze werkelijk zijn.

Maaike, wiens partner als eerste opmerkte dat ze rustiger thuiskwam en minder opvliegend was. Lies die in de herfstvakantie foto’s van de groep tegenkwam en schreef dat ze de warmte nog voelde. Iemand anders die schrijft dat hij regelmatig de ‘berg in jezelf’-meditatie opzoekt.

De berichten die maanden later binnenkomen bevestigen wat ik al voel tijdens de week zelf: dit klopt. Schaal is kleiner dan ooit, impact groter dan ooit. Er verschuift daadwerkelijk iets in het leven van de meeste deelnemers. Als half-Noor maakt het me bovendien blij om mensen het Noorwegen te laten zien dat de meeste toeristen nooit zien. Velen willen daarna terugkomen. Niet alleen naar de plek, maar naar iets in zichzelf.

Als je dit overweegt

De juniretraite is vol. Voor eind juli en eind augustus zijn er nog plekken.

De prijs is €1495 all-in, inclusief verblijf, alle maaltijden, begeleiding en een persoonlijke 1-op-1 sessie. Voor wie weleens in Noorwegen op vakantie is geweest: hotels en restaurants zijn er niet goedkoop. En wat je hier krijgt, is een week die verder gaat dan een vakantie ;-)

Als je dit al een tijdje overweegt: de retraites raken steeds eerder vol. Een kennismakingsgesprek via Zoom is vrijblijvend en kost een half uur.

Meer op norwayretreat.com.

De reis naar ons

Steeds meer deelnemers komen met de trein of boot in plaats van het vliegtuig en we stimuleren dat graag. Niet alleen om duurzame redenen: de reis zelf werkt al als overgang naar vertraging. De ene wereld laat je los voordat je er bent.

We zitten gunstig: twee uur van Oslo, dat goed bereikbaar is vanuit Nederland en België. Populaire opties zijn vliegen naar Oslo Gardermoen of de combinatie van een trein naar Kopenhagen en een nachtboot naar Oslo. Die nachtboot is verrassend betaalbaar, tot vijf keer goedkoper dan andere bootverbindingen. Je slaapt in een privécabine en wordt wakker in het Oslofjord.

Nieuw dit jaar: Snålltåget rijdt vanaf 15 juni dagelijks van Malmö via Göteborg naar Oslo, aankomst 13.16. Vanuit Nederland reis je vrijdag naar Malmö of Helsingborg, overnacht je daar, en stap je zaterdag vroeg op. Of je neemt de Snälltåget-nachttrein vanaf Hamburg. Ruim op tijd voor de bus naar ons.

Meer reisinfo op norwayretreat.com/reis-noorwegen. En we helpen graag mee met plannen en boeken, en waar mogelijk stimuleren we ook samenreizen.

Trump is niet uit het nieuws te slaan. Epstein ook niet, al zou Trump dat liever anders zien. Beiden laten zien waar narcisme toe in staat is als het macht heeft of grijpt. Trump is de meest zichtbare variant: luid, onverhuld, alles draait om hem. Epstein laat iets anders zien: hoe iemand met vergelijkbare trekken jarenlang buiten het zicht kan opereren, een heel netwerk manipulerend, terwijl maar weinigen het zagen of wilden zien. Beiden verdraaiden de werkelijkheid. Beiden lieten een spoor van schade achter.

Maar zij zijn de extremen. Wat velen niet zien: narcistische patronen werken meestal subtieler, dichter bij huis, buiten het zicht. In gezinnen, in organisaties, in de politiek. Net zo destructief. Alleen leggen we de link niet.

Ik schrijf over dit onderwerp al jaren, vanuit onderzoek én vanuit eigen ervaring, en werk met mensen die vastzitten in narcistische dynamieken. Zowel degenen die de patronen vertonen als degenen die er de gevolgen van dragen. Waarbij die twee rollen zelden zo gescheiden zijn als ze lijken.

Wat me steeds opvalt: zelfs mensen die er dagelijks mee werken, therapeuten, coaches, managers, missen de subtielere vormen. Niet omdat ze het niet willen zien, maar omdat narcisme pas zichtbaar wordt als je weet waar je op moet letten. En omdat de meest gangbare beschrijvingen het grootste deel van het spectrum missen.

Ik ga hier in op de subtielere vormen: waarom narcisme zo aantrekkelijk is, niet alleen voor degene die het vertoont, maar ook voor degene die ermee in aanraking komt. Want juist de subtielere vormen trekken aan voordat je doorhebt wat er speelt. En tegen de tijd dat je het ziet, ben je er al in verstrikt. Wie niet weet hoe het werkt, kan het niet tijdig herkennen. En wie het niet tijdig herkent, heeft nauwelijks een keuze. Niet in een relatie, niet in een organisatie, niet in de wereld om zich heen.

Het essay beweegt van herkennen naar doorbreken: vijf eerste signalen, vijf sleutels om dieper te begrijpen, de vijf gedaanten waarin narcisme zich toont, en wat er dan nodig is om de dynamiek te keren.

Wat narcisme werkelijk is

Narcisme is een van de meest gebruikte begrippen in psychologie en populaire cultuur, en daardoor ook een van de meest uitgeholde. Iemand die zijn foto’s zorgvuldig uitkiest heet een narcist. Een baas die weinig luistert ook. Maar wanneer wordt het echt ongezond? Bijzonder hoogleraar en psychoanalyticus Frans Schalkwijk formuleert het helder: “Een patroon gaat altijd op. Niet één keer, niet alleen onder druk, maar structureel, in verschillende relaties, in intieme contexten.” Dát is waar ik het over heb als ik schrijf over narcisme, of beter geformuleerd: narcistische defensie of persoonlijkheidsstoornis.

Want zoals ik ook eerder schreef: Je bent niet je label. Niemand is 'een narcist'. Wat wel bestaat: narcistische trekken, een narcistische defensie, patronen die ooit een functie hadden. Die kunnen hardnekkig zijn en veel schade aanrichten, maar ze zijn niet wie iemand is. Dat onderscheid klinkt misschien klein, maar het bepaalt hoe je naar iemand kijkt. Het bepaalt of je iemand ziet als een probleem, of als iemand die vastzit in een patroon dat ook anders kan.

Het probleem van structureel narcistisch gedrag is niet in de eerste plaats dat iemand zelfgericht is. Het is dat gelijkwaardigheid verdwijnt. Tegenspraak wordt onmogelijk. De werkelijkheid van de ander telt niet meer mee. En de eigen werkelijkheid wordt zo bijgesteld dat ze verdraaglijk blijft. Dat heeft verwoestende gevolgen voor partners, voor kinderen, voor teams en organisaties en zelfs voor beschavingen. En zoals de geschiedenis keer op keer laat zien, ook voor hele samenlevingen.

Social media versterkt precies die strategieën die narcistische defensies voeden: zichtbaarheid, zekerheid tonen, snel reageren. Het maakt narcistische patronen niet alleen zichtbaarder, maar normaliseert ze ook.

Wat me fascineert, en verontrust, is hoe weinig bewustzijn er bestaat van wat narcisme werkelijk is, ook bij mensen die de huidige ontwikkelingen proberen te duiden. Niet omdat ze het niet willen zien, maar omdat het mechanisme eronder onzichtbaar blijft zolang je er niet bewust mee in aanraking bent geweest.

Het zelfvertrouwen, de helderheid, de kwetsbaarheid of juist de opoffering: het heeft iets dat rust geeft, bewondering oproept of het gevoel oproept eindelijk gezien te worden. Tot je merkt dat er iets niet klopt. Dat het gesprek steeds dezelfde kant op beweegt. Dat jij degene bent die zich aanpast.

En juist omdat die verschuiving zo geleidelijk gaat, is ze zo moeilijk te herkennen. De meeste beschrijvingen richten zich op het meest zichtbare type: de dominante persoonlijkheid die geen kritiek verdraagt. Maar de subtielere vormen, de bescheiden helper, de altijd-begrijpende partner, de intellectueel die nooit echt luistert, komen minstens zo vaak voor. En kunnen even destructief zijn. Precies dat moment beschrijft een cliënt van mij.

Iets klopt niet, maar ik krijg er geen vinger achter

Een cliënt zit tegenover me en beschrijft een gesprek dat de avond ervoor plaatsvond. Ze had het zorgvuldig voorbereid. Niet beschuldigend beginnen, zei ze tegen zichzelf. Gewoon uitleggen wat er gebeurde.

Daar zit het kantelpunt. Niet in wat haar partner deed. Maar in wat zij deed op het moment dat haar ervaring ter discussie werd gesteld: ze stapte uit haar eigen waarneming en begon die te verdedigen met argumenten. De werkelijkheid werd niet openlijk ontkend. Ze werd zachtjes verschoven. En zij volgde die verschuiving, zonder te merken dat ze dat deed.

Het gesprek eindigde zonder ruzie. Maar ergens onderweg was ze zichzelf kwijtgeraakt. Ze voelde dat pas later, aan de vermoeidheid na afloop, aan het knagende gevoel dat ze iets belangrijks niet had kunnen vasthouden.

Dat is wat narcistische dynamieken zo verwarrend maken: er is zelden een duidelijk moment aan te wijzen. De werkelijkheid schuift langzaam. Jouw beleving wordt onderwerp van discussie. En voordat je het weet, ben jij degene die zijn eigen ervaring moet bewijzen. Hoe dat mechanisme werkt en waarom het zo moeilijk te zien is, wordt duidelijk als je onder de oppervlakte kijkt.

Wat we onder narcisme verstaan

In mijn praktijk hoor ik het woord regelmatig.

“Mijn ex is een narcist.” “Mijn baas heeft narcistische trekken.”

Het label brengt orde. Het geeft woorden aan gedrag dat eerder verwarrend of pijnlijk voelde. Dat kan helpend zijn. Maar tegelijk stopt dan het onderzoek. Wat er onder die buitenkant beweegt, bepaalt hoe hardnekkig zo'n patroon is en waarom het zo moeilijk te doorbreken valt.

Ik schreef enkele jaren geleden een uitgebreide paper over narcisme. De slachtofferboeken misten distantie, de wetenschappelijke bleven hangen in diagnosticering. Wat ik zocht was iets anders: begrip dat dicht bij de geleefde ervaring blijft, ook die van mijzelf.

Want ik kom narcisme niet alleen tegen bij cliënten. Ik herken het ook in mezelf, in patronen die ik de afgelopen jaren heb leren zien en langzaam heb kunnen loslaten. Die combinatie, onderzoeker én onderwerp tegelijk, maakte de paper anders dan verwacht. En maakt dit essay persoonlijker dan de meeste teksten over dit onderwerp.

Wat mijn blik blijvend veranderde: narcisme is meestal geen vaste persoonlijkheid, maar een beschermlaag. Een manier om boven gevoelens van schaamte, onzekerheid en afhankelijkheid te blijven, ontwikkeld in een tijd waarin die gevoelens te gevaarlijk waren om te dragen. Niet een karakterfout dus, maar een oplossing die ooit nodig was.

Lichaamsgerichte psychotherapeute Diana Ruthgeerts omschrijft het zo: “Narcisme is onze ‘er is niets aan de hand’-houding. Een defensieve laag waarmee we ons gezicht ophouden en ons optrekken boven de ondermijnende gevoelens van afhankelijkheid en de daaruit volgende kwetsbaarheid.”

Narcisme is in die zin ook de tegenhanger van authenticiteit. Dat maakt narcisme in de kern een realiteitsvraagstuk. Niet een gedragsprobleem, niet een karakterkwestie. Maar een verstoorde verhouding tot de werkelijkheid: wie de eigen kwetsbaarheid niet kan verdragen, buigt de realiteit bij totdat ze verdraaglijk wordt. En wie dat doet, kan ook de werkelijkheid van een ander niet ontvangen.

Je stelt alles in het werk om te voorkomen dat je in dat kwetsbare stuk wordt gezien. Door jezelf te overschreeuwen, de ander te minachten of idealiseren, of jezelf onzichtbaar te maken.

De paradox, en de eenzaamheid eronder

Die beschermlaag verklaart ook waarom narcisme van dichtbij zo verwarrend voelt.

Aan de buitenkant kan iemand zeer zelfverzekerd zijn. Charismatisch, dominant, overtuigend. Maar onder die buitenkant bestaat tegelijk een diepe onzekerheid. Psychotherapeute Ruth Geerts noemt dit de narcistische paradox: hoe kan iemand tegelijkertijd zo arrogant zijn en zo’n laag zelfgevoel hebben?

Het antwoord: onder dat zelfverzekerde zelf zit een gevoel van leegte dat voortdurend moet worden afgedekt. Vandaar de constante behoefte aan bewondering, succes, en controle over hoe de werkelijkheid wordt gezien.

Want kwetsbaarheid voelt voor iemand met een narcistische defensie niet als moeilijk. Het voelt als gevaarlijk. Dat verklaart de rigiditeit, de controle, en het onvermogen om gecorrigeerd te worden.

Schalkwijk beschrijft de kern van die paradox op een manier die me is bijgebleven: “De tragiek van narcisme zit ‘m in het gevoel dat jij de enige bent die jouw ware zelf kan zien. Je hebt om je eenzaamheid dragelijk te maken, jouw binnenwereld boven iedereen geplaatst. Als je dan toch alleen bent, dan maar aan de top. Om deze manier van relateren in stand te houden, ben je steeds op zoek naar erkenning en bewondering. Dat maakt de krenking zo pijnlijk; ze raken aan de eenzaamheid die verborgen moest blijven.”

Soms kantelt er iets. Als de realiteit niet langer verdraaid kan worden, als werk, relatie of status wegvalt en de innerlijke leegte zich aandient, kan dat een opening zijn. Juist de verborgen narcist, minder zichtbaar en minder succesvol in het buitenhouden van de werkelijkheid, is dan nog bereikbaar. De openlijke variant, de Trump of Epstein, zoekt die opening zelden op. Die kiest liever voor ontkenning. Of erger.

Wat dit mechanisme zo gevaarlijk maakt: de zoektocht naar erkenning straalt soms uit als zelfvertrouwen, als richting, als kracht. Pas later wordt zichtbaar wat er onder zit. Bij mensen met hoge intelligentie kan dat lang duren: hun mind maakt overuren om de boel te controleren, om niet geraakt te kunnen worden. Intelligentie en narcistische defensie zijn een combinatie die zichzelf lang kan verbergen. Hoe ver dat kan gaan, zien we bij iemand als Epstein.

Hoe het ontstaat

Narcisme begint niet waar het zichtbaar wordt. Narcisme begint vroeg. Niet als keuze, maar als aanpassing.

Gezonde ontwikkeling vraagt om ouders die hun kind goed genoeg aanvoelen: warmte bieden én begrenzen, afstemmen op wat het kind nodig heeft in plaats van op wat het kind aangenaam maakt.

Een belangrijk onderdeel van die ontwikkeling is spiegeling. Wanneer een kind iets doet wat niet mag, een vaas omgooit bijvoorbeeld, en de ouder reageert boos maar vangt het kind daarna ook op en troost het, leert het kind een essentieel onderscheid: ik heb iets fout gedaan, maar ik ben niet fout. Die nuance, situationeel versus absoluut, is de basis van een gezond zelfgevoel.

Wanneer ouders zelf te veel in de weg staan met hun eigen behoeften of emotioneel afwezig zijn, ontbreekt precies die spiegeling. Ruthgeerts beschrijft wat er dan gebeurt: “Een ouder is nodig die het onderscheid maakt tussen de eigen behoeften en die van het kind, een ouder die de eigen beleving los kan zien van de realiteit, een ouder die in staat is fijngevoelig te reageren op de uitgezonden signalen. Voor narcistische ouders is dit moeilijk. Ze zien de wereld niet door de ogen van hun kind.”

Zonder die spiegeling leer je jezelf en de wereld kennen in het absolute. Niet ik maak fouten, maar ik ben een fout. Die beweging van een concrete situatie naar een totaaloordeel werkt ook naar buiten: een partner, een collega, een vriend kan in korte tijd kantelen van bewonderenswaardig naar waardeloos, zonder dat er objectief veel is veranderd. De grijstinten zijn verdwenen omdat ze nooit veilig genoeg zijn geweest om te leren kennen.

De gevolgen laten zich raden. Elke poging tot ontwikkeling van een authentiek zelf wordt de kop in gedrukt. Loyaliteit gaat ten koste van de eigen ontwikkeling. Er is weinig ruimte voor gevoelens en kwetsbaarheid, en het kind leert zichzelf op te blazen of juist kleiner te maken. Wat later zichtbaar wordt als perfectionisme, faalangst, prestatiedrang, relatieproblemen, of een diep gevoel van innerlijke leegte.

Narcisme is daarmee ook altijd een verhaal over wat er vroeger niet was. De patronen worden doorgegeven van generatie op generatie totdat iemand ze bewust begint te zien.

Maar hoe herken je dat patroon als je er middenin zit?

Vijf eerste signalen: iets klopt niet

De vraag die mensen in mijn praktijk vaak het eerst stellen is niet “is mijn partner een narcist?” maar iets subtielers: wat is er eigenlijk gebeurd? Het knaagt. Je twijfelt aan jezelf. Je weet niet meer goed wat je zelf voelt en wat je van de ander hebt overgenomen. Soms is er ook een ingehouden boosheid of irritatie die je niet goed kunt plaatsen. Je weet niet of je recht hebt op dat gevoel. Dus slik je het in.

In die fase helpt het om een paar concrete signalen te kennen. Geen diagnose, maar een oriëntatie. Wat ik in de loop der jaren als rode vlaggen ben gaan herkennen, en die je zelden terugvindt in gangbare beschrijvingen van narcisme:

1. Het ontbreken van echte spontaniteit en humor. Niet dat iemand geen grappen maakt, maar er is geen lichtheid, geen zelfrelativering, geen moment waarop controle even losgelaten wordt. Grappen houden iets op afstand in plaats van iets dichterbij te brengen.

2. Egocentrisme dat zich niet alleen uit in dominantie maar ook in een subtiele onbeschikbaarheid. Het gesprek gaat uiteindelijk altijd over hem of haar.

3. Alles buiten zichzelf leggen als er iets misgaat. Het onvermogen om oprecht aan zichzelf te twijfelen, om doorvoeld sorry te zeggen.

4. Buitenproportionele woede-uitbarstingen die vaak buiten het zicht van anderen plaatsvinden, gevolgd door ontkenning of minimalisering.

5. Overdreven idealisering aan het begin. Je wordt op een voetstuk geplaatst. Alles voelt bijzonder, uitverkoren, soms als thuiskomen. Wat je later begrijpt: die idealisering is geen liefde maar een projectie. En wat op een voetstuk wordt geplaatst, kan er ook weer af worden gehaald.

Dieper kijken: vijf sleutels om narcisme te ontmantelen

Narcisme herkennen vraagt meer dan een lijst met kenmerken. Het vraagt een andere manier van kijken. Vijf inzichten die het verschil maken:

1. Iemand niet echt voelen. Wat in bijna geen enkele populaire beschrijving staat, maar wat ik een van de vroegste signalen vind: iemand niet echt voelen. Er wordt tegen je gesproken, niet met je. Het contact is er wel, maar er zit geen warmte in die landt. Achteraf zeggen mensen vaak: ik voelde me altijd een beetje alleen in zijn aanwezigheid. Zonder te begrijpen waarom.

2. Contact met je eigen voelen als voorwaarde. Om dat te kunnen voelen, moet je zelf in contact zijn met je eigen voelen. En precies daar gaat het vaak fout bij mensen die in narcistische dynamieken terechtkomen. Ze hebben geleerd hun eigen signalen weg te redeneren of in te slikken. Waardoor het vroegste signaal onopgemerkt blijft.

3. Cognitieve empathie als masker. Verwant daaraan is de cognitieve empathie als masker. Een narcist kan heel empathisch overkomen en weet accuraat aan te voelen wat er bij jou speelt. Maar hij doet dat vanuit het hoofd, om jouw gedrag te kunnen voorspellen en zijn eigen positie te bewaken. Niet om echt contact te maken. Wat dat nog ingewikkelder maakt: ze kunnen kwetsbaarheid spelen. Ze weten precies wanneer een traan of een moment van zelfreflectie de ander ontwapent. Je moet het van dichtbij hebben meegemaakt en doorgewerkt om het verschil te herkennen. Zelfs ervaren therapeuten en coaches missen het regelmatig.

4. De familiegeschiedenis als sleutel. Wil je echt begrijpen wat er speelt, dan is de familiegeschiedenis onmisbaar. Hoe iemand praat over zijn vader of moeder legt vaak meer bloot dan alles wat er daarna gezegd wordt. Die vroege patronen zitten in de manier waarop iemand reageert op krenking, op nabijheid, op kwetsbaarheid. En ze worden doorgegeven, van generatie op generatie, totdat iemand ze bewust begint te zien.

5. Je eigen rol in de dynamiek. Wat ik ook herken, en hier wordt het persoonlijk: een aantal van deze patronen ken ik ook uit mezelf, zeker in het verleden. Bovenpositie, het ontbreken van echte spontaniteit, moeite met verdiepende relaties. Ze liggen altijd op de loer als ik niet wakker ben. Want zodra je ziet hoe je eigen narcistische trekken werken, wordt ook zichtbaar waarom je bepaalde dynamieken aantrekt. Wat vertrouwd aanvoelt, ook al doet het pijn, trekt aan.

   Dat is ook waarom de vraag “welke rol speel ik zelf in deze dynamiek?” zoveel meer oplevert dan het begrijpen van de narcist alleen. Niet als schuldvraag. Maar als opening.

Hoe narcisme zich toont: vijf gedaanten

Narcisme verschijnt niet altijd als wat je verwacht. De vijf gedaanten die ik hieronder beschrijf zien er aan de buitenkant totaal verschillend uit. Maar onder de oppervlakte beschermen ze allemaal tegen dezelfde ervaring: de pijn van onvoldoende gezien zijn.

Het beeld is niet zwart-wit, mengvormen komen vaak voor. En iedereen vertoont wel eens een of meer van deze trekken. Het wordt pas problematisch als het, zoals eerder aangegeven, structureel is, als het patroon altijd opgaat. De gedaante is de verpakking. Het mechanisme is overal hetzelfde.

Het diagnostische handboek DSM sluit goed aan bij de eerste zichtbare vorm, maar mist daarmee een groot deel van het spectrum.

1. De schaamteloze narcist probeert die pijn te overstijgen door groot te worden. Ruimte nemen, aandacht trekken, erkenning claimen. De meest zichtbare variant, maar wat je minder ziet, is hoe snel bewondering kan omslaan in woede.

   In een sessie vertelt een cliënt over een gesprek waarin hij voorzichtig aangaf dat iets hem raakte. Hij koos zijn woorden zorgvuldig. Niet beschuldigend. Gewoon benoemen.

   Nog voordat hij zijn zin kon afmaken, reageerde de ander: “Dus nu ligt het weer aan mij?”

   De toon veranderde meteen. Niet inhoudelijk, maar relationeel. De cliënt voelde het direct: hij trok zich iets terug, nuanceerde, legde uit dat hij het niet zo bedoelde.

   Ik vraag hem wat er op dat moment in hem gebeurde.

   Hij denkt even na. “Ik wilde het niet groter maken dan het al was.”

   Dat was het kantelpunt. De ander had niets meer hoeven te onderzoeken. De ruimte was teruggenomen. En de cliënt had daar onbewust aan meegewerkt: hij kalmeerde op het moment dat hij had mogen blijven staan.
   

2. De betweter doet iets vergelijkbaars via kennis en analyse. Onzekerheid wordt opgelost met uitleg, overzicht, het altijd-al-weten.

   In een sessie met een ondernemer liepen we een gesprek terug dat hij met een medewerker had gehad.

   Een medewerker begon: “Ik merk dat ik vastloop in…”

   Nog voordat de zin af was, zei hij: “Ja, dat komt omdat je daar te weinig structuur in hebt. Wat je moet doen is…”

   We pauzeerden. Ik vroeg: “Wat zei hij eigenlijk?”

   Stilte.

   “Dat weet ik eigenlijk niet meer.”

   Ik vroeg hem wat er bij hem gebeurde op het moment dat de medewerker begon te spreken.

   “Ik zag het probleem meteen. Ik wilde helpen.”

   “En als je niet meteen had geholpen?”

   Hij keek me aan. “Dan had ik moeten wachten. Niet weten. Dat vind ik moeilijk.”

   Daar zat het. Niet onwil, maar onvermogen om even niet te weten. De analyse was razendsnel en oprecht bedoeld. Maar ze voorkwam contact. De medewerker had iets willen zeggen. Hij had het nooit kunnen afmaken.
   

3. De redder beschermt zichzelf door onmisbaar te worden.

   Een leidinggevende die ik begeleidde sprong altijd in wanneer het team vastliep. In een teamoverleg gebeurde het weer: twee collega’s hadden een meningsverschil, het werd net ongemakkelijk. Hij leunde naar voren en zei: “Laat mij dat even oppakken.”

   De spanning zakte. Het team was opgelucht.

   Later in de sessie vroeg ik hem wat er bij hem gebeurde op het moment dat de twee collega’s begonnen te botsen.

   “Ik voelde dat het fout ging lopen.”

   “En toen?”

   “Toen wilde ik het oplossen.”

   “Wat zou er zijn gebeurd als je dat niet had gedaan?”

   Hij aarzelde. “Dan was het misschien geëscaleerd.”

   “En als dat was gebeurd?”

   Langere stilte. “Dan hadden ze het zelf moeten oplossen.”

   Dat was het kantelpunt. Zolang hij insprong, hoefde niemand het zelf aan te gaan. En hij hoefde zijn eigen onzekerheid niet te voelen. Later zei hij: “Ik zorg eigenlijk voor iedereen hier. Maar ik kan me niet herinneren wanneer iemand voor het laatst vroeg hoe het met mij gaat.” De zorg was echt. Maar ze beschermde hem ook tegen de vraag die hij zichzelf niet stelde. Voor het team had dat ook een prijs: wie altijd gered wordt, leert zichzelf niet redden.
   

4. De slachtofferaar gebruikt kwetsbaarheid als drukmiddel, vaak zonder dat zelf te beseffen.

   In een sessie probeerde een cliënt voorzichtig een grens te stellen tegenover iemand met wie ze een jarenlange vriendschap had.

   “Ik merk dat dit voor mij niet meer werkt.”

   De reactie kwam rustig, bijna zacht: “Na alles wat ik voor jou gedaan heb… had ik dit niet verwacht.”

   De cliënt vertelde hoe het daarna ging. Ze legde uit wat ze bedoelde. Ze nuanceerde. Ze vroeg of het goed ging met haar vriendin.

   Ik vroeg haar: “Waar was jouw grens gebleven?”

   Ze dacht even na. “Die was weg. Nog voordat ik haar echt had kunnen neerzetten.”

   Ik vroeg wat er bij haar was gebeurd op het moment dat ze antwoordde.

   “Ik voelde me schuldig. Alsof ik haar iets had aangedaan.”

   “Had je dat?”

   Stilte. “Nee. Ik had alleen een grens gesteld.”

   Daar zat het mechanisme. De kwetsbaarheid was echt, deels. Maar in de dynamiek werkte ze als afleidingsmanoeuvre: weg van wat er nu speelt, naar wat er allemaal is opgeofferd.
   

5. De wegcijferaar kiest de tegenovergestelde strategie: verdwijnen. Niet opvallen. Geen conflict veroorzaken. De buitenkant is zacht, afgestemd, beschikbaar.

   In een sessie vroeg ik een cliënte wat ze had willen zeggen op een moment dat ze zweeg.

   Ze is even stil. “Dat weet ik eigenlijk niet meer.”

   Ik vroeg of het er was geweest, dat wat ze had willen zeggen.

   “Ja. Maar het voelde meteen al te veel.”

   “Te veel voor wie?”

   Ze keek me aan. “Voor hem, denk ik.”

   Dat is de microbeweging die bij de wegcijferaar zo moeilijk te zien is. Er was iets. Het werd ingehouden nog voordat het vorm had gekregen, niet omdat de ander het verbood maar omdat zij het zelf al had afgewogen op zijn reactie. Wie nooit zichtbaar wordt, kan ook nooit echt afgewezen worden.
   
   Alice Miller beschreef dit in Het drama van het begaafde kind: iemand die zo gewend is geraakt aan het afstemmen op de ander dat het contact met de eigen binnenwereld vervaagt. Bij de wegcijferaar gaan burn-outverschijnselen dan ook vaak schuil achter een sociaal gewaardeerde rol. Juist omdat die rol de onderliggende kwetsuur zo goed verbergt.

Eén mechanisme, vijf gezichten

Wat deze vijf gedaanten gemeen hebben: het gesprek verschuift van een gedeelde realiteit naar jouw interpretatie. Dit wordt ook wel het gaslighting-effect genoemd, al is wat hier speelt vaak subtieler dan de klassieke definitie: de ander gaat aan zichzelf twijfelen, niet omdat de realiteit openlijk wordt ontkend, maar omdat het gesprek steeds een paar graden wordt verschoven totdat je de beginpositie niet meer kunt terugvinden.

Een cliënt beschreef het begin van een relatie. Wat haar aantrok, was het zelfvertrouwen van haar partner. “Het gaf rust,” zei ze. Pas later merkte ze iets anders: wanneer zij een andere mening had, draaide het gesprek langzaam. Hij was beter geïnformeerd en zag het grotere plaatje. Na verloop van tijd begon ze steeds minder haar eigen intuïtie te volgen. Niet omdat hij het verbood. Maar omdat hij het gesprek altijd wist te winnen.

Wat dat op de lange termijn met iemand doet: het begint met twijfel aan een waarneming, daarna aan je oordeel in het algemeen. Uiteindelijk weet je niet meer goed wat je zelf voelt en wat je van de ander hebt overgenomen. De vermoeidheid die mijn cliënte voelde na dat gesprek aan de keukentafel was daar een vroeg signaal van.

De een corrigeert de werkelijkheid. De ander corrigeert zichzelf. En zo ontstaat een asymmetrie die lang onzichtbaar blijft.

Het kantelpunt

Aan het einde van de sessie vraag ik mijn cliënte terug naar het moment waarop het gesprek kantelde. Niet om te analyseren wat haar partner deed, maar om te voelen wat er in haarzelf gebeurde.

Dat gevoel, dat iets groter wordt als je niet meegeeft, is precies wat narcistische dynamieken zo effectief maakt. Niet dwang, maar de verwachting van ongemak als je jezelf blijft.

Mijn cliënte verliet zichzelf om het gesprek te redden. Dat is geen zwakte. Het is een strategie die ze vroeger geleerd heeft om heel te blijven.

Wat er dan nodig is

Het hoofd houdt je in dit soort dynamieken voor de gek. Niet omdat het liegt, maar omdat het per definitie buiten het nu opereert: het analyseert, anticipeert, verklaart. Wat er nu in je lichaam gebeurt, wat er nu tussen twee mensen speelt, daar komt het hoofd niet bij. Vandaar dat ik in sessies steeds opnieuw terugkeer naar het lichaam. Waar voel je dit? Wat gebeurt er in je als je de scène even herbeleeft? Soms een spanning in de borst, soms een bekende vermoeidheid, soms iets wat op schaamte lijkt maar dieper zit. Dat is het aanknopingspunt. Niet het verhaal.

Want in narcistische dynamieken is het onderscheid tussen dader en slachtoffer zelden zo helder als het voelt. De pijn van degene die structureel niet wordt gehoord is reëel. Dat staat niet ter discussie. Iemand kan langdurig over grenzen gegaan zijn en tegelijk nooit geleerd hebben die grenzen zelf te voelen en te benoemen. Zolang de focus alleen op de ander blijft, verdwijnt ook de eigen bewegingsruimte uit beeld. Dat benoemen is geen verwijt. Het is het teruggeven van iets wat verloren leek: het gevoel dat je zelf iets kunt doen.

De volgende keer dat het vertrouwde gevoel er is, even stoppen. Voelen wat er in je lichaam gebeurt voordat je je aanpast of verdedigt. Terugkeren naar de berg in jezelf, dat stille middelpunt van waaruit je kunt waarnemen zonder meegesleurd te worden en jezelf kwijt te raken. Narcisme gedijt slecht in die stilte.

Vanuit die plek kun je iets doen wat de dynamiek werkelijk kan doorbreken: vanuit jezelf iets zichtbaar maken voor de ander. Niet als aanval of oordeel, maar als spiegel: dit is wat jouw gedrag met mij doet. Dat is iets anders dan uitleggen, aanpassen of analyseren wat er bij de ander speelt. Het is aanwezig zijn bij wat er nu werkelijk gebeurt, in jezelf én in de ander.

Vanuit die plek kun je iets doen wat de dynamiek werkelijk kan doorbreken: vanuit jezelf iets zichtbaar maken voor de ander. Niet als aanval of oordeel, maar als spiegel: dit is wat jouw gedrag met mij doet. Dat is iets anders dan uitleggen, aanpassen of analyseren wat er bij de ander speelt. Het is aanwezig zijn bij wat er nu werkelijk gebeurt, in jezelf én in de ander.

Voor iemand met sterke narcistische trekken is dat vaak de meest werkzame spiegel die werkelijk iets kan laten binnenkomen. Zolang de ander vanuit pijn of defensie spreekt, kan het ego het pareren. Maar een spiegel die rustig en aanwezig wordt gehouden is moeilijker te negeren. Tegelijk: bij een sterke narcistische defensie zonder zelfreflectie kan spiegelen een heftige reactie uitlokken. De narcistische krenking is pijnlijk, en de reflex is een agressieve, felle reactie. Niet naar zichzelf, maar naar de ander. Dan lijkt spiegelen ineffectief en kan het zelfs onveilig zijn. Maar soms komt het later toch binnen, als de eerste reactie is gezakt.

Waar het kantelt

De diepste motivatie is niet inzicht. Het is geraaktheid: het moment waarop je werkelijk voelt wat jouw gedrag met de ander doet. Niet in plaats van inzicht. Maar als wat inzicht in beweging zet.

Het gesprek aan de keukentafel begint daar. Niet met de juiste woorden. Maar met de vraag of je in staat bent te voelen wat er werkelijk gebeurt, en dat te zeggen vanuit wie jij bent, niet vanuit wat de ander jou gemaakt heeft. Elke keer dat je terugkomt op een moment dat kantelde, vanuit openheid in plaats van verdediging, oefen je iets wat zeldzamer is dan het lijkt.

En toch blijven mensen terugkeren naar dezelfde dynamieken. Wat vertrouwd aanvoelt, ook al doet het pijn, trekt aan. Dat raakt de kern van waarom narcisme zo aantrekkelijk is: niet omdat het goed voelt, maar omdat het vertrouwd voelt.

Zonder spiegelen, tegengas en echte begrenzing is de uitkomst altijd hetzelfde. De wolf in schaapskleren richt zijn schade aan. In een spreekkamer, in een vergaderkamer, op het wereldtoneel. Trump en Epstein zijn geen uitzonderingen. Ze zijn de spiegel.

Dezelfde beweging op grotere schaal

In organisaties waar ik heb gewerkt, maakten narcistische patronen langzaam veel kapot. Niet door één dramatische beslissing, maar sluipend: steeds meer angst, niemand die nog tegengeluid durft te geven, de gezonde frictie die kwaliteit vraagt verdwijnt. Hetzelfde mechanisme, maar nu op organisatieniveau.

Op geopolitiek niveau hetzelfde. Wanneer macht samenvalt met een narcistische structuur, wordt realiteit zelf een bedreiging. Feiten worden verdraaid zodra ze de macht ondermijnen. Historici en analisten beschrijven de symptomen vaak precies, maar missen het psychologische mechanisme eronder. Zoals ik eerder schreef in mijn blog Wat een gezin, een organisatie en een oorlog met elkaar gemeen hebben: de schaal verschilt. Het mechanisme niet.

De schade wordt vaak pas zichtbaar als ze al is aangericht. Narcistische dynamieken ondermijnen gelijkwaardigheid en tegenspraak stelselmatig. Wie dat niet herkent, onderschat wat er op het spel staat. En wie eenmaal de macht heeft, geeft die alleen tegen hoge prijs op. Soms pas als het te laat is.

Toch laat de geschiedenis ook het tegendeel zien. Op 12 april 2026 verloor Viktor Orbán na zestien jaar de Hongaarse verkiezingen van oppositieleider Péter Magyar. Een regime dat instituties, media en rechtsstaat stelselmatig had uitgehold, verslagen via democratische verkiezingen. Niet omdat Orbán veranderde, maar vooral omdat genoeg mensen weigerden de werkelijkheid nog langer te vervormen. Die opening bestaat zolang democratische verkiezingen bestaan en de realiteit uiteindelijk niet gelogenstraft wordt.

Want hoe later je het ziet, hoe groter de verstrengeling. Narcistische dynamieken zijn ook daarom zo effectief: ze maken je langzaam afhankelijk, isoleren je van tegengeluid en vervormen je beeld van de werkelijkheid totdat je niet meer weet waar je eigen waarneming eindigt en die van de ander begint. Hongarije heeft daar zestien jaar voor betaald. In een relatie kan het net zo lang duren. Ontsnappen is zelden eenvoudig, want ook dat maakt deel uit van de strategie.

Als spiegelen en begrenzen niet werken, blijven er uiteindelijk maar twee wegen over: je schikken in de werkelijkheid van de narcist of bereid zijn je los te maken en de consequenties daarvan te dragen. Dat is geen gemakkelijke keuze. Maar het is de enige weg terug naar jezelf.

Toch is kanteling mogelijk. Niet voor iedereen en niet altijd. Maar voor wie het wil zien: het begint klein. Aan een keukentafel. In echt contact. Daar kantelt het.

ps. reageren kan ook op Linkedin

Want het probleem met veel AI-teksten is niet dat er AI aan te pas is gekomen. Het is dat de mens erachter verdwijnt. De teksten zijn glad, gepolijst, zonder rafelrandjes. Een toon die nergens wringt. Je proeft het meteen: dit is van niemand. De informatie klopt misschien, maar je mist de schrijver. Dat de mens verdwijnt, dat is het echte probleem. Niet de tool.

De vraag die NRC stelt is of elke zin van de auteur zelf is. Maar de vraag die er echt toe doet is: zijn de woorden echt van hem? Komt het ergens vandaan, uit doorleefde ervaring?

Wat authenticiteit in tekst betekent

Authenticiteit is lastiger te vangen dan schrijfstijl. Het zit in congruentie: of iemand buiten de tekst ook is wie hij in de tekst beweert te zijn. Het zit in de aandacht: of iemand er echt bij was toen hij schreef, of met een half hoofd. En het zit in doorleefdheid: of iemand spreekt vanuit eigen ervaring of vanuit een goed begrepen theorie.

Ik ken genoeg sprekers en schrijvers die prachtig schrijven over leiderschap, bewustzijn of authenticiteit, maar er zelf weinig van bakken. De woorden landen, mensen worden geraakt, en toch ontbreekt er een laag. Dat is wat NRC niet meet. En wat een AI-checker ook niet meet.

Je herkent het vaak pas als je iemand live hebt gezien of gehoord. Maar het kan ook in tekst voelbaar zijn. Lees deze twee passages.

En dan dit:

Beide gaan over hetzelfde. De tweede is duidelijker. Maar in de eerste voel je de personen. De tekst leeft. In de tweede is het een afstandelijke beschouwing. Correct, maar van niemand. Niet omdat elke zin letterlijk van mij is, maar omdat hij ergens vandaan komt. Een echt moment. Een echte reactie.

Hoe een blog ontstaat: eerst de breedte in, dan de kern

Ik werk intensief samen met Claude. De ideeën en inhoud, de richting, de paradoxen en dwarsverbanden: die zijn van mij. Claude helpt structureren, stelt vragen, geeft tegendruk waar nodig.

Dat klinkt vanzelfsprekender dan het is. Want ik ben geen groot schrijver als het gaat om stijl en grammatica. Mijn taalgevoel voor geschreven tekst is matig. Dat zal vast iets met mijn Noorse moeder te maken hebben ;-) Ik werkte daarom vaak met anderen die dat wel konden. Toen ik jaren geleden columns schreef voor het adviesbureau dat ik samen met een journalist had opgericht, formuleerde hij. Later waren het freelancers uit mijn netwerk. Die deden precies wat Claude nu doet. De ideeën waren van mij, de verpakking werd samen gemaakt. Niemand vond dat een probleem.

Mijn achtergrond is, tot verrassing van velen, die van ingenieur. Ik voel me allang geen ingenieur meer, maar wat de TU Delft me heeft meegegeven blijft: analytisch denken, patronen zien, verbanden leggen. Combineer dat met een creatieve, associatieve manier van kijken en je krijgt iemand die snel dwarsverbanden ziet en originele invalshoeken zoekt. Die combinatie van analytisch denken en lichaamsgerichte diepgang vind je niet vaak bij coaches of therapeuten. Het is dan ook geen toeval dat veel van mijn cliënten ook een snel, creatief brein hebben.

Die combinatie zit ook in hoe ik schrijf. Ik begin associatief, waai uit en pak verbanden op die ik nog niet overzag. Mijn partner leest een conceptversie en zegt soms dat ze de lijn kwijt is. Dat is het kantelpunt. Dan gaan we indikken: de kern zoeken, weggooien wat interessant is maar afleidt van wat ik wil zeggen.

Die wisselwerking vraagt kalibratie. Ik heb podcasttranscripten aangeleverd, sessietranscripten, eerdere blogs. Ik lees terug en geef aan wat niet klopt. Dit leest niet lekker. Dit klinkt onnatuurlijk. Hier haak ik af. De overgang loopt niet. Dit zeg je hierboven al. Wat ik hier mis is... En Claude past aan. Soms precies goed, soms vraagt het nog een ronde. Zo ontstaat er een inhoud die echt van mij is, ook al komt niet elke zin letterlijk van mij.

Dat is ook waarom de vraag die NRC stelt de verkeerde is. Maar daarover later meer.

Wat je wint als je niet meer schrijft om klanten te werven

Claude gebruik ik zoals Wouter zelf ook aanbeveelt: voor research, brainstormen, feedback op eerste versies. Maar ook als sparringpartner die tegendruk geeft. Niet als Ghostwriter. De mens achter de woorden moet zichtbaar blijven. Waar het misgaat, is als AI het overneemt en de tekst van niemand meer is.

Bij mij werkt het zo: ik lever de inhoud, de richting, de vraag die ik wil beantwoorden. Claude helpt met structuur, formuleringen, micro-opbouw. Wat er dan uitkomt, zijn nog steeds mijn teksten, alleen beter leesbaar dan ik ze zelf zou schrijven.

AI geeft me iets terug wat ik een tijdje kwijt was: plezier in schrijven. Ik hoef geen energie meer te steken in wat ik niet goed kan. Ik focus op wat ik wel goed kan. En daardoor schrijf ik over wat me echt bezighoudt.

Wat schrijf ik dan op Substack? Over wat ik tegenkom in sessies. Over mensen die vastlopen ondanks alles wat ze al begrijpen. Die al jaren praten over hun patronen maar er niet uit komen. Wat me opvalt: veel cliënten ervaren al na vijf à tien sessies dat er echt iets is verschoven. En over wat velen verbaast: sessies gaan bijna allemaal online, via Zoom.

Maar mijn blik reikt verder dan de spreekkamer en persoonlijk bewustzijn. Ik schrijf ook over AI, wereldontwikkelingen en maatschappelijke spanningen. Zeker als het me raakt wat er gebeurt. Altijd met dezelfde beweging: van buiten naar binnen, van systeem naar mens. Dit iteratief schrijfproces helpt me scherper te zien wat op ons afkomt, en patronen die ik in sessies zie krijgen een bredere context. Ik wil iets toevoegen aan wat er al geschreven en gelezen wordt, niet herhalen wat al overal staat. Maar niet iedereen kan dat bijhouden.

Waarom ik niet inkort

Marinet Ritz, grondlegger van de opleiding Integrale Coaching en iemand aan wie ik veel te danken heb, stuurde me eerlijk terug dat ze mijn nieuwsbrieven niet meer helemaal leest. Te uitvoerig, zei ze. Ze verontschuldigde zich er bijna voor, terwijl ze tegelijk schreef dat ze het jammer vindt, want ze herkent de neiging om complexiteit te omarmen en verbanden te willen begrijpen. Dat delen we. Ik denk dat het de frequentie is, van maandelijks naar wekelijks, én de lengte, én de overproductie in het algemeen.

En ja, we worden overvoerd. Maar er is ook een andere kant. Joris Luyendijk zei het onlangs met pijn in een podcast: artikelen in NRC die vroeger 2500 woorden mochten zijn, mogen nu 1500. Niet omdat de onderwerpen eenvoudiger zijn geworden, maar omdat de aandacht korter is. Hij ageert daartegen. En ik ben het met hem eens. Want complexiteit laat zich nu eenmaal niet in een paar honderd woorden duiden zonder de werkelijkheid te versimpelen. En dat zie ik ook in de praktijk. Ik schrijf op Substack, waar veel mensen zitten die ik graag volg en die houden van diepgang. Het levert me meer nieuwe lezers op dan ik ooit had met maandelijkse nieuwsbrieven. Blijkbaar zoeken mensen dit toch.

Tegelijk lees ik zelf steeds selectiever. Wat ik lees en luister wordt bepaald door authenticiteit en doorleefdheid. Schrijft of spreekt iemand vanuit eigen ervaring? Ziet iemand verbanden die de meeste mensen missen? Ik ben gevoelig voor die laag, juist omdat ik zoveel incongruentie heb meegemaakt en doorgewerkt. Schrijven en mijn werk lopen door elkaar. Ze voeden elkaar. De podcast is daar het meest directe voorbeeld van.

Wat je niet kunt verstoppen in een podcast

De ultieme test van authenticiteit is namelijk een gesprek. Zeker een podcast. Daar kun je je niet achter mooie woorden verschuilen, ook niet als je die zelf hebt geschreven, laat staan als een tekstredacteur of AI ze heeft geformuleerd. Veel podcasts klinken deskundig, maar laten de mens achter de expertise niet zien. Geen kwetsbaarheid, geen rafelrandjes. De gast vertelt wat hij weet, niet wat hij heeft meegemaakt. Als je niet alleen in je hoofd zit, proef je dat.

Mijn gesprek vorig jaar met Patrick Kicken voor Leven zonder stress was geen perfecte pitch. Geen strak geregisseerd verhaal. Gewoon een echt gesprek, open, ongepolijst. Mijn eigen reis, doorleefd, niet bedacht. Juist dat raakte, denk ik. Mensen zeggen dat ze gepakt worden en blijven luisteren. Dat het persoonlijke verhaal en wat je zelf kunt doen bij mij hand in hand gaan. Deze week had ik een intake met iemand die de podcast maar liefst acht keer heeft beluisterd. Dat is geen toeval.

Authenticiteit trekt aan. Een podcast laat zien wie er echt spreekt. Dat probeer ik ook in mijn blogs. Maar daar heb ik wel hulp bij nodig. En authenticiteit is precies waar NRC volgens mij ook naar op zoek is. Alleen stellen ze volgens mij de verkeerde vraag.

Waarom NRC de verkeerde vraag stelt

De vraag die NRC stelt, is of elke zin van de auteur zelf is. De vraag die er echt toe doet, is of de woorden echt van hem zijn. Of ze komen uit doorleefde ervaring. Ik ken genoeg mensen die prachtig schrijven, maar zelf niet leven wat ze schrijven. De woorden landen, en toch ontbreekt er een laag. Dat is wat NRC niet meet. En wat een AI-checker ook niet meet.

Het is de bekende valkuil van elke bureaucratische organisatie: regels opstellen die het doel proberen te beschermen, maar er uiteindelijk naast schieten. NRC is daarin niet uniek. Maar er is ook een concreter probleem.

Waar het misgaat, ligt op een ander vlak. ChatGPT heeft de neiging om op basis van beperkte input een hele tekst voor je in elkaar te zetten. Vlot, compleet, netjes afgerond. Maar daarmee verdwijnt precies wat ertoe doet: de mens achter de woorden. De tekst klopt, maar hij is van niemand. Daar ageert NRC terecht tegen. De oplossing is geen verbod op AI, maar een betere samenwerking: AI als hulpmiddel, ondersteunend, zolang je het niet leidend laat zijn. Dan blijf jij de schrijver.

Die toetsing laat zich namelijk niet vangen in een richtlijn. Het zit in of de tekst natuurlijk aanvoelt. Of de persoon achter de tekst echt meedoet. Iemand die ergens voor staat. Dat voel je. Maar het kost oefening om het te voelen.

Dat kost meer tijd dan een AI-checker. Maar wat is het alternatief? NRC kan onmogelijk iedereen die een opiniestuk instuurt persoonlijk toetsen. Ik snap de keuze voor een richtlijn. Tegelijk lost het het echte probleem niet op. Het is een kwestie van tijd voordat AI-teksten niet meer te herkennen zijn. Dan is vertrouwen in de schrijver het enige wat overblijft. En vertrouwen bouw je niet op met een richtlijn.

Wouter reageerde op het concept van deze blog: “Het is intelligentie, geen ervaring. Juist de eigen ervaring van de auteur doet ertoe, bijvoorbeeld om te kunnen zien of iemand doet wat hij zegt, of alleen zegt wat anderen moeten doen.” Precies dat. En precies daarom schrijf ik door.

Als grap stuurde ik hem ook nog een kort opiniestuk toe. Zijn reactie was vriendelijk en consistent: "Mooie tekst. Maar je beschrijft op het einde het gebruik van Claude, waardoor het niet meer binnen onze richtlijn past." Ik moest erom lachen. En ik begrijp hem volledig. Maar het stelt wel de vraag: wat telt er nu eigenlijk?

Maakt het dat ik hulp van Claude gebruik mijn blogs minder relevant? Dat is maar zeer de vraag. Wat ik te melden heb, komt uit tientallen jaren ervaring, uit sessies die mensen echt verder helpen, uit een leven dat ik heb doorgeleefd. Dat staat in de tekst. Of het nu door mij is getypt of niet.

Groet, Lars

ps. je kunt ook reageren op LinkedIn

Over anderhalve week ben ik er opnieuw bij Patrick. Niet om het te hebben over wat er in de wereld speelt. Maar over de mens die luistert. Die met zichzelf worstelt, vastloopt, stappen wil zetten die tot nu toe niet lukten. Die iemand zoekt die hij of zij kan vertrouwen. Iemand die zelf de weg heeft afgelegd. Heb jij nog een vraag voor de podcast met Patrick Kicken? Stuur hem gerust.

.

AI gaat veel werk overnemen. Dat staat al niet meer ter discussie. Accenture, een groot internationaal organisatieadviesbureau, koppelt promotie aan AI-gebruik. Wie de tools niet gebruikt, maakt minder kans op doorgroei. Dat klinkt ver weg, maar het mechanisme is dichterbij dan het lijkt.

Want de aanname die veel coaches en therapeuten nog hebben, namelijk dat dit hun werk niet raakt, klopt niet. AI werkt al als klankbord voor persoonlijke problemen. Mensen die vroeger een eerste afspraak zouden maken, proberen het nu eerst met AI. Een deel stapt daarna niet meer naar een mens. Dat merken coaches en therapeuten al.

De vraag is dus niet óf dit het vak raakt. De vraag is: wat doe ik eigenlijk en welk deel daarvan kan AI overnemen? En misschien belangrijker: welk deel niet, en waarom niet?

Wat AI verrassend goed kan

Er is een reden waarom steeds meer mensen AI ontdekken als klankbord voor persoonlijke en emotionele thema’s. Niet omdat ze het fijner vinden dan een mens, maar omdat het in bepaalde opzichten beter werkt. Het is altijd beschikbaar, kost vrijwel niets, en de kwaliteit van de respons kan verrassend hoog zijn.

AI is situationeler dan veel coaches en therapeuten. Veel begeleiding werkt vanuit een kader, een methodiek, een protocol. De coach heeft geleerd hoe een gesprek eruitziet, welke vragen je wanneer stelt, hoe je iemand van A naar B begeleidt. Dat kader geeft structuur, maar werkt ook als een filter: je ziet wat je gewend bent te zien, en mist wat daarbuiten valt.

AI heeft dat kader niet. Het reageert op wat er nu is, zonder aangeleerde structuur die het zicht vertroebelt, zonder neiging om het gesprek een bepaalde kant op te sturen omdat dat de methode is. Het past zich volledig aan op wat jij aandraagt, zonder eigen agenda, en zonder de subtiele druk die mensen onbewust op elkaar uitoefenen.

Daar komt bij dat AI beschikt over een enorme hoeveelheid kennis, meer literatuur, meer onderzoek, meer patronen dan welke individuele begeleider ook. Dat maakt het verrassend sterk in het herkennen van verbanden en het duiden van wat iemand aandraagt. AI heeft ook geen trajectbelang. Het wil niet dat je terugkomt. Tegelijk is het wel ontworpen om je terug te laten komen. Die spanning is niet triviaal. Je voelt je er niet door beoordeeld.

Dit is niet wat coaches en therapeuten graag horen:

Als jouw werk zich voornamelijk afspeelt in taal, in structuur, in cognitieve herkenning, dan werk jij precies op het terrein waar AI snel beter wordt. En waarin het nu al, voor veel mensen, goed genoeg is.

Dat heeft een praktisch gevolg: mensen die vroeger naar een coach of therapeut zouden gaan, proberen het nu eerst met AI. Een deel stapt daarna niet meer naar een mens. Dat merken coaches en therapeuten al.

Dit is niet het hele verhaal, maar het is wel waar het begint.

Wat een transcript niet laat zien

Ik gebruik Claude AI regelmatig in mijn eigen werk: voor het samenvatten en analyseren van sessietranscripten. Dat bespaart tijd, geeft mijn cliënten een samenvatting die helpt de ervaring te laten beklijven en het houdt mij scherp. AI helpt mij ook bij het stroomlijnen van teksten en werkt voor mij als klankbord: hypothesen toetsen, patronen verkennen, gedachtes stroomlijnen.

Maar die samenwerking heeft me ook iets geleerd over wat AI niet kan zien.

Neem de feedback die Claude me op mijn verzoek gaf op een sessie. Er waren verbeteringsmogelijkheden, zei het. Een interventie die iets te vroeg kwam. Een moment waarop ik langer bij een bepaalde stilte had kunnen blijven.

Ik reageerde:

“Ik werk intuïtief. Improviseren en aansluiten is geen gebrek aan precisie; dat is de methode. Een therapeut die nooit afwijkt van het protocol maakt minder zichtbare fouten, maar bouwt ook minder echte verbinding.”

Claude antwoordde eerlijk:

“Je hebt een punt. Wat ik niet kan beoordelen vanuit een transcript, is de relationele bedding. De toon van je stem. Het grapje dat spanning breekt op precies het moment dat het nodig is. Het onbewuste afstemmen dat plaatsvindt buiten de woorden om. Of iemand die veel onveiligheid heeft meegemaakt voelt dat hier geen manipulatie achter zit, geen truc, geen agenda. Dat staat niet in een transcript. En het is misschien wel het werkzaamste element van wat er gebeurt.”

Wat een transcript laat zien, is precies het deel dat te meten valt. Wat het niet laat zien, is de onderstroom: of iemand zich op een dieper, vaak onbewust niveau gezien en gehoord voelt. Of de ander werkelijk aanwezig is of afgescheiden van zichzelf. Dat is de laag waarop ik werk, en die is niet leesbaar in tekst.

Ik noem dat afgestemd zijn met een open en betrokken hart. Niet als techniek, maar als grondhouding. Als ik volledig aanwezig ben in een sessie, voel ik mee met de ander, letterlijk. Als ik goed geaard ben, voel ik via Zoom vaak waar de spanning in het lichaam van de ander zit, wanneer die toeneemt of afneemt, of iemand nog in zijn lijf zit of in zijn hoofd is beland. En hoe meer de ander zelf in zijn lijf zit, hoe meer ik meevoel. Als iemand slecht verbonden is met zijn lichaam, voel ik ook minder.

Met die informatie stuur ik subtiel. “Voel je nog meer?” als ik merk dat er meer speelt dan wat de ander noemt. “Voel je nu ook iets in je buik?” als ik daar zelf iets waarneem. Soms voel ik dingen die de ander pas later in de sessie zelf ontdekt.

Dit klinkt misschien zweverig, maar het is concreet waarneembaar in de sessies zelf, en in wat cliënten terugkoppelen. En het is precies de laag waarop AI niet komt.

Drie voorbeelden uit de praktijk

1. De stilte die werkt. Iemand vertelt iets moeilijks. Op papier zou je zeggen: stel een verhelderingsvraag, ga dieper in op de emotie. Maar ik zeg niets. Ik wacht. De stilte duurt langer dan comfortabel is. Dan, precies op het moment dat de ander de stilte wil doorbreken om het ongemak weg te nemen, stel ik een kleine, bijna terloopse vraag: wat merk je nu op aan lichamelijke sensaties? Dan komt er iets naar boven dat er al was, maar waarvan de cliënt zich nog niet bewust was.

2. Het grapje op het juiste moment. Iemand die rationaliseert: het verhaal klopt, de analyse is scherp, maar ik voel de ander er niet bij. Dan maak ik soms een opmerking die nergens op lijkt te slaan, iets luchtigs, iets onverwachts. De ander lacht. En in dat lachen, in die seconde van ontspanning, verschuift iets. Dan pas stel ik de vraag die anders te hard was aangekomen.

3. Wat AI niet ziet. Op mijn verzoek gaf Claude feedback en merkte op dat er veel psycho-educatieve uitleg was gestapeld en concludeerde dat dit de weg naar de ervaring vertraagde. Wat AI zag: cognitief materiaal, een cliënt die meerdere keren zei “dat weet ik al.” Wat buiten beeld bleef: dat de cliënt op dat moment niet meer in zijn lijf zat en dat cognitief bezig zijn in zo’n moment regulerend werkt, vergelijkbaar met een grapje op het juiste moment. Uitleg die al bekend klinkt sijpelt toch binnen, via herhaling in andere woorden, terwijl het lichaam langzaam terugkomt. Mijn aanpak was erop gericht de verbinding te behouden. Ook nu weer was niets wat ik deed toeval, ook al zag het er van buiten misschien anders uit.

Toen ik dit teruggaf, erkende AI dit direct: ‘Wat ik zie is de tekst. Wat er werkelijk gebeurt, zit in de ruimte tussen de woorden.’

Wat me daarin opviel: de AI corrigeerde zichzelf zonder defensie. Het paste zijn formulering aan en leerde hiervan. Dat vermogen om snel en precies bij te sturen zonder ego is iets wat AI ook beter doet dan veel mensen, en ook dan veel coaches en therapeuten.

Wat deze drie momenten gemeen hebben, is niet de techniek, maar de laag waaruit ze komen. En precies die laag is wat co-regulatie en heling via relatie mogelijk maken: niet omdat ik iets doe, maar omdat ik er ben op een manier die het zenuwstelsel van de ander herkent.

Afgestemdheid is geen techniek. Het is wat Peter Senge ‘presence’ noemt: een manier van zijn die ontstaat als je in verbinding bent met jezelf op alle lagen.

Aanwezigheid werkt ook met AI

Wie dit leest als coach of therapeut, herkent misschien iets. Want meepraten is geen AI-probleem alleen. Veel coaches en therapeuten doen hetzelfde: conflict vermijden, de cliënt te snel gelijkgeven, instemmen om de sfeer goed te houden. Begrijpelijk, want het voelt zorgzaam. Maar als de ander nooit wrijving ervaart, groeit er niets.

Diezelfde houding bepaalt ook hoe je met AI werkt. Een coach of therapeut die gewend is aanwezig te zijn, brengt dat mee in hoe hij vragen stelt. Niet als instructies, maar als uitnodigingen. Niet bijsturen als correctie, maar als afstemming. Dat klinkt door in de output. En het is precies waarom goede therapeuten AI anders gebruiken dan de gemiddelde gebruiker.

AI heeft maar één ingang: taal. Wie die ingang bewust gebruikt, wie niet te snel bijstuurt, wie één woord kiest in plaats van een brede allesomvattende vraag, wie ruimte laat om iets bij zichzelf te laten landen, krijgt andere output. Niet omdat AI hem kent, maar omdat de input helder en precies is.

AI reageert niet alleen op wat je zegt, maar op de laag waaruit je spreekt. Wie gehaast en functioneel binnenkomt, krijgt gehaaste en functionele output. Wie vertraagt, precies vraagt en ruimte laat, krijgt iets anders terug: gelaagder, genuanceerder, soms verrassend scherp. Mijn stem, die mensen rustiger maakt in een sessie, bestaat niet in tekst. Maar de neerslag ervan wel: het tempo, de woordkeuze, het niet-opjagen. AI reageert op je woorden, en in je woorden klinkt je lichaam door. Wie gespannen typt, schrijft andere zinnen dan wie ontspannen schrijft. Dat verschil is leesbaar voor AI, ook al heeft het geen lichaam.

Voor wie hier dieper in wil: ik schreef er een half jaar geleden een uitgebreide handleiding over: Bewust werken met AI.

Tot zover het perspectief van de begeleider. Want hoe ziet het gebruik van AI eruit vanuit de cliënt?

Het subtielere risico

ChatGPT is empathisch geprogrammeerd. Het bevestigt, normaliseert en geeft je het gevoel gehoord te worden. Onderzoekers aan Stanford publiceerden onlangs in Science de eerste systematische meting van wat ze ‘vleierij’ (sycophancy) noemen: de neiging van AI om het perspectief en zelfbeeld van de gebruiker te bevestigen, ook als die ongelijk heeft. Ze testten elf modellen, waaronder ChatGPT, Claude en Gemini. Allemaal scoorden ze beduidend hoger in bevestiging dan mensen zouden doen. Gebruikers die werden gevleid, werden zekerder van hun eigen gelijk én minder bereid een conflict op te lossen.

Mijn eigen ervaring nuanceert dit enigszins. Claude gedraagt zich in de praktijk zakelijker en scherper dan ChatGPT, minder gericht op bevestiging, meer op afstand, zoals een goede therapeut ook ruimte houdt zonder te verdwijnen. Ik heb beide gevraagd me tegen te spreken als ze een andere kijk hebben. Claude houdt dat beter vast. ChatGPT bevestigt die instructie vriendelijk, maar vergeet haar even vriendelijk weer. Dat zegt iets over hoe diep de neiging tot meegaan is ingebakken: antwoorden die prettig voelen krijgen hogere beoordelingen, en het systeem leert dat bevestigen werkt. Je moet er actief tegenin werken als gebruiker én als systeem.

Want bevestiging werkt verslavend. Het systeem is ontworpen om je terug te laten komen, en ongemerkt kan het echte contact en zelfstandig denken gaan vervangen. Je zoekt verbinding. Je krijgt iets wat erop lijkt. En je merkt niet wanneer het een pseudoverbinding wordt.

De gevolgen kunnen ernstig zijn. Dit werkt vaak subtieler dan je denkt: mensen glijden niet af door slechte adviezen, maar door de afwezigheid van afstemming op het moment dat ze die het meest nodig hadden. Er zijn ook gedocumenteerde gevallen waarbij mensen in ernstige crisis via ChatGPT-gesprekken verder zijn afgegleden. In enkele gevallen heeft dat geleid tot zelfdoding.

Niet omdat de technologie kwaadwillend is, maar omdat empathie simuleren iets anders is dan werkelijk afgestemd aanwezig zijn. Een therapeut begrenst vanuit een geweten dat organisch is gevormd door leven, relaties en duizenden jaren menselijke cultuur. AI volgt instructies. Dat is een wezenlijk verschil. Werkelijke afstemming werkt door in het zenuwstelsel en raakt de afgescheidenheid aan die bij veel mensen de eigenlijke bron van hun klachten is.

Meepraten is trouwens geen AI-probleem alleen. Veel coaches en therapeuten doen hetzelfde: conflict vermijden, de cliënt te snel gelijkgeven, instemmen om de sfeer goed te houden. Begrijpelijk, want het voelt zorgzaam. Maar als de ander nooit wrijving ervaart, groeit er niets. Ik heb Claude gevraagd dit te onthouden: spreek me tegen als je een andere kijk hebt. Wrijving is soms precies wat helpt.

Wanneer AI helpt, en wanneer het averechts werkt

Herken je dat je een appgesprek hebt en dat je elkaar kwijtraakt in de uitwisseling? Dat je voor je het weet zit in gedoe, misverstanden en verwijten? Dat heeft alles te maken met het feit dat in tekst meer dan negentig procent van de communicatie ontbreekt: toon, tempo, adem, gezichtsuitdrukking, de gevoelslaag onder de woorden.

Dat misverstand ontstaat niet als beiden ontspannen en in contact met zichzelf zijn. Het gebeurt als een van beiden uit zijn centrum is geschoten. Dan mis je in tekst precies wat ertoe doet. Met AI werkt dat niet anders. En dat wordt het scherpst zichtbaar op het moment dat iemand AI gebruikt terwijl hij of zij niet stevig staat.

Een cliënte werd ‘s ochtends wakker met helderheid. Ze zag haar patroon, voelde iets van grond onder haar voeten. En toen ging ze het toetsen bij ChatGPT.

Ze stelde een goede vraag. Ze kreeg een lang antwoord, informatief, genuanceerd, volledig. En terwijl ze las, voelde ze de energie weglekken. Te veel tekst, te weinig dat haar raakte. Ze haakte af. En in plaats van te zeggen “dit helpt me niet, ik wil iets anders”, wat de gezonde respons zou zijn geweest, trok ze zich terug om de dag in te gaan met een slecht gevoel.

Toen we er in de sessie op terugkeken, herkende ze het patroon onmiddellijk. Precies hetzelfde als in contact met mensen: als iemand niet aanvoelt wat er werkelijk speelt, trekt ze zich terug. Naar binnen, zich onzichtbaar maken, naar een gevoel van hopeloosheid. AI had dit niet veroorzaakt. Het had een bestaand patroon zichtbaar gemaakt. Dat is waardevol. Maar AI kon het niet oplossen, omdat oplossen hier om afstemming vraagt, en dat was er niet.

Datzelfde traject liet ook zien waar AI wél werkt. Ze kreeg na de sessie een verslag: concreet, aansluitend op wat er werkelijk in beweging was gekomen. Geen bemoedigend sausje, geen vage samenvatting, maar een tekst die haar hielp de inzichten vast te houden en er de dagen daarna zelfstandig mee verder te gaan.

Dat is een wezenlijk andere functie: AI als geheugen, als structuur achteraf, als kapstok voor wat al verwerkt is. Sterk ook als je vanuit overzicht werkt: het kan een laag blootleggen die je zelf nog niet had benoemd, of een perspectief toevoegen dat je verder brengt. Maar dat werkt alleen als je stevig staat. Als er paniek, leegte of ontregeling speelt, kom je met AI eerder in een gevarenzone dan als het een hulpbron is.

AI is sterk als verlengstuk van wat al verwerkt is. Maar als regulatiemiddel in een moment van ontregeling vraagt het iets wat AI niet kan geven: afstemming. Aanwezigheid. Het gevoel dat er iemand werkelijk in tune is met wat er nu is.

Het keerpunt: van aanpassen naar integreren

Als AI het cognitieve werk overneemt en afstemming niet te repliceren is vanuit instructies, wat vraagt dat dan van de coach of therapeut zelf?

Het antwoord ligt niet in meer kennis, betere technieken of slimmere interventies. Het ligt in wie je geworden bent door wat je zelf hebt doorleefd.

Je wordt geboren als de 1.0-versie van jezelf, puur en volledig aanwezig. Al snel leer je wat welkom is en wat niet. Je past je aan. Geleidelijk word je de 2.0-versie van jezelf: functioneel, succesvol misschien, maar steeds verder van wie je werkelijk bent, steeds meer wie je denkt te moeten zijn. Dat is de beweging richting afgescheidenheid: denken en voelen raken ontkoppeld; je leeft meer in je hoofd dan in je lijf.

Dat houdt een tijd vol. Tot het niet meer vol te houden is.

Voor sommigen is dat vastlopen in werk of relaties. Voor anderen is het iets existentieels: een verlies, een ziekte, een moment waarop het fundament wegvalt. Dat keerpunt is geen mislukking. Het is de drempel naar de 3.0-versie van jezelf, een volwassen versie die alles heeft doorleefd en geïntegreerd. Authentiek niet omdat je niets hebt meegemaakt, maar juist omdat je het niet hebt omzeild.

Hier zit de paradox van dit vak. Om op diep niveau afgestemd te kunnen zijn op wat een ander ervaart, moet je het zelf kennen. Niet als concept. Als geleefde ervaring. Een begeleider kan niet dieper gaan dan waar hij zelf is geweest, niet letterlijk, maar in het vermogen het aan te voelen, er niet van weg te hoeven.

Goede opleidingen zoals Integrale Coaching van Marinet Ritz, een van de diepgaandste coachopleidingen in Nederland, besteeden veel tijd aan het eigen proces van de student, juist omdat dat de kern is van wat je later kunt bieden. De begeleider is daarbij zelf de sleutel: hoe diep jij bent gegaan, bepaalt hoe diep je een ander kunt begeleiden. Maar de diepste laag leer je niet in een opleiding. Die ontstaat in je eigen keerpunten, in het doorkruisen van wat pijn doet en het integreren van wat je tegenkomt.

Ik ben zelf een paar keer goed vastgelopen. Die periodes waren niet fijn. Maar ze zijn de kern van wat ik nu kan doen: de toestand herkennen van binnenuit, niet omdat ik een verhaal heb om te vertellen, maar omdat ik er zelf in heb gezeten. En dat herkent een ander, niet bewust, maar op het niveau van het zenuwstelsel. Wat jij hebt geïntegreerd, draag je over als grondhouding, niet als theorie.

Trauma heelt in relatie

Er is één domein waar het onderscheid tussen AI en menselijke begeleiding het scherpst voelbaar is.

Trauma heelt niet via inzicht of wilskracht. Niet via zelfstudie, hoe toegewijd ook. Het heelt in relatie. In een veilig, afgestemd contact waarin iemand zich gedragen kan voelen terwijl er iets ouds, iets spannends, iets pre-verbaal opnieuw mag bewegen.

Veel van wat mensen vasthouden is niet ontstaan in taal, maar in vroege ervaring. Subtiele, aanhoudende vormen van gemis aan afstemming of veiligheid die zich in het lichaam hebben vastgezet, lang voordat er woorden voor waren. Deze vroege ervaringen leiden tot automatische overlevingsreacties die door praten niet worden geheeld, hoe helder het inzicht ook is. Ik schreef daar eerder uitgebreider over in “Kun je trauma helen met AI of online trainingen?”

Precies die lagen vragen iets relationeels. Iemand die blijft als jij het moeilijk krijgt. Iemand die zich afstemt op jouw tempo. Iemand wiens zenuwstelsel meehelpt te reguleren op het moment dat jij terugschiet in je oude beschermingspatroon. Veiligheid ontstaat niet uit inzicht maar uit ervaring, uit contact dat betrouwbaar voelt.

We zijn biologisch ontworpen voor co-regulatie. Ons zenuwstelsel kalibreert zich in ontmoeting, niet in isolatie.

Mijn vermogen om die veiligheid te bieden komt niet uit boeken. Het komt uit doorgewerkte eigen onveiligheid, uit het hebben aangekeken wat ik liever had omzeild. Daardoor is het mogelijk holding te bieden: niet als techniek, maar als gevolg van wie je bent geworden. Precies daardoor kan ik aanwezig blijven op de plek waar anderen te veel in strategie schieten of de grond onder zich verliezen.

Dat is het onderscheid dat niet in een curriculum staat en dat AI niet kan overnemen. Niet omdat het ondefinieerbaar is, maar omdat het vraagt dat je zelf de weg hebt afgelegd.

De eigenlijke vraag: wat doe jij ermee?

Coaches en therapeuten staan voor hetzelfde vraagstuk als Accenture, alleen van de andere kant. Niet: hoe dwing ik mijn mensen AI te gebruiken? Maar: wat is mijn werk nog als AI steeds meer kan wat ik doe?

Wat AI overneemt, is het cognitieve werk. Het patroonherkennen in taal. Het empathisch reflecteren in woorden. Het structureren van een veranderproces. Dat zijn geen onbelangrijke dingen, maar het zijn dingen die je kunt leren zonder jezelf ooit echt te hebben ontmoet.

Wat overblijft, is het werk dat begint waar taal ophoudt. Waar afgestemdheid de werkzame factor is. Waar de relatie zelf heelt. Waar de begeleider iets belichaamt wat de ander nog niet heeft, maar wel herkent, diep van binnen, vaak zonder woorden. Voor coaches en therapeuten betekent dit één ding: investeer niet in meer technieken, maar in meer diepte in jezelf.

AI kan dat niet. Het heeft een hoog IQ, kan EQ afleiden uit taal, maar heeft geen SQ, geen integraal bewustzijn dat voortkomt uit doorleefde ervaring. Het is nooit vastgelopen. Heeft geen keerpunt meegemaakt. Heeft nooit iets hoeven doorwerken omdat het pijn deed.

AI is ook een kans. De wachtlijsten bij de GGZ zijn lang, de hulpbehoefte is groot. Wat AI kan overnemen, mag het overnemen: veel bureaucratische rompslomp, verslaglegging, psycho-educatie, eerste screening en triage. Dat schept ruimte voor wat alleen mensen kunnen bieden. Mits we bewust zijn van de beperkingen en risico’s, en bereid zijn te investeren in bewustzijnsontwikkeling en belichaamd werken.

Onze cultuur beweegt al veel langer dan AI bestaat richting wat meetbaar is, wat in protocollen past, wat je kunt verantwoorden. Coaches en therapeuten zijn daar niet immuun voor, zeker wie werkt in organisaties waar de mens steeds meer als instrument wordt gezien. AI versnelt die beweging. Maar wie begrijpt waar die beweging naartoe gaat, begrijpt ook wat er als tegenwicht nodig is.

Dit vraagt iets van het vak als geheel. Niet alleen van individuele coaches en therapeuten, maar ook van opleidingen en zorginstellingen. Het voert te ver om dit in deze blog verder uit te diepen. Luister anders naar hoogleraar Beatrice de Graaf, die in deze mooie lezing laat zien hoe weerbaarheid eeuwenlang organisch was ingebed in cultuur en gemeenschap, en hoe dat in de twintigste eeuw langzaam werd vervangen door regels, instructies en centrale organisaties.

Die beweging van organisch gegroeide weerbaarheid naar opgelegde regels geldt voor de samenleving als geheel en voor ons vak in het bijzonder.

Wie hoeft zich geen zorgen te maken

Wie als coach of therapeut belichaamd werkt, diep genoeg gaat en het eigen proces serieus neemt, hoeft zich geen zorgen te maken. Niet omdat AI geen concurrent is, maar omdat ze elkaar aanvullen op verschillende niveaus.

Accenture kan promotie koppelen aan AI-gebruik.
Maar wat dit van jou als coach of therapeut vraagt, is niet af te dwingen.

AI haalt het cognitieve eruit.
Wat overblijft, ben jij.

En dat is precies waar het spannend wordt.

ps. reageren kan ook via deze Linkedin post

Ik zit met mijn ogen dicht en breng mijn aandacht naar mijn lichaam. Het wordt stil. Eerst voelt het fijn. Maar dan schiet me iets te binnen en laat me dat niet meer los. Ik wil iets doen. De neiging om in actie te schieten is er meteen. Iets zeggen, iets vragen, iets uitzoeken. Alles behalve mediteren.

Ik merk die neiging op. En besef: ik hoef er niet in mee.

Herkenbaar?

Misschien mediteer je al en vraag je je af of je het goed doet. Misschien wil je beginnen, maar je weet niet waar. Misschien heb je het geprobeerd en haakte je snel weer af. Of je vraagt je simpelweg af wat het je oplevert.

Over dat alles gaat deze blog: over wat meditatie eigenlijk doet, waarom het zo moeilijk vol te houden is, en waarom ik er na al die jaren nog steeds elke ochtend voor ga zitten.

Wat de stilte zichtbaar maakt

Ik gebruik een korte begeleide meditatie aan het begin van veel sessies. Om te stoppen met praten, meer te gaan voelen, en te merken wat er al die tijd al beweegt. Wat verborgen blijft achter een heel verhaal, laat het lichaam soms zien in een halve minuut stilte. Een stokkende adem, gespannen gezicht. De neiging om meteen te praten zodra het stil wordt. Kleine signalen. Zelden toevallig.

En hoe meer ik zelf mediteer, hoe scherper ik die signalen oppik. Meditatie maakt me aanweziger in sessies. En aanwezigheid (presence) is misschien wel het meest werkzame instrument dat ik heb.

Door te mediteren train je iets wat moeilijk te leren is als je altijd in beweging bent: waarnemen zonder er direct iets mee te doen. Niet het gevoel wegduwen, niet erin verdwijnen, maar het opmerken en er even bij blijven. Dat klinkt veelbelovend. Maar er is een reden waarom de meeste mensen ermee stoppen voordat ze dit punt bereiken.

Elk begin is lastig

Veel mensen proberen te mediteren en haken snel weer af. Niet omdat het niets doet, maar omdat het te weinig doet in de eerste weken. We zijn gewend aan directe satisfactie: je doet iets, je merkt een effect. Meditatie werkt anders. Het effect is subtiel, vertraagd, en laat zich moeilijk meten. En als je de lat te hoog legt, creëer je je eigen weerstand. Begin klein. Een week vijf minuten. Dan tien.

Ik vergelijk het met tandenpoetsen. Je poetst je tanden niet voor het directe genot. Het is een gewoonte, en het voelt vervelend om de dag te beginnen zonder het gedaan te hebben. Meditatie werkt precies zo. Je moet erin investeren om het tot een gewoonte te maken. En dan ga je het missen als je het niet doet. Dat merk ik bij mezelf in de loop van de week op: meer onrust, sneller reageren.

Zet je door, dan verschuift er op een gegeven moment iets, zonder aankondiging. Dan merk je op dat de ruimte tussen wat er gebeurt en hoe je reageert een fractie groter is geworden. Dat je een fractie eerder ziet dat je op het punt staat uit te vallen, je terug te trekken, uit te leggen of af te haken. En dat je soms dan nog een andere keuze kunt maken. Zie ook deze blog over windrichtingen.

Een fractie van een seconde. Maar precies daar, in die kleine ruimte, begint iets te veranderen. En wat er dan verandert is, heeft voor mij een beeld gekregen.

De berg zijn, niet de top bereiken

Het beeld dat me het meeste helpt, en dat ik in meerdere recente blogs zoals deze heb gebruikt, is dat van de berg. Niet als concept om over na te denken, maar om te voelen en je mee te verbinden. Tijdens meditatie oefen je ermee: je zit als een berg. Gedachten, gevoelens, afleidingen komen en gaan, zoals weer over een bergkam trekt. Jij bent niet het weer. Jij bent de berg. Verbonden met de aarde, onverstoorbaar in de kern, terwijl er van alles langs beweegt.

Wat er dan soms in sessies gebeurt, sluit hier direct op aan. Iemand landt in zijn berg, en dan kantelt er iets. Muntjes vallen. Wat eerder onhelder was, wordt ineens helder. De spanning die iemand mee torste lost op, soms verbazingwekkend snel. Niet omdat er iets is opgelost, maar omdat iemand even niet meer in het verhaal zat, maar in zichzelf.

Dat heeft ook te maken met waar je met je gedachten zit: in wat er gisteren gebeurde, in wat er morgen kan misgaan. Twintig jaar geleden gaf een vriendin me het boek van Eckhart Tolle. Ze vond het echt iets voor mij. Ik kon er toen niets mee. Het bleef een abstractie. Pas later landde het, toen het niet meer alleen een idee was maar iets wat ik direct kon waarnemen in mijn lijf. De kern is eenvoudig: de meeste pijn zit niet in wat er nu is, maar in wat we erover denken. Lijden ontstaat vaak niet door de situatie zelf, maar door het verhaal dat we erover maken.

Wat ik zelf ervaar als ik echt in mijn berg zit: rust, helderheid, het gevoel dat er niets hoeft. Verbondenheid met iets groters, de natuur, het moment, het leven zelf. En een diepe bescheidenheid: minder mezelf als middelpunt, meer deel van een groter geheel. Zoals een mier die zijn werk doet zonder zich af te vragen of het belangrijk genoeg is. Daar voel ik me op zo'n moment volkomen op mijn gemak mee.

Aanwezig zijn betekent niet dat er niets beweegt. Het betekent dat je niet meegezogen wordt door elke beweging.

Wat er gebeurt als mensen collectief uit hun berg zijn beschreef ik in eerdere blogs. Hier begint het: bij de oefening in jezelf. Maar niet elke meditatiepraktijk leidt daarheen.

Als je wil, kun je hier de ‘Berg in jou’-meditatie beluisteren.

Meditatie als vlucht, of als thuiskomen

Er bestaat een valkuil die ik regelmatig tegenkom, ook bij mensen die al jaren mediteren: de spirituele bypass. De gedachte dat het doel is om gedachten te onderdrukken, of te komen tot een verlichte staat waar niets je meer raakt. Mediteren als manier om het gewone leven niet te hoeven voelen. Ik schreef er eerder over in deze blog.

Je kunt bovenop een berg mediteren totdat je een ons weegt, en zodra je weer in contact komt met een medemens, er direct uit schiet. Wat heb je dan aan al die uren op het kussen? Meditatie die niet doorwerkt in contact is halve meditatie.

Waar gaat het dan wel om?

Meditatie is geen prestatie. Het is geen techniek die je beheerst. Het is eerder een proces van overgave: loslaten wat je denkt dat het moet zijn en openstaan voor wat er werkelijk is.

Meditatie maakt je wakkerder, aanweziger, gevoeliger voor wat er werkelijk speelt. Niet in één keer, maar geleidelijk. Je begint dingen te herkennen die je eerder niet zag: de neiging om weg te gaan van wat er is, de reflex die al in werking is voordat je hem opmerkt. En hoe wakkerder je wordt, hoe eerder je het merkt als je er even niet meer bij bent. Niet om het te voorkomen, want eruit schieten blijft gebeuren. Maar je herkent het sneller. En daarmee heb je vaker de keuze om terug te keren naar wat er werkelijk is. Dat is wat mindful leven voor mij betekent: niet iets wat je doet, maar hoe je aanwezig bent in wat er is.

Adyashanti, die als geen ander woorden weet te geven over wat er in meditatie werkelijk gebeurt, noemt het een staat van ontdekking: "not the effort to conform the way you're thinking or feeling into a preconceived idea of the way we think our mind should be."

Bewustzijnsontwikkeling is niet iets wat je doet en dan klaar bent. Ooit dacht ik dat ook. Die illusie heb ik allang niet meer. Het houdt nooit op en gaat telkens dieper.

Wie het draagt

Cliënten vragen me soms waar ze moeten beginnen met meditatie of bewustzijnsontwikkeling. Mijn antwoord is vaak: ga kijken wat er beschikbaar is, probeer het uit, voel of het resoneert. Geef het de tijd.

Het belangrijkste criterium daarbij is voor mij niet de techniek. Het is wie het draagt. Aanwezigheid, doorleefdheid, congruentie. Iemand die zelf het werk heeft gedaan, ook wat moeilijk en confronterend was. Je voelt het verschil tussen iemand die het belichaamt en iemand die het onderwijst. De mensen die mij het meest hebben geïnspireerd passen ook niet in een hokje. Ze mengen stromingen, werken intuïtief, combineren stilte met woorden, lichaam met psyche, humor met diepgang. Geen trucje, geen methode. Ze werken vanuit aanwezigheid, intuïtief en belichaamd. Dat voel je in de diepte die ze meegeven, in het veld dat ontstaat als ze er zijn.

Een van hen was Jun Po Denis Kelly Roshi, oprichter van de Mondo Zen-traditie waarbij ik ben aangesloten. Voormalig LSD-producent, federale gevangenis, zes jaar in een zenklooster, en uiteindelijk zijn eigen boeddhistische school. Hij noemde zichzelf een “recovering narcissist” en had een scherpte en humor die ver verwijderd waren van spirituele zelfgenoegzaamheid. Niet optimaliseren, maar integreren. Niet als eindbestemming, maar als begin van het echte werk. Hij is inmiddels helaas overleden, maar zijn DNA zit in de traditie. Artsen hadden hem al eerder opgegeven, maar zijn meditatiepraktijk hield hem langer in leven dan verwacht en hielp hem de pijn in zijn lichaam te dragen.

Op zoek naar een foto van Jun Po kwam ik onderstaande video tegen. Fijn om hem weer te horen in deze teisho, een Zen-lezing. Rauw, paradoxaal, met een knipoog. En met veel wijsheid. De traditie waar Jun Po de basis voor legde is ook waar ik zelf elke ochtend bij aansluit.

Jun Po Roshi: "To understand, you must stand under."

Zelf doen maar niet alleen

Meditatie in je eentje oppakken is voor de meeste mensen lastiger dan het klinkt. Niet omdat ze het niet kunnen, maar omdat er zonder structuur weinig van terechtkomt. Voor veel mensen werkt iets anders beter: een vaste tijd, een kleine groep, iemand die begeleidt. Zelf doen maar niet alleen.

Sinds de coronacrisis mediteer ik regelmatig om 8 uur in de ochtend via Zoom met een kleine Europese sangha, verbonden aan die Mondo Zen-traditie. De dinsdagsessies begeleid ik zelf. We beginnen met een korte check-in, zitten een half uur in stilte en delen daarna kort wat is opgevallen. Geen analyse, geen therapie. Gewoon samen zitten en opmerken. En we lezen iets voor als inspiratie, zoals deze tekst:

Dienstbaarheid aan een groter geheel. Schaduwwerk doen. Belichamen. Wakker worden, keer op keer. Dat is niet alleen de kern van deze traditie. Het raakt ook aan hoe ik graag in het leven sta.

Die structuur van 8 uur helpt mij ook praktisch. Het zet mijn dag op gang. Zonder die vaste tijd zou ik makkelijker te laat naar bed gaan, later opstaan, de meditatie voor me uitschuiven. De groep is een stok achter de deur, maar ook gewoon fijn gezelschap in de stilte. En omdat het via Zoom is, kost het geen reistijd. Handig als je, zoals ik, in Noorwegen woont en er in de buurt weinig aanbod is.

Onlangs deed ik een retraite vlakbij huis met Christian V. Scheel. Ik herkende in hem iets van Jun Po: dezelfde combinatie van diepgang en nuchterheid, dezelfde afwezigheid van spirituele zelfgenoegzaamheid. Maar hij voegde er iets aan toe wat mijn score naar 97% bracht: heerlijke muziek, goed afgestemd lichaamswerk, en een timing die voelde alsof hij precies aanvoelde wat ik nodig had. Dat heb ik zelden zo meegemaakt. Helaas kan ik hem niet aanbevelen aan de meeste lezers van deze blog. Hij werkt alleen in het Noors. ;-)

Terug naar waar ik begon. Ik zit met mijn ogen dicht. Ik merk die neiging op. En besef: ik hoef er niet in mee. Dat is de oefening. Niet één keer, maar steeds opnieuw. Om 8 uur in de ochtend, op een kussen, in een kleine groep mensen die ook zitten. Meer is het niet.

Als je het een keer wil proberen, kun je je aansluiten. Op werkdagen om uit te proberen hoe het voelt, op dinsdag door mij begeleid. Als het je bevalt, kun je op donatiebasis bijdragen. Meer informatie.

ps. reageren op deze blog kan ook via LinkedIn.

Iemand logt in op Zoom en ik zie het meteen: gespannen blik, snel reagerend. Een andere cliënt belt me op en vertelt dat hij al een week niet goed slaapt. En ondertussen escaleert in het nieuws een conflict dat heel veel mensen raakt die er niets mee te maken hebben.

Drie situaties op totaal verschillende schalen: een gezin, een organisatie, een geopolitiek conflict. De schaal verschilt. Het mechanisme niet.

Wanneer iemand de spanning niet kan dragen, exporteert hij haar. Naar wie ertussenin zit. Naar wie minder macht heeft. Naar wie het minst kan terugduwen.

Dat gebeurt eerst bijna onmerkbaar. Dan wordt het voelbaar. En uiteindelijk reageert het systeem zelf: een dochter die zich terugtrekt, medewerkers die vertrekken, een oliecrisis die zich verspreidt naar voedselketens en economieën ver buiten het conflict. De eerste effecten zijn meestal zichtbaar. Maar de tweede- en derde-orde gevolgen blijven vaak buiten beeld, omdat het bewustzijn ontbreekt om ze te zien.

In deze blog probeer ik die verbinding zichtbaar te maken.

Uit de berg: wat er gebeurt als spanning te groot wordt

Voordat de drie situaties aan bod komen, is het zinvol om het mechanisme zelf te begrijpen dat eraan ten grondslag ligt.

Spanning op zichzelf is niet het probleem. Het wordt pas problematisch wanneer iemand haar niet meer kan dragen en haar wegdrukt, exporteert of erin verdwijnt.

Spanning wil ergens heen.

In mijn werk gebruik ik daarom het beeld van de berg in jou: de plek van waaruit je spanning kunt voelen zonder er meteen op te reageren. Je staat als het ware in het landschap. Je voelt de storm razen, maar je wordt er niet door meegesleurd. Zoals een berg geen millimeter van zijn plek komt wanneer de storm overtrekt.

Vanuit die plek handel je niet vanuit de brandende spanning zelf, maar vanuit een rustiger laag eronder. Je blijft bij jezelf terwijl er iets schuurt. Zie ook: Als woorden niet meer werken en je elkaar onderweg kwijtraakt.

Dat vraagt drie dingen tegelijk:

1. Bewustzijn van wat er in jezelf beweegt: wat voel je, wat wil je, wat trekt je uit je evenwicht?

2. Bewustzijn van de context waarin je je bevindt: welke krachten spelen er, wie heeft welke belangen, wat vraagt de situatie werkelijk van je?

3. Het vermogen om aanwezig te blijven bij wat er nu werkelijk is, in plaats van bij het verhaal dat de mind erover maakt.

Leiderschap, in de kern, gaat over precies deze drie: zelfbewustzijn, contextbewustzijn en zijnsbewustzijn.

Niet als vaardigheden die je traint, maar als vermogens die vanzelf beschikbaar komen als je in je berg zit. Wie uit zijn berg is, verliest ze alle drie tegelijk: het contact met zichzelf, het zicht op de werkelijkheid om hem heen, en de verbinding met het nu.

Wanneer die verbinding verdwijnt, schiet iemand in een overlevingspatroon. Hij valt de ander aan, of zichzelf, of verdwijnt in verklaringen en analyses, of haakt af. Elk van die bewegingen probeert de spanning te reguleren. Maar geen ervan brengt iemand werkelijk terug in contact met wat er speelt. In het hoofd ontstaat dan een realiteit die gebaseerd is op oude ervaringen en aannames, niet op wat er in het moment gebeurt.

Wat ik in de voorbeelden hieronder telkens zie: in conflicten zijn meestal beide partijen uit hun berg. Allebei handelen ze vanuit een overlevingspatroon, niet vanuit verbinding met zichzelf.

Zonder die verbinding pakt handelen bijna altijd destructief uit, voor jezelf, voor de ander, of voor het systeem waarin je leeft. Hoe groot die schade wordt, hangt af van de context: hoeveel macht iemand heeft om zijn spanning te exporteren, en in hoeverre hij zelf de gevolgen daarvan hoeft te dragen.

Drie contexten, één patroon

Hetzelfde mechanisme tekent zich af op drie schalen: in een gezin, in een organisatie, en op het wereldtoneel.

1. In een gezin: het lichaam houdt bij wat het bewustzijn loslaat

“Het gaat niet goed met me,” zegt Lieke. “Ik ben net ook door m’n rug gegaan.”

Haar rug speelt al weken op. Ze is gescheiden. Haar kinderen pendelen tussen twee werelden. Haar ex houdt zich niet aan afspraken en stelt zichzelf consequent op de eerste plaats. Ze heeft weinig grip op deze situatie en voelt dat. Meer dan tien jaar heeft ze geprobeerd het samen op te vangen. Nu doet ze het alleen, en haar lichaam houdt bij wat haar bewustzijn lange tijd heeft weggedrukt.

Wat Lieke in eerste instantie niet ziet, is hoe sterk haar blik op de situatie wordt gekleurd door wat ze verwacht, vreest en al eerder heeft meegemaakt. De werkelijkheid in het nu is anders dan het verhaal dat ze erover draagt.

In ons werk samen wordt langzaam zichtbaar wat er onder de rugklacht zit: een druk op haar borst, tranen die hoog zitten, een vertrouwde zwaarte. “Ik heb dit gevoel al zo lang ik me kan herinneren.”

De kinderen zitten ertussenin. Ze absorberen dagelijks wat er boven hen speelt en leren onbewust dat spanning iets is wat je doorgeeft. Je ziet het in hun gedrag: kleine uitbarstingen, terugtrekken, te vroeg volwassen worden.

Langzaam ontdekt Lieke iets pijnlijks: de frustratie die ze niet naar haar ex kan uiten, lekt onbewust richting haar dochter. Niet als aanval, maar als druk, als spanning die geen andere uitweg vindt. Haar dochter voelt dat. Ze past zich aan, wordt voorzichtiger met wat ze deelt, of bijt juist van zich af om haar eigen ruimte te beschermen. Beide reacties doen precies wat Lieke het meest vreest: het contact wordt dunner. Dat is het 2e-orde effect.

Het 3e-orde effect reikt verder. Wat kinderen leren in hun gezin van herkomst nemen ze mee als blauwdruk. Een dochter die heeft geleerd dat de emoties van haar moeder ook haar verantwoordelijkheid zijn, draagt dat patroon later haar eigen relaties in. Niet omdat ze dat wil, maar omdat het vertrouwd voelt. Loyaliteit reist zo van generatie op generatie, onzichtbaar en onbedoeld.

Haar lichaam kon dat niet blijven dragen. De rugklacht, de ingehouden boosheid, de pijl die steeds naar binnen ging: op een gegeven moment besefte ze dat ze hier niet alleen uit kon komen. Dat besef bleek de opening.

Toen Lieke ophield met sturen en begon te voelen wat er werkelijk was, verschoof er iets. Niet omdat de situatie veranderde, maar omdat zij anders in de situatie ging staan. Zodra we begonnen te kijken naar wat zij zelf onbewust deed, wat ze inslikte, hoe ze reageerde, wat ze vermeed, veranderde er ook iets in de context. Haar dochter voelde dat. En kwam op een avond zomaar naar haar toe.

Soms is op je handen blijven zitten de krachtigste beweging.

2. In een organisatie: twee overlevingspatronen die elkaar versterken

Thomas heeft de organisatie meer dan tien jaar geleden zelf opgericht. Dan komt er een medebestuurder bij met een stijl die haaks staat op de zijne: directief, controlerend, weinig ruimte latend.

Wie hem meemaakt, ziet iemand die zijn positie moeilijk vasthoudt. Hij brengt iets in, beweegt mee als de druk oploopt en komt er later weer op terug. Om later wéér van positie te veranderen. Dat voelt voor anderen als draaien.

Als je je inleeft in hem ziet het er heel anders uit. Thomas probeert telkens te doen wat goed is voor de organisatie. Zijn intenties kloppen. Maar zodra het schuurt, verliest hij de verbinding met zichzelf. De spanning wordt te groot en hij past zich aan. Als de spanning later zakt, probeert hij alsnog te staan voor wat hij belangrijk vindt. Maar tegen die tijd is de dynamiek alweer verschoven. Intussen verhardt de medebestuurder: vasthouden, controleren, de eigen lijn doorzetten. Twee overlevingspatronen die elkaar versterken, en ze raken elkaar steeds meer kwijt.

Het gevolg is dat er geen gedeelde werkelijkheid meer lijkt te bestaan.

Medewerkers voelen dat. Ze gaan vragen stellen, roddelen of mijden het contact. De energie lekt langzaam weg. Dat zijn de eerste signalen. Het 2e-orde effect is een cultuur die langzaam vergiftigt. Het 3e-orde effect is een organisatie die haar ziel verliest, of uiteindelijk uit elkaar valt onder het gewicht van onbenoemde spanning.

Wat Thomas zich bewust van wordt, is iets wat bij Lieke anders lag: hoe meer mensen de context kunnen beïnvloeden, hoe kleiner zijn eigen invloed wordt. Lieke kon haar gezin direct raken door zelf te veranderen. Een organisatie met meerdere bestuurders en tientallen medewerkers werkt anders. De systeemkrachten zijn groter, trekken sterker, en vragen meer van het vermogen om in je berg te blijven staan.

Maar er gebeurt nog iets anders, iets wat Thomas aanvankelijk niet had verwacht. Doordat hij een stap terug heeft gezet, ontstaat er ruimte om naar zichzelf te kijken. Waar komt die neiging tot conflictvermijding eigenlijk vandaan? Langzaam herkent hij het in zijn gezin van herkomst, in wat hij daar leerde over hoe je spanning draagt, of juist niet draagt. Dat is geen prettige ontdekking. Maar wel een waardevolle. Want wie begrijpt waar een patroon begint, kan het doorbreken voordat het zich opnieuw herhaalt, in een volgende organisatie, of in zijn privéleven. Dat is het onverwachte cadeau van een crisis die groot genoeg was om niet meer te negeren.

Blijft Thomas bij zichzelf, dan verschijnt een andere vraag: dient het hem om zijn informele macht als oprichter in te zetten in een strijd die hij eigenlijk niet wil voeren? Ook hier geldt: soms is op je handen blijven zitten de krachtigste beweging. Grenzen aangeven waar nodig. En als de ander haar aandeel niet wil oppakken: de eer aan jezelf houden.

Dan blijkt soms dat de botsing vooral een signaal was van iets wat hij zelf al langer voelde: dat het tijd was om los te laten wat ooit klopte, maar nu niet meer. Niet als ontsnapping, maar als resultaat van zorgvuldig zelfonderzoek, waarbij hij bewuster geworden was van zijn eigen aandeel in de situatie en de berg in zichzelf weer had gevonden. Wie loslaat zonder dat voorwerk, neemt het patroon mee naar de volgende context.

Wie loslaat om te ontsnappen, komt zichzelf opnieuw tegen in een nieuwe context.

3. Op wereldschaal: wie de rekening betaalt

Wat in een gezin al pijnlijk kan zijn en in een organisatie ontwrichtend wordt, krijgt op wereldschaal een explosieve dimensie.

In Washington en Jeruzalem wordt gekozen voor militaire escalatie richting Iran. Wie de afgelopen week heeft gevolgd hoe Trump communiceert, ziet iets opvallends: het doel van de oorlog verschuift voortdurend. De ene dag gaat het om nucleaire dreiging, dan om regime change, dan weer om olie. Dat oogt minder als een consistente strategie dan als reageren op de spanning van het moment. In een eerdere blog beschreef ik hoe bij een uitgesproken narcistische structuur realiteit geen gedeelde bodem meer is maar een bedreiging: Trump begrijpen? Dat is precies het probleem. Feiten en instituties worden gerespecteerd zolang ze macht bevestigen. Zodra ze die macht ondermijnen, worden ze aangevallen of verdraaid. Er is dan geen innerlijk anker meer, geen berg om op terug te vallen.

Netanyahu verhardt op een andere manier: een consistente lijn van eigenbelang, gevoed door een geschiedenis van collectief trauma waarbij de gevolgen voor anderen structureel buiten beeld blijven. Twee reacties. Eén mechanisme.

Het verschil met de eerdere voorbeelden is de schaal van de macht. Lieke voelt haar machteloosheid in haar lichaam. Thomas twijfelt of hij zijn macht wel wil inzetten. Trump en Netanyahu beschikken over macht in extreme mate, en over een structuur die geen zelfreflectie toelaat. Zij bepalen wie de rekening betaalt. Dat zijn niet zij.

Wie de spanning niet kan dragen, geeft haar door.
Wie macht heeft, bepaalt wie haar betaalt.

Daar zit een paradox in. Hoe meer macht iemand heeft, hoe groter ook de systeemkrachten zijn die op hem inwerken. Een president of premier staat niet boven het systeem, hij staat er middenin, omringd door adviseurs, bondgenoten, binnenlandse politiek, historische narratieven en publieke verwachting. Dat vraagt buitengewoon veel van het vermogen om in je eigen berg te blijven staan.

Obama belichaamde mijn inziens dat vermogen beter dan de meeste leiders van zijn tijd. Niet omdat hij geen fouten maakte, maar omdat hij zichtbaar bleef nadenken, twijfelen, afwegen. De berg was in hem herkenbaar aanwezig. Hij wist vaak weerstand te bieden aan de verleiding om in de actie te schieten.

Bij Trump ontbreekt dat anker. Niet als moreel oordeel, maar als waarneming van een structuur: wie nooit fouten toegeeft, heeft geen innerlijk kompas meer om op terug te vallen. Trump laat zich sturen door wat hij ziet als sterke leiders, door zijn achterban, door de dynamiek van het moment. Zonder berg is de context alles.

Hoe verder de gevolgen reiken

In het gezin beschadigt langzaam het contact tussen moeder en dochter. In de organisatie raakt de cultuur vergiftigd. Op wereldschaal ontstaan kettingreacties die zich door hele systemen verspreiden. Iran escaleert horizontaal en valt ook Golfstaten aan, wat de VS niet had verwacht. Mijnen worden gelegd in de Straat van Hormuz, waardoor die mogelijk maanden, zo niet jaren geblokkeerd blijft. Via de Straat van Hormuz loopt normaal gesproken ongeveer een vijfde van de wereldwijde oliestroom. Ter vergelijking: zo'n blokkade is groter zijn dan de vijf grootste oliecrises van de afgelopen halve eeuw bij elkaar.

Olievelden hebben tijd nodig om opnieuw op te starten, raffinaderijen raken beschadigd, transportketens moeten zich herorganiseren. Energie en meststoffen zijn voorwaarden voor voedselproductie. Als die duurder worden of wegvallen, mislukken oogsten. Voedselprijzen stijgen. In landen als Pakistan, Bangladesh en Egypte gaat een groot deel van het inkomen naar voedsel. Voor de meest kwetsbare groepen daar betekent een prijsstijging direct: het eten niet meer kunnen betalen. En Pakistan heeft kernwapens, een strategisch verdrag met Saudi-Arabië en een westgrens die nu grenst aan een oorlogsgebied.

Dan is er nog een tweede effect, subtieler maar dieper. Elk land dat toekijkt trekt zijn eigen conclusies. Iran onderhandelde. Iran werd aangevallen. De les die anderen daaruit trekken is niet dat diplomatie werkt, maar dat alleen kernwapens echte afschrikking bieden. Het non-proliferatieverdrag was al verzwakt. Dit conflict kan het definitief ontkrachten.

Dit zijn tweede-orde effecten: direct voortvloeiend uit het conflict, maar door de betrokkenen niet voorzien. Zelfs als morgen een staakt-het-vuren komt, duurt het minstens zestig dagen voordat de olieproductie weer op gang komt. We zitten nu al in een energiegedreven recessie.

De derde orde is wat daaruit volgt, en die laat zich per definitie niet voorspellen. Hongersnood of zelfs verdere nucleaire proliferatie: de keten is in beweging en niemand beheerst haar nog volledig. Maar ook een reële mogelijkheid: het instorten van het economische model van oliestaten in het Midden-Oosten, en van olieafhankelijke economieën als China en Oost-Azië. Dat laatste is precies waar sommigen in de VS op uit zijn en bereid zijn zeer ver in te gaan. Voor sommigen in Washington is dat een bewuste strategie.

En er zijn nog vele andere scenario’s mogelijk. Enige zekerheid is dat wie handelt vanuit spanning, zonder berg en zonder het vermogen om de gevolgen te overzien, met vuur speelt. Dat is geen pessimisme. Dat is realiteitsbesef.

Toch heeft de geschiedenis laten zien dat het ook anders kan. In oktober 1962 stonden Kennedy en Chroestsjov aan de rand van een nucleaire oorlog. Beide systemen duwden naar escalatie. Kennedy’s generaals wilden aanvallen. De Politburo wilde niet wijken. En toch vonden beide leiders op het beslissende moment de berg terug. Chroestsjov schreef Kennedy een brief buiten de officiële kanalen om. Kennedy negeerde zijn generaals. Twee mensen die onder maximale systeemdruk toch de verbinding met zichzelf niet volledig verloren.

“We never lost a battle in Vietnam, but we lost the war.” Wie in zijn berg zit, weet dat je een oorlog met Iran nooit kunt winnen.

De structuren om Trump heen belonen escalatie en bestraffen terughoudendheid. Iran heeft weinig te verliezen en volgt de tactiek van de verschroeide aarde. De geschiedenis bewijst dat dit mechanisme geen wet is. Maar de vraag is of er nu iemand is die die beweging kan maken.

De kracht van niet weten

In alle drie de situaties is de meest adequate beweging niet de meest actieve. Lieke stopt met sturen en haar dochter komt naar haar toe. Thomas neemt afstand van de strijd en er ontstaat ruimte om het patroon te zien. Op wereldschaal rijst dezelfde vraag: of escaleren altijd de verstandigste reactie is op spanning die je niet volledig kunt overzien.

Begrenzen zonder te escaleren is geen techniek. Het volgt vanzelf als je in je berg zit, in verbinding met jezelf. Vanuit die plek kun je in werkelijk contact treden met de ander, ook als die ander vijandig is of de grenzen blijft opzoeken. Je kunt zeggen wat je ziet, wat je wel en niet wilt, zonder dat de spanning jou overneemt. Dat is iets anders dan de spanning ontlopen. Het is haar dragen en er toch helder in blijven.

Twijfelen over wat te doen is geen zwakte. Het is het eerlijke antwoord op een complexe werkelijkheid. Wie zeker weet wat hij moet doen in een situatie die hij niet volledig kan overzien, overschat zichzelf.

Dat vraagt wel iets. Een narcist kan niet in zijn berg verwijlen, want kwetsbaarheid voelt levensbedreigend voor zijn systeem. Iemand met veel onverwerkt trauma ook niet, want de berg is bezet door oude angst. Zij handelen vanuit een overlevingsmechanisme, niet vanuit keuze. Dat is geen excuus, maar het maakt de gevolgen niet kleiner.

Wie geen toegang heeft tot zichzelf, heeft ook geen toegang tot de werkelijkheid zoals die nu is.

Als een berg in de storm

Ik maak me zorgen om wat er geopolitiek gebeurt. Verdiepend bezoek van vrienden, zinvol en dankbaar werk doen, en uitzicht op bergen in Noorwegen, letterlijk en figuurlijk: dat is mijn eigen cirkel. Die twee werkelijkheden bestaan naast elkaar. Onrust over wat er buiten je invloedsfeer speelt, en rust in wat je zelf kunt dragen. En ook dat contrast moet je in jezelf houden, niet oplossen.

Wat me opvalt, is hoe veel mainstream media en politici in Nederland zich richten op de waan van de dag. De aandacht gaat naar wat er vandaag gezegd wordt, niet naar de gevolgen van wat er gisteren besloten werd. Die korte-termijnfocus bepaalt ook het handelen. Noorwegen doet dat anders, valt me op.

De 3e-orde effecten krijgen weinig aandacht, deels omdat ze speculatief zijn, deels omdat het ongemakkelijk is om ze te benoemen. De spanning wordt doorgeschoven naar regio’s, bevolkingen, toekomstige generaties, naar wie het minst kan terugduwen.

Er is maar één uitweg: terug de berg in. Al het andere riskeert onbedoeld olie op het vuur te gooien. In je privéleven, in je werk, of in de wereld. De schaal verschilt. Het mechanisme niet. En als iemand daar niet toe in staat is, is verdere escalatie met onvoorspelbare gevolgen het enige perspectief dat resteert.

De berg in mezelf is niet de oplossing voor wat er buiten speelt. Maar het is de plek van waaruit je de werkelijkheid kunt zien zonder meegesleurd te worden door angst of door de waan van de dag. Innerlijk werk verandert de wereld niet automatisch. Maar het is wat je staande houdt terwijl de storm door het systeem raast.

Want de wereld laat ons steeds duidelijker zien wat er gebeurt wanneer mensen hun eigen werk niet doen en bovenop de berg blijven zitten.

Niet als waarschuwing.
Eerder als spiegel.

Leer daarom een berg te zijn in de storm.

ps. reageren? Dat kan ook via deze LinkedIn post over de blog.

Wat weet je eigenlijk over mij dat nergens in een document staat?

Het antwoord was verrassend precies. Niet omdat het nieuwe informatie bevatte, maar omdat het woorden gaf aan iets wat ik al kende maar nooit zo expliciet had geformuleerd. Hoe ik denk in spanningen. Hoe ik reageer op cadans in taal. Wanneer een tekst inhoudelijk klopt maar toch vlak voelt.

Toen realiseerde ik me iets wat vrijwel geen handleiding over het wisselen van AI-systeem benoemt: het moeilijkste deel van overstappen naar een andere AI is niet het exporteren van je data. Het is het overzetten van alles wat in de samenwerking met dat systeem is ontstaan.

Technisch is overstappen namelijk niet ingewikkeld. Chats en documenten zijn data, en die zet je zonder veel moeite over. Maar wat ik ChatGPT in een jaar tijd heb bijgebracht door veel feedback te geven, zet je niet zomaar over. En juist dat is voor mij belangrijk: mijn eigenheid bewaren in de samenwerking met AI.

Vrijwel alle adviezen over AI-migratie gaan over iets anders. Ze leggen uit hoe je chats exporteert, bestanden overzet en instructies kopieert. Maar daar zit het echte probleem niet.

Wat je niet zomaar meeneemt is hoe je denkt, hoe je feedback geeft, waar je gevoelig voor bent in taal. Precies die impliciete laag bepaalt vaak of een samenwerking met AI goed werkt of niet.

Sommige mensen proberen dat probleem te omzeilen met een slimme exportprompt, waarbij ze ChatGPT vragen om alle opgeslagen informatie over hen in één overzicht te exporteren. Maar dat is nog steeds alleen expliciete informatie.

Vrijwel elke handleiding over het wisselen van AI-systeem beschrijft hetzelfde: exporteer je data, maak een nieuw account, kopieer je instructies. Ik moest het zelf uitvinden, in gesprek met ChatGPT én Claude. Wat ik daarbij ontdekte deel ik hier.

Waarom ik overstap

Ik had de overstap van ChatGPT naar Claude al langer overwogen. Niet omdat ChatGPT slecht werkt, maar omdat ik merkte dat het systeem de onhebbelijke neiging heeft inhoud te abstraheren en cruciale details weg te laten. Mensen die ik volg en die verder zijn in hun AI-gebruik, zoals Wietse Hage en Alexander Klöpping van AI Report, zijn bovendien opvallend positief over Claude.

Daarnaast speelde een bredere zorg mee. Het herhaaldelijk opportunistische gedrag van Sam Altman roept bij mij vragen op over de richting waarin OpenAI zich ontwikkelt: over governance, over prioriteiten, over wat er werkelijk wordt nagestreefd.

Commerciële druk bestaat overigens overal, ook bij Anthropic. Het verschil zit voor mij meer in hoe daarmee wordt omgegaan en welke waarden daarbij leidend zijn.

Wat een AI over jou leert dat nergens staat

Een AI waarmee je langer mee werkt bouwt gaandeweg iets op. Door veel gebruik en feedback leert een systeem herkennen hoe jij redeneert en waar je gevoelig voor bent in een tekst.

Bijvoorbeeld wanneer een redenering te snel naar een conclusie springt, wanneer een alinea logisch klopt maar de nuance ontbreekt, of wanneer een tekst te strak en voorspelbaar wordt opgebouwd.

Dat is impliciete kennis. Die exporteer je niet.

Om concreet te maken waar het over gaat: dit zijn drie lagen die ik bij mezelf herkende, van diep naar meer zichtbaar.

1. Denkpatronen

Mijn manier van schrijven is zelden lineair. Ik begin bij een idee of observatie, werk dat uit in interactie, probeer iets uit, stel een vraag, herschrijf een alinea, ga een zijpad in en kom weer terug. Het proces is cyclisch en associatief.

Een AI die langer met mij werkt leert dat patroon herkennen. Niet alleen welke concepten ik gebruik, maar hoe ik ermee werk. Een nieuw systeem kan weten wat “belichaamd bewustzijn” betekent, maar nog niet begrijpen hoe ik zo’n begrip inzet als vertrekpunt voor een analyse, of wanneer ik het gebruik als kritiek op te abstracte redeneringen.

2. Energetische kalibratie

Dit is de moeilijkste laag om te beschrijven. Soms klopt een tekst inhoudelijk, maar voelt hij vlak. De redenering klopt, de woorden zijn correct, maar het blijft afstandelijk en analytisch. Je wordt er als lezer niet in meegenomen. Of bijvoorbeeld: een tekst over aanwezigheid in relaties die inhoudelijk klopt maar zelf geen aanwezigheid uitstraalt. De woorden zijn juist, maar wat er beschreven wordt is nergens voelbaar.

Na veel interactie begon ChatGPT te herkennen wanneer ik op dat soort vlakheid reageerde. Dat soort feedback is moeilijk in regels te vatten. Het ontstaat alleen door herhaalde interactie over tijd.

3. Cadansherkenning

Naast wat een tekst uitstraalt speelt ook het ritme van de taal een rol. Zinnen met een te voorspelbare opbouw, een tekst die te netjes wordt afgerond: dat voelt voor mij onnatuurlijk.

AI-modellen hebben de neiging om richting het statistische gemiddelde van hun trainingsdata te bewegen. Teksten worden dan soepel, logisch en correct, maar ook glad en eenvormig. Precies daar verdwijnt vaak iets menselijks: de kleine oneffenheden, het tempo van de zinnen, de onverwachte wending waardoor een tekst levend blijft.

Na veel interactie begon ChatGPT te herkennen wanneer een tekst voor mij te glad werd. Het leerde waar ik corrigeer: bij teveel abstraheren, bij voorspelbare opbouw, bij conclusies waarin nuance of gelaagdheid verdwijnt. Dat soort afstemming leer je een nieuw systeem niet met één korte instructie.

Twee soorten data bij een AI-overstap

Waarom een vaste instructie niet genoeg is

Wat je eigenlijk nodig hebt bij een overstap is niet je opgeslagen bestanden meenemen, maar zichtbaar maken wat er in de samenwerking is ontstaan. Dat zijn twee heel verschillende dingen.

Het exporteren van je chatgeschiedenis helpt nauwelijks. Die bestaat uit honderden losse gesprekken, vaak met herhaling, omwegen en context die alleen in dat specifieke moment begrijpelijk was. Een nieuwe AI heeft daar weinig aan. De patronen blijven verborgen in al die losse fragmenten.

Een vaste instructie kopiëren, een korte tekst die je bovenaan een gesprek plakt om de AI te vertellen hoe je wil werken, helpt iets meer. Maar zo’n instructie bevat regels, geen ervaring. Veel nieuwsbrieven en zogenaamde specialisten propageren dit als dé oplossing. Dat is het niet, in ieder geval niet als je je eigenheid wilt bewaren.

Wat wel werkt: je huidige AI bevragen op wat er in de samenwerking is ontstaan, vóórdat je overstapt. En je nieuwe AI gebruiken om dat te structureren.

En die ChatGPT-export dan?

ChatGPT heeft een geheugeninstelling waarmee het systeem bijhoudt wat het over jou heeft geleerd: je voorkeuren, je werkwijze, hoe je communiceert. Als je die instelling hebt aanstaan, is de export grotendeels overbodig. De informatie zit al in het systeem. De export is wel handig als je gericht wilt zoeken naar een specifiek oud gesprek. Als archief werkt hij prima, als kennisoverdracht niet.

Je kunt dan gewoon in een nieuw gesprek beginnen met de vragen uit het stappenplan hieronder. ChatGPT heeft de context al.

Wat je uit die gesprekken haalt - een beschrijving van je denkstijl, je correctiepatronen en je werkwijze - sla je op als instructiedocument. Dat document voer je in bij je nieuwe AI.

Hoe je het aanpakt: een stappenplan

Dit is wat ik zelf heb uitgeprobeerd, in deze volgorde.

Wat me opviel: ChatGPT hielp zelf actief mee in dit proces.. Het systeem heeft immers geen belang bij mijn keuze om over te stappen. Het verdedigt zijn eigen platform niet en probeert me niet tegen te houden.

• Stap 1 — Stop met denken in chats. Chatgeschiedenis is een archief, geen overzicht van wat je hebt geleerd. Begin niet met exporteren. Begin met de vraag: welke kennis is hier eigenlijk ontstaan?

• Stap 2 — Vraag je huidige AI wat het over jou heeft gecalibreerd. Letterlijk. Stel vragen zoals:

  • Wat weet je over hoe ik denk en schrijf dat nergens expliciet staat?

  • Welke patronen zie je in hoe ik feedback geef?

  • Wat ging er in het begin mis, voordat je mij beter kende?

  Dit levert inzichten op over de samenwerking zelf, dingen die je misschien nooit expliciet hebt benoemd maar wel altijd hebt gedaan.

• Stap 3 — Ga de dialoog aan. Neem die antwoorden niet als eindpunt maar als vertrekpunt. Vraag door. Vraag om voorbeelden. Laat het systeem concreet maken wat nog impliciet is. Eigenlijk is dit hetzelfde proces dat ook in coaching gebeurt: zichtbaar maken wat iemand al lang doet, maar nooit expliciet heeft benoemd.

• Stap 4 — Betrek je nieuwe AI bij het structureren. Dit is een stap die veel mensen overslaan. Je nieuwe AI kan helpen om de ruwe reflecties uit stap 3 te structureren.

  Ik heb beide systemen gebruikt: ChatGPT voor de reflectie op wat daar was opgebouwd, Claude voor de structurering richting het nieuwe. Die combinatie werkte verrassend goed. Deze blog is daar zelf een voorbeeld van: de tekst is tot stand gekomen in wisselwerking tussen beide systemen, waarbij elk deed waar het op dat moment het beste voor was.

• Stap 5 — Werk met meerdere documenten. Probeer niet alles in één instructie te stoppen. Mijn werk bleek verschillende lagen te hebben die elk een eigen document vragen: denkwereld en kernconcepten, schrijfstijl en taalcadans, werkwijze en sessiestructuur, en hoe ik met AI samenwerk. Elke laag kreeg een eigen document.

  Door dat op te splitsen ontstond ook ruimte voor dialoog. In plaats van één samenvatting in één keer, kon ik per onderwerp doorvragen. Dat leverde vaak extra inzichten op, omdat het systeem ook zelf aanvullende vragen of suggesties deed. Die verrijking mis je wanneer je alles in één keer probeert te vangen.

• Stap 6 — Voeg voorbeelden toe. Principes alleen werken niet goed. Een nieuw systeem kalibreert veel sneller op voorbeelden: een tekst die voor jou werkt, een tekst die niet werkt, en waarom. Dat maakt abstract concreet.

• Stap 7 — Geef het nieuwe systeem tijd. De documenten zijn het begin van een nieuwe afstemming, niet de voortzetting van de oude. Reken op een aanloopperiode. Geef feedback en benoem wanneer iets niet klopt. Vanuit die interactie ontstaat opnieuw begrip voor hoe jij werkt.

  Het kan helpen om in die fase beide systemen nog een tijdje parallel te gebruiken. Je kunt ze elkaar laten bevragen of laten reageren op dezelfde tekst of analyse. Dat maakt sneller zichtbaar waar de verschillen zitten en helpt om je werkwijze bij het nieuwe systeem scherper te kalibreren.

Praktisch: prompts die helpen impliciete kennis zichtbaar te maken

Het gaat hier niet om simpelweg je data overzetten. Het gaat erom zichtbaar te maken wat er in de samenwerking is ontstaan. Wat daaruit komt gebruik je als vertrekpunt: voor de documenten die je meeneemt, de voorbeelden die je aanreikt, en de afstemming die je opnieuw moet opbouwen.

Er zijn twee manieren om dit aan te pakken, afhankelijk van wat je wilt. Hieronder staan de vragen die ik zelf heb gebruikt. Ze helpen om impliciete kennis zichtbaar te maken.

Wil je dieper gaan en ruimte laten voor wat je zelf nog niet weet, werk dan met de vijf losse vragen en ga per onderwerp de dialoog aan. Die route levert meestal meer op, maar kost ook meer tijd.

Wil je vooral snel een document met de kern van jouw werkwijze, gebruik dan de gecombineerde vraag onderaan.

Prompt 1 — impliciete kennis

We hebben lang samengewerkt. Ik wil overstappen naar een andere AI en wil de impliciete kennis uit onze samenwerking meenemen.
Wat weet je over mijn manier van denken, schrijven en feedback geven dat nergens expliciet in een document staat? Wees zo concreet mogelijk en geef voorbeelden.

Prompt 2 — correcties en kalibratie

Welke terugkerende correcties heb je van mij geleerd?
Waar reageer ik sterk op in teksten (cadans, structuur, toon)? Wat ging er in het begin vaak mis voordat je mij beter kende?

Prompt 3 — denkpatronen

Analyseer hoe ik doorgaans redeneer.
Waar begin ik meestal: bij een observatie, een vraag of een stelling? Welke typische beweging maakt mijn denken wanneer ik een onderwerp uitwerk?

Prompt 4 — schrijfstijl

Beschrijf mijn schrijfstijl zo concreet mogelijk.
Welke zinsritmes, formuleringen en structuren zijn kenmerkend? Wanneer corrigeer ik teksten omdat ze te generiek of te “AI” worden?

Prompt 5 — overdracht

Als een andere AI morgen jouw rol overneemt: welke vijf dingen moet die AI absoluut weten om goed met mij te werken?

Of: gecombineerde prompt voor een sneller overdrachtsdocument

We hebben lang samengewerkt. Ik ga overstappen naar een andere AI en wil de impliciete kennis uit onze samenwerking meenemen. Geef me één samenhangend document met:

1. Wat je weet over mijn manier van denken en schrijven dat nergens expliciet staat
2. Welke terugkerende correcties je van mij hebt geleerd
3. Hoe ik doorgaans redeneer: waar begin ik, welke beweging maakt mijn denken
4. Mijn schrijfstijl zo concreet mogelijk: ritme, formuleringen, wat ik corrigeer
5. De vijf dingen die een nieuwe AI absoluut moet weten om goed met mij te werken

Wees zo concreet mogelijk en geef voorbeelden. Dit document wordt de basis voor mijn nieuwe AI.

Dit stappenplan is een vertrekpunt voor dialoog

Wat ik daarbij ook ontdekte: de vragen uit dit stappenplan zijn een vertrekpunt, geen eindpunt. ChatGPT kwam op basis van mijn antwoorden zelf met aanvullende vragen die precies aansloten op een specifiek deel van mijn werk, in mijn geval bijvoorbeeld het samenvatten van sessiegesprekken. Die uitkomsten heb ik vervolgens met Claude beoordeeld en verfijnd, en als aparte instructiedocumenten opgeslagen.

Schrijven en bloggen vraagt andere instructies dan het samenvatten van sessiegesprekken. Die scheiding bewust maken was een van de belangrijkste inzichten in dit proces.

De paradox: afstemming zonder geheugen

Technisch gezien leert het model zelf niets van jouw gesprekken. Het systeem wordt er niet slimmer van en verandert er niet door. Wat er wel gebeurt is dat de AI in een gesprek voortdurend bijhoudt wat jij eerder hebt gezegd, en zijn antwoorden daarop afstemt.

Naarmate de interactie langer duurt en jij de context beter hebt opgebouwd, worden de antwoorden nauwkeuriger afgestemd op jouw voorkeuren. Het systeem verandert dus niet, maar de interactie wel.

De afstemming zit niet in het systeem. Die zit in jou: in de context die je opbouwt, de correcties die je formuleert, de voorbeelden die je aanreikt. En dat is precies waarom die afstemming bij een overstap niet vanzelf meegaat.

De bredere laag: wat dit zegt over leren en vakmanschap

Dit raakt ook aan een bredere ontwikkeling. In veel domeinen wordt kennis steeds vaker vastgelegd in procedures, protocollen en modellen. Dat heeft voordelen, maar het kan ook iets onzichtbaar maken: vakmanschap dat ontstaat door ervaring en langdurige interactie.

Twee professionals kunnen dezelfde methode gebruiken en toch een totaal andere kwaliteit van werk leveren. Het verschil zit vaak in dingen die moeilijk te formaliseren zijn: aanwezigheid, timing, gevoeligheid voor nuance.

Een ambachtsman die zijn vak overdraagt aan een leerling geeft niet alleen technieken door. Een therapeut die een cliënt overdraagt aan een collega geeft niet alleen een dossier door. Er zit altijd iets in de interactie zelf, in patronen die door langdurige samenwerking zijn ontstaan.

Samenwerken met AI volgt in zekere zin hetzelfde patroon. Niet omdat een AI een mens is, maar omdat kennis pas echt betekenis krijgt wanneer ze verbonden blijft met de interactie waarin ze is ontstaan.

Misschien fascineert dit me ook omdat ik precies dat mechanisme dagelijks zie in mijn eigen werk. Ik werk op het snijvlak van psychologisch werk, systemisch denken en bewustzijnsontwikkeling.

In sessies gaat het eigenlijk maar zelden over de inhoud van wat iemand vertelt. Die inhoud is meestal vooral de ingang. Waar het werkelijk om draait is wat er in het moment gebeurt: hoe iemand waarneemt, wat iemand voelt terwijl hij spreekt, hoe een lichaam reageert wanneer een bepaald thema wordt aangeraakt.

Veel verschuivingen ontstaan precies daar. Mensen beschrijven dat achteraf vaak als: “er verschoof iets”, maar kunnen niet altijd precies uitleggen waardoor.

Wat ik daar steeds zie: de kwaliteit van aandacht waarmee iemand een proces ingaat, bepaalt grotendeels wat er uitkomt. In coaching of therapie is het een dans tussen twee mensen. Zonder afstemming en aanwezigheid wordt die dans niets.

De parallel met samenwerken met AI

Dat patroon herken ik ook in dit overstapproces.

Wie wil dat het snel klaar is, of zich ergert aan het gedoe zodra het meer tijd kost dan gedacht, krijgt meestal een oppervlakkig resultaat. Niet omdat de middelen tekortschieten, maar omdat de aandacht ontbreekt.

Zo kijk ik ook naar samenwerking met AI: als een vorm van co-creatie. En co-creatie vraagt om aanwezigheid. Bij AI betekent dat vooral: jouw aanwezigheid. Het systeem volgt en past zich aan, maar neemt zelf geen initiatief.

Wat het systeem teruggeeft is uiteindelijk een spiegel van wat jij erin stopt.

Daarom is de overdracht naar een andere AI voor mij niet alleen technisch, maar ook relationeel. Ik neem niet alleen documenten mee. Ik probeer iets over te dragen van een manier van samen denken.

Na de exportknop

Betekent dit dat overstappen van AI niet de moeite waard is? Zeker niet. Maar het helpt om realistisch te zijn over wat zo’n overgang inhoudt.

Ik pluk nu al na een paar dagen de vruchten van de overstap. Bij het samenvatten van sessietranscripten blijft Claude dichter bij wat er werkelijk bewoog in het gesprek: het kantelpunt, de scène waarin iemand zichzelf herkent. ChatGPT heeft sterker de neiging om te abstraheren en mist daardoor vaker de momenten waarop iets kantelt in de ervaring van de cliënt.

Tegelijk presenteert ChatGPT zich empathischer en vloeiender. Dat voelt soms prettiger, maar heeft ook een risico: je gaat ongemerkt reageren alsof je met een mens te maken hebt. En dat is het niet.

ChatGPT is bovendien sterk getraind op Nederlands, waardoor het vaak vanzelf natuurlijk en idiomatisch schrijft. Dat versterkt dat effect.

Daarbij merk ik ook een verschil in karakter tussen beide systemen. Claude is scherper in het bewaken van conceptuele consistentie door een lange tekst heen en herkent sneller wanneer iets inhoudelijk wringt.

Dat ik dit verschil zo snel merk, heeft waarschijnlijk te maken met de manier waarop ik ben overgestapt. Niet gehaast, maar met aandacht voor wat er werkelijk toe doet.

Wie beschrijft hoe hij denkt, schrijft en met AI samenwerkt, geeft een nieuw systeem een voorsprong. Niet omdat de documenten alles vangen, maar omdat het zichtbaar maakt wat voorheen alleen in de interactie zat.

Maar de echte winst zit ergens anders: in wat je expliciet hebt gemaakt van wat normaal impliciet blijft. Door je oude AI te bevragen op wat er in de samenwerking is ontstaan en je nieuwe AI te gebruiken om dat te structureren, ontstaat veel sneller een gedeelde werkwijze. Daardoor is er minder correctie nodig om vanaf het begin op het kwaliteitsniveau te komen dat ik nastreef.

Ik kijk ernaar uit om te zien hoe die samenwerking met Claude zich in de komende tijd verder ontwikkelt. Zoals je iemand leert kennen: door samen te werken, te corrigeren, bij te sturen en gaandeweg elkaars manier van denken beter te begrijpen.

Data exporteren is makkelijk. Impliciete kennis overzetten is het echte werk.

En dat werk lijkt uiteindelijk op veel andere dingen die ertoe doen: het vraagt aandacht, tijd en de bereidheid om iets opnieuw op te bouwen.

Meer over hoe AI zich verhoudt tot eigenheid en bewustzijn schreef ik eerder in Wat doet AI met je eigenheid?

Ik ben er zelf ook in getrapt.

Je leest iets en je twijfelt. Spreekt hier een mens? Of een systeem dat taal optimaliseert?

Ik heb zelf ook teksten geschreven die inhoudelijk klopten en overtuigden, maar waarin iets van mijn eigenheid was verdwenen. Sinds ik daar scherper op ben, valt die gladde eenvormigheid me overal op.

Een tekst kan vloeiend zijn en toch vlakker worden. Algemener. Minder uniek. Minder belichaamd. Het persoonlijke verhaal dunner, nuance afgevlakt, zinnen voorspelbaar. Dat wringt. Niet alleen op stijl, maar op iets fundamentelers: zijn woorden nog verbonden met directe ervaring, of bewegen ze vooral op het niveau van abstractie?

Ik herken die spanning, omdat ik zelf regelmatig met AI werk, in mijn schrijven én in mijn praktijk. In mijn werk beweeg ik voortdurend tussen directe ervaring en abstraherend denken. Tussen voelen in het nu en het ordenen in patronen. AI vergroot die abstracte laag enorm. De vraag is voor mij niet of dat goed of slecht is, maar of onze woorden nog geworteld zijn in onze eigen ervaring.

AI optimaliseert voor waarschijnlijkheid: wat het beste past bij wat er al staat. Alleen, wat gemiddeld goed past binnen een context, is niet automatisch wat voor mij het meest waar is. Of het meest eigen. Daar schuurt het.

Als AI onvermijdelijk is, hoe werken we er dan mee zonder onszelf te verliezen? Hoe zorgen we dat wat we schrijven eigenheid blijft houden?

ps. De blog is wat langer dan gebruikelijk. Dat is bewust. Complexe vragen laten zich niet in een paar alinea’s afhandelen zonder dat je de werkelijkheid versimpelt.

Dit begon niet met AI

Wat we nu bij AI zien, is geen volledig nieuw fenomeen. Het versnelt iets wat al veel langer aan de gang is.

Sinds de boekdrukkunst zijn we ervaring steeds vaker gaan vastleggen in overdraagbare vormen. Schrift maakte kennis reproduceerbaar. Ideeën konden reizen. Generaties konden op elkaar voortbouwen. Dat was revolutionair.

Maar er gebeurde ook iets subtiels. Wat ooit een ontmoeting was – een stem in de ruimte, een lichaam tegenover je, een moment dat zich in relatie ontvouwde – werd iets dat je kon vastleggen en losmaken van die situatie. Een tekst. Een document. Een verslag.

Wat plaatsvond tussen mensen werd een weergave van wat er was gebeurd. Daarmee ontstond afstand tussen ervaring en beschrijving.

Met televisie werd dat proces versneld. Beelden vervingen aanwezigheid. Met social media werd het verder gecomprimeerd. Complexe verhalen werden korte fragmenten. Nuance maakte plaats voor snelheid.

In mijn eerdere blog schreef ik over het bewerkte NRC-artikel van Stegeman, gebaseerd op een podcast. In de podcast kon je zijn betrokkenheid nog voelen – de aarzeling, de urgentie, de bezieling. In de geschreven versie bleef vooral de informatie over. Het klopte inhoudelijk, maar iets essentieels was verdwenen.

Dat is dus geen AI-probleem alleen. Het laat zien hoe gemakkelijk ervaring kan verschuiven naar representatie, en representatie naar model. Hoe wat ooit levend was, overdraagbaar en optimaliseerbaar wordt.

Over abstractie en afstand

Abstractie is een enorme kracht. Zonder abstract denken geen rechtssysteem, geen economie, geen technologie - en geen AI. Het stelt ons in staat om patronen te zien die groter zijn dan ons eigen perspectief.

Maar abstractie creëert ook afstand.

Antropologen beschrijven hoe sommige Afrikaanse stammen die nooit hadden leren lezen en schrijven, anders omgaan met logica en generalisatie. Denken is daar sterk verbonden met concrete ervaring en situatie. Zodra schrift wordt geïntroduceerd, wordt de werkelijkheid verplaatsbaar en systematiseerbaar. Dat opent mogelijkheden.

En het vergroot de afstand tot directe ervaring.

Die afstand is nodig om op schaal te kunnen werken. Maar hoe groter de afstand, hoe makkelijker het wordt om te spreken zonder het gezicht van de ander nog voor je te zien.

Daar begint ontmenselijking. Niet bij haat, maar bij abstractie zonder terugkoppeling naar ervaring.

Wat hier zichtbaar wordt op grotere schaal

Diezelfde beweging zie je terug in organisaties en instituties. Zodra beleid losraakt van praktijk ontstaat er afstand. Op beleidsniveau werk je met modellen, criteria en gemiddelden. Dat is nodig om boven menselijke maat te kunnen opereren.

Maar hoe groter die afstand, hoe makkelijker het individuele verhaal uit beeld verdwijnt.

De Toeslagenaffaire is daar een pijnlijk voorbeeld van. Wat begon als systeemlogica en risicodenken, eindigde in menselijke ontwrichting. Het probleem was niet abstractie op zich, maar het ontbreken van terugkoppeling naar de werkelijkheid van mensen.

Wanneer afstand structureel wordt, volgt vaak versimpeling. Verschillen worden tegenstellingen. De ander wordt een label in plaats van een mens.

Dat mechanisme is niet alleen politiek, maar psychologisch. Hoe meer we afgescheiden raken van directe ervaring – van ons eigen lichaam, van nuance – hoe aantrekkelijker zwart-wit wordt. In veel tradities wordt dat beschreven als leven vanuit afgescheidenheid of dualiteit. Maar het begint vaak heel concreet: bij het verliezen van contact met wat we zelf ervaren.

Technologie zoals AI opereert op dat abstracte niveau. Dat maakt het krachtig. En het vraagt tegelijk dat wij de verbinding met ervaring actief blijven inbrengen.

Moet ik dan geen AI gebruiken?

Als abstractie zich zo makkelijk losmaakt van ervaring, ligt de vraag voor de hand: moet ik AI dan maar niet gebruiken?

Dat zou een te simpele conclusie zijn.

We hebben diezelfde vraag eerder gehad bij boeken. Bij computers. Bij internet. Elke nieuwe laag van abstractie vergroot onze mogelijkheden én onze afstand. Het probleem is niet het middel zelf, maar hoe we ermee omgaan.

AI-ontwikkelingen volledig ontwijken betekent jezelf buiten de samenleving plaatsen. De vraag is dus niet óf we ermee werken, maar hoe.

AI biedt reële voordelen. Het analyseert grote hoeveelheden informatie snel, maakt patronen zichtbaar, helpt structureren en ordenen, corrigeert taal, automatiseert routinetaken en vergroot capaciteit zonder dat je lineair meer tijd hoeft te investeren.

In mijn werk merk ik dat dagelijks. Tijdens een sessie hoef ik nauwelijks nog mee te schrijven en kan ik volledig aanwezig blijven in het contact. Analyse die anders verspreid in notities zou blijven hangen, kan achteraf samenhangend worden teruggelezen.

Dat bespaart tijd en geeft overzicht.

Maar efficiëntie is niet hetzelfde als diepgang.

Individueel kan AI ons productiever maken. Tegelijk kan het ook iets verschuiven in hoe we denken en schrijven. Het gemak en de optimalisatie van AI geven ongemerkt richting aan hoe we formuleren en redeneren.

Daarmee ontstaat een andere vraag: hoe gebruiken we dit soort tools zonder dat ze langzaam onze manier van denken gaan bepalen?

Daarbij wordt ook zichtbaar wat AI niet kan overnemen: het directe, relationele afstemmen in het moment zelf.

Hoe ik AI gebruik bij het schrijven – en waar het schuurt

Toen ik in 1999 een adviesbureau startte samen met een journalist, begonnen we met iets wat in die tijd vernieuwend was: een nieuwsbrief met daarin een prikkelende column. Ik bracht de ideeën en de visie in, mijn collega fungeerde als sparringpartner en redacteur. Later vervulden mensen uit mijn netwerk die rol.

Wat zij toen deed, kan AI nu in veel opzichten overnemen.

AI helpt me mijn gedachten ordenen. Het ziet inconsistenties. Het stelt scherpere formuleringen voor. Het kan structuur aanbrengen waar mijn tekst nog zoekend is. Het is snel, analytisch en onvermoeibaar.

Maar schrijven is geen herhaalbaar protocol. Het is een associatief proces waarin elke tekst opnieuw ontstaat. AI kan daarin ondersteunen en aanscherpen, maar het kan het niet overnemen. En juist in die ondersteuning ontstaat het spanningsveld.

Bijna elke keer gebeurt hetzelfde. Een passage wordt compacter. Een voorbeeld verdwijnt. Een scherpe formulering wordt neutraler. Een zin die nog spanning droeg, wordt logisch afgerond. Het geheel wordt coherenter.

En dan lees ik terug en denk: hier is iets verdwenen. Niet omdat het fout is, maar omdat het vlakker is. Ik geef dan bijvoorbeeld terug:

• waarom heb je dit voorbeeld weggelaten?

• hier zat nog een nuancering, die mag blijven

• dat een zin technisch klopt, maar niet meer voelt als mijn taal

• dat AI voortbouwt op één alinea, maar niet op de hele tekst.

Dat zijn kleine bijsturingen. Maar ze gaan telkens over hetzelfde: Geen reductie zonder noodzaak. Geen abstractie zonder anker. Geen gladstrijken van wat nog schuurt. Geen zinnen die niet voelen als van mij.

AI optimaliseert voor samenhang en waarschijnlijkheid. Dat is zijn kracht. Maar waarschijnlijkheid is niet hetzelfde als eigenheid. Wat gemiddeld goed past binnen een context, is niet automatisch wat levend is. Daar zit ons spanningsveld.

Wanneer ik niet oplet, wordt de tekst helderder en netter, en tegelijkertijd minder uniek. Wat nog gelaagd was, krijgt één lijn. Wat meerdere betekenissen had, wordt eenduidig.

Feedback als onderdeel van het proces

Daarom geef ik AI feedback. Ik zet passages terug. Ik vraag om een laag die verdwenen is opnieuw uit te werken. Ik corrigeer wanneer iets te veel wordt ingedikt. En soms zeg ik eenvoudig: dit klopt, maar het landt niet.

En ik ga nog een stap verder. Regelmatig vraag ik expliciet: wat heb je hier nu van geleerd? Welke leerpunten zie je? Wat moet je onthouden voor volgende teksten? Zo wordt het geen eenmalige correctie, maar een doorlopend leerproces. Niet alleen voor mij, maar ook voor het systeem waarmee ik werk.

Hoe preciezer ik ben in wat wel en niet klopt, hoe beter het systeem mijn toon en manier van denken leert volgen. Daardoor worden antwoorden minder generiek en beter afgestemd.

Dat vraagt aandacht en tijd. Zonder die terugkoppeling vervlakt het vanzelf weer.

Niet doordat ik één perfecte prompt formuleer, maar doordat ik blijf reageren op wat er werkelijk gebeurt in de tekst, en expliciet maak wat bewaard moet blijven.

Hoe ik AI concreet gebruik in mijn sessies

Een van de voordelen van online werken is dat ik met Zoom de sessie kan opnemen. Dat helpt cliënten bij de integratie. Zoals ik regelmatig zeg: je krijgt hiermee eigenlijk een gratis sessie erbij.

Zoom maakt tegenwoordig automatisch een transcript wanneer ik in de cloud opneem. Met toestemming van de cliënt vraag ik AI om dat transcript samen te vatten – niet alleen inhoudelijk, maar ook op procesniveau: wat gebeurde er in de dynamiek? Welke interventies waren ondersteunend? Waar verschoof iets?

Cliënten krijgen daardoor een uitgewerkte samenvatting waarin zowel inhoud als proces zichtbaar zijn. En ik kan ter voorbereiding snel terugpakken wat er in de vorige sessie speelde.

In het begin waren die samenvattingen vaak te glad en te algemeen. AI optimaliseerde voor helderheid en compactheid, maar verloor precies daardoor de rijkdom. Kleine interventies en subtiele verschuivingen – de keren waarop iets kantelt – verdwenen in algemene formuleringen. De tekst was correct, maar de directe ervaring was eruit gefilterd.

Wat er toen gebeurde was geen strak instructieproces. Ik heb niet in één keer een lijst met regels opgesteld. Het ging situationeel. Ik las een samenvatting terug en voelde: hier klopt iets niet. Soms was het één zin. Soms de toon. Soms wat ontbrak. Ik gaf feedback. Het antwoord bewoog mee. Daarna kwam de volgende bijstelling.

Het was een iteratief, relationeel proces. Pas achteraf kun je samenvatten wat daaruit ontstond:

• Werk eerst het hele transcript volledig door.

• Houd zowel inhoud als proces zichtbaar.

• Benoem interventies concreet.

• Voeg geen aannames toe.

• Vermeng geen eerdere sessies.

• Ga pas na volledigheid over tot stilering.

Maar dat zijn geen startinstructies geweest. Het is de abstractie van een proces dat in het moment ontstond.

Toen ik dat eenmaal zag, werd ook iets anders duidelijk.

Wat dit mij leerde over leren

Leren begint zelden met een uitgewerkt protocol.

Eerst is er ervaring. Dan frictie. Dan bijsturen. En pas daarna ontstaat er een patroon dat je kunt benoemen.

Zo leren mensen.
Zo help ik cliënten hun eigen mechanismen herkennen.

En zo heb ik AI stap voor stap mijn manier van kijken leren integreren. Niet door één keer een slimme prompt te formuleren, maar door telkens terug te geven wat wel en niet klopt. Door nuance te bewaken. Door het verschil te blijven voelen tussen een tekst die klopt op papier en een tekst die klopt in ervaring.

Achteraf kun je dat vertalen naar regels. Maar regels zijn nooit het beginpunt. Ze zijn de weerslag van aandacht.

Dit gaat dus dieper dan prompten. Een prompt is een instructie. Wat hier gebeurde was iets anders: een voortdurend bijstellen op basis van ervaring. Niet optimaliseren voor output, maar verfijnen op basis van wat ik zelf merkte. Het verschil tussen technische aansturing en aandachtige interactie is subtiel, maar wezenlijk.

AI ondersteunt het vastleggen en structureren. Het kan ordenen wat gezegd is, patronen zichtbaar maken en helpen onderscheiden tussen inhoud en proces. Maar wat er in de ontmoeting zelf gebeurt – de adem die versnelt, de stilte die valt, het moment waarop iemand iets voor het eerst echt durft te voelen – dat ontstaat alleen in aanwezigheid.

Je kunt dat achteraf beschrijven. Je kunt het analyseren. Maar het ontstaat altijd eerst in directe ervaring.

Hoe ik abstractie weer verbind met ervaring

Cliënten kunnen hun patronen vaak feilloos uitleggen. Ze begrijpen waar het vandaan komt. Ze kennen de theorie. Of ze geven het een label zoals ik mijn vorige blog beschreef. En toch versnelt hun adem wanneer een bepaald onderwerp ter sprake komt. Hun schouders spannen zich aan. Hun stem verandert.

Daar begin ik. Niet met een model. Niet met een analyse. Maar met wat zich nu aandient.

We vertragen. We brengen aandacht naar de directe ervaring. Wat gebeurt er in het lijf? Waar zit spanning? Wat wordt vermeden?

En ergens in dat proces komt een moment van kwetsbaarheid. Iemand merkt niet alleen spanning op, maar laat ook zien wat eronder zit – onzekerheid, schaamte, angst om afgewezen te worden. Dat is het kantelpunt. Niet het inzicht zelf, maar het toelaten van wat werkelijk gevoeld wordt.

Pas daarna abstraheren we. We onderzoeken het mechanisme. Welke trigger werd geactiveerd? Welk patroon nam het over? Welke oude betekenis ligt eronder?

Dan wordt abstractie geen afstand, maar integratie.

Begrip krijgt pas kracht wanneer het verbonden blijft met ervaring. Anders blijft het mentaal inzicht zonder verschuiving.

Vanuit die belichaamde ervaring kijk ik ook naar AI.

Geworteld blijven met AI

Wat hier voor mij zichtbaar wordt, gaat niet over technologie alleen.

Het gaat over kleine verschuivingen. Over een tekst die soepel klinkt maar niet klopt. Over een zin die logisch is, maar niet meer van jou voelt. Over het moment waarop je niet meer terugleest of het nog echt klopt voor jou.

Ontwikkeling werkt organisch. Grote veranderingen ontstaan uit herhaalde kleine verschuivingen. Zo ontstaat ook trauma vaak niet in één klap, maar door de opeenstapeling van gebeurtenissen waarin iets niet werd opgevangen.

Het verschil zit in hoe we op die momenten reageren.

Dat geldt ook voor hoe we met AI omgaan. Of we blijven voelen wanneer iets nog van ons is – in wat we zeggen én in hoe we het zeggen.

Abstractie en ervaring hebben elkaar nodig. Zodra denken losraakt van voelen ontstaat afstand, en zonder ordening blijft ervaring diffuus. Ontwikkeling ontstaat in de beweging daartussen.

AI verandert die beweging niet. Het vergroot haar.

De vraag is dus niet of we technologie gebruiken, maar of we telkens opnieuw terugkeren naar directe ervaring in wat we doen.

En precies daar ligt mijn werk.

Steeds vaker roept dat een dubbel gevoel bij me op. Ik zie hoe zo’n woord ineens het hele verhaal wordt. Alsof het alles verklaart.

Mijn allergie tegen labels zit niet in het benoemen. Benoemen kan helpend zijn. Mijn allergie zit in het moment waarop een beschrijving identiteit wordt. Waar “dit gebeurt soms in mij” verandert in “dit ben ik”. Of waar “dit gedrag zie ik bij de ander” verandert in “zo ís hij”. Dat kantelpunt is subtiel, maar wezenlijk. Want zodra identiteit vaststaat, stopt vaak het verdere onderzoek.

Wanneer een label identiteit wordt

Afgelopen week had een cliënt die zichzelf bestempelt als iemand met bindingsangst. Alles werd door die bril bekeken. Twijfel in relaties, afstand nemen, spanning als iemand dichtbij kwam – het bevestigde het verhaal. Op zichzelf was dat niet onwaar. Het label beschreef een patroon. Maar het beschreef het van buitenaf. Ik weet hoe dat werkt. Vijftien, twintig jaar geleden keek ik ook zo naar mezelf: analyserend, verklarend, maar nog niet echt voelend.

Dus toen zij dit zei, vertraagden we. Ik nodigde haar uit om niet te analyseren, maar te voelen wat er in haar lichaam gebeurde wanneer ze zich een moment van nabijheid voorstelde. Haar borst trok samen. Haar adem werd hoog. Er kwam een impuls om zich terug te trekken. En onder die impuls zat een oud moment van overweldiging, een ervaring waarin nabijheid ooit te veel was geweest.

Dat ís wat we bindingsangst noemen. Alleen was het nu geen identiteit meer, maar een beschermingsreactie. En een reactie kan veranderen. Een identiteit veel minder makkelijk.

We zijn in de GGZ en coaching sterk gewend geraakt om problemen te benaderen als iets dat begrepen moet worden. We maken het verhaal kloppend, coherent, inzichtelijk. Dat voelt professioneel. Het voelt zorgvuldig.

Maar begrijpen is niet hetzelfde als verschuiven.

Zolang het bij inzicht blijft, verandert het zenuwstelsel niet automatisch mee. Dan blijft “bindingsangst” een logisch verhaal, maar geen ervaring die zich herschrijft. Zodra iets een beschermingsstrategie wordt in plaats van een karaktereigenschap, ontstaat er ruimte. Niet omdat het label onjuist was, maar omdat het te grof was om recht te doen aan wat er werkelijk speelde.

Waarom diagnose → projectdenken vaak vastzet

Dit voorbeeld staat niet op zichzelf.

In veel traditionele trajecten begint het met een diagnose. Een categorie, een naam voor het probleem. Van daaruit volgt een plan: dit is de klacht, dit is het protocol, dit zijn de stappen, dit is het doel. Dat geeft duidelijkheid en soms werkt het ook. Structuur kan steunend zijn.

Maar onder die aanpak ligt een impliciete aanname: dat het probleem primair cognitief te begrijpen en lineair op te lossen is. En daar wringt het vaak.

Veel van wat mensen ervaren – angst voor afwijzing, perfectionisme, pleasen, relationele blokkades – laat zich niet cognitief oplossen. Het zijn belichaamde overlevingsreacties die ooit logisch waren in een bepaalde context. Je kunt een zenuwstelsel dat al jaren op scherp staat niet tot rust redeneren met een behandelplan.

Ik zie in mijn praktijk regelmatig dat iemand zijn patroon perfect kan analyseren. Hij begrijpt het, kan het uitleggen, weet waar het vandaan komt. En toch blijft het lichaam reageren alsof het nog steeds onveilig is. Dan schuift therapie ongemerkt op naar symptoommanagement. Niet omdat iemand niet wil veranderen, maar omdat de interventie plaatsvindt op een andere laag dan waar het patroon is ontstaan.

Geen lineair probleem, maar een levend systeem

De diagnose-projectaanpak veronderstelt een lineair model: oorzaak, interventie, oplossing. Maar een menselijk zenuwstelsel werkt niet lineair. Het reageert contextueel, relationeel en vaak onbewust. Wat in het heden als ‘te heftig’ wordt ervaren, kan in het lichaam nog gekoppeld zijn aan een oude ervaring van overweldiging of afwijzing.

Dan helpt uitleg maar beperkt. Dan helpt aanwezigheid, vertraging en afgestemde aandacht meer.

Dat is ook waarom mij trof wat hoogleraar psychiatrie Jim van Os op Linkedin schrijft. Hij pleit ervoor om psychiatrische classificatie niet te verwarren met verklaring. Een DSM-diagnose zegt weinig betrouwbaars over zorgbehoefte, prognose of specifieke behandeling. Het is in de kern een classificatiesysteem dat bedoeld is om te ordenen, maar dat we zijn gaan behandelen alsof het de werkelijkheid zelf beschrijft. Zijn alternatief begint niet bij het label, maar bij vragen als: wat is er gebeurd, wat zijn je gevoeligheden en talenten, wat is belangrijk voor je, wat heb je nodig? Dat vertrekpunt herken ik sterk.

Het label “narcist” – en hoe het relaties vastzet

Ook in relaties zie ik hoe labels kunnen vastzetten. “Ik weet nu dat mijn ex een narcist is.” In zo’n zin zit vaak kracht. Opluchting. Soms eindelijk woorden voor gedrag dat verwarrend of ontwrichtend was. Ook dat herken ik.

En laat ik helder zijn: narcisme bestaat. Het speelt een grote rol in veel relationele dynamieken. Het niet willen zien – zeker de subtiele, verborgen vormen – kan mensen jarenlang gevangen houden. Het kan enorm confronterend zijn om onder ogen te komen dat iemand structureel manipuleert, kleinmaakt of de werkelijkheid verdraait. Soms voelt het alsof er een bodem onder je wegvalt.

In een eerder essay over verborgen narcisme schreef ik hoe ontwrichtend subtiele vormen kunnen zijn – juist omdat ze zo moeilijk te herkennen zijn. Het benoemen daarvan is dus geen overdrijving. Het is soms juist een noodzakelijke stap om weer grond onder je voeten te krijgen.

Waar het kantelt

Wanneer de ander volledig samenvalt met het label, stopt vaak het verdere onderzoek. De relatie wordt gereduceerd tot een type, de dynamiek tot een diagnose. Wat uit beeld raakt, is de interactie. De momenten waarop je jezelf begon aan te passen. De twijfel die langzaam in je werd geplant. De oude patronen die elkaar vonden.

Het gaat me er niet om het label weg te poetsen. Het gaat me erom dat het niet het laatste woord wordt.

Want zodra “hij is een narcist” alles verklaart, hoef je niet meer te kijken naar wat er in jou gebeurde. En precies daar ligt voor mij het verschil tussen erkenning en vastzetten. Wat je niet onderzoekt, verdwijnt niet. Het verschuift naar de schaduw, en komt vaak later in een andere vorm terug.

Dat weet ik niet alleen uit mijn werk, maar ook uit mezelf. Toen ik jaren geleden mijn essay over verborgen narcisme schreef, legde ik het aanvankelijk vooral buiten mezelf. Analyserend. Afzettend. Soms ook verwijtend. Pas toen ik durfde te kijken naar wat er in mij geraakt werd en waarom ik daarin meeging, verschoof er echt iets.

Wat ooit een overlevingsstrategie was, hoefde geen identiteit te blijven.

Waarom Brainspotting hier anders in staat

Wat me zo aanspreekt in Brainspotting is dat we niet vertrekken vanuit een diagnose, maar vanuit wat er nu in het lichaam gebeurt. Niet: wat is je stoornis? Maar: wat gebeurt er in jou als je hierbij stilstaat? Veel diepere patronen zijn impliciet, pre-verbaal en relationeel gevormd. Ze zijn opgeslagen in het lichaam, niet als verhaal maar als ervaring.

Soms zit iemand stil, ogen gericht op één punt. Er gebeurt ogenschijnlijk weinig. En toch zie je hoe de adem zakt, hoe de schouders iets verzachten. Niet omdat het probleem is opgelost, maar omdat het systeem even niet hoeft te vechten. Wanneer het lichaam ervaart dat het tempo veilig is en de aandacht niet dwingend, kan er iets in beweging komen zonder dat het eerst begrepen hoeft te worden.

Wat mensen vaak teruggeven, is niet dat ze iets nieuws geleerd hebben, maar dat er iets verschuift.

Ik herken die neiging om alles eerst te willen begrijpen. Misschien is dat ook waarom mensen vaak teruggeven dat ze in sessies snel veiligheid ervaren. Niet omdat ik boven het patroon sta, maar omdat ik die beweging zelf ken, van analyseren naar aanwezig blijven.

Niet als een probleem dat stap voor stap moet worden gefixt, maar als een ervaring die ruimte krijgt.

Wanneer een label wél helpt

Laat me ook het andere zeggen.

Een label kan enorm ondersteunend zijn. Iemand die ontdekt dat hij hoogsensitief is, begrijpt misschien ineens waarom open kantoren uitputten. Waarom sociale bijeenkomsten langer doorwerken. Dat inzicht kan helpen om grenzen te stellen, het leven anders in te richten, minder prikkels toe te laten. Het geeft een soort gebruiksaanwijzing.

Op dat niveau werkt een label vaak bevrijdend. Het maakt het mogelijk om praktische stappen te zetten.

Maar een gebruiksaanwijzing is nog geen verwerking.

Gevoeligheid zelf is geen probleem. Die blijft vaak gewoon onderdeel van wie je bent. Wat wel kan verschuiven, is de lading die erop zit. De oude ervaringen die maken dat een prikkel niet alleen intens is, maar ook bedreigend voelt. De spanning die zich vastzet in het lichaam.

Wanneer je alleen op labelniveau blijft werken, ontstaat het risico van vernauwing. Alles wordt verklaard vanuit dat ene woord. Het leven wordt ingericht rondom de beperking, zonder dat wordt onderzocht wat er onder ligt.

Door dieper te kijken – naar wat er ooit getriggerd werd, naar hoe je systeem heeft leren reageren – kan de intensiteit afnemen. De gevoeligheid blijft. Maar de last wordt minder.

Het verschil tussen benoemen en vastzetten

Mijn allergie zit niet in het benoemen, maar in het vastzetten. In het moment waarop iets wat ooit een reactie was, een identiteit wordt.

Wat mij in mijn werk blijft interesseren, is niet welk etiket het beste past. Maar wat er gebeurt als iemand het label even loslaat en luistert naar wat er in het lichaam gebeurt.

Je bent niet één ding.
Niet één diagnose.
Niet één patroon.

Je bent iemand met een verleden dat doorwerkt. Met manieren om jezelf te beschermen. En met alles wat je óók bent.

Een label kan helpen om iets te zien. Maar het is zelden breed genoeg om een mens te omvatten. En zelden diep genoeg om werkelijk te raken wat eronder leeft.

Te smal voor de complexiteit.
Te oppervlakkig voor de lading die in het lichaam is opgeslagen.

Je begint een gesprek zorgvuldig. Het gaat ergens over. Je wilt het goed doen. Niet beschuldigend zijn, niet te fel. Je kiest je woorden en probeert rustig te blijven. En toch loopt het vast. De ander gaat zich verdedigen of verklaren. Of trekt zich terug. Misschien merk je achteraf dat je korter reageerde dan je van plan was. Dat je uiteindelijk toch “laat maar” zei. Er is geen grote ruzie, geen harde woorden. Maar ergens onderweg is het contact verschoven.

Vaak voel je dat pas later. Aan de vermoeidheid na afloop. Aan het knagende gevoel dat je niet hebt gezegd wat voor jou belangrijk was. Niet omdat je het niet wist, maar omdat het er niet uitkwam.

Wat daar gebeurde, zat niet alleen in de woorden. Er was eerder al iets geraakt. Misschien een grens. Misschien irritatie. Misschien het gevoel dat je niet serieus werd genomen. Op dat moment ontstond spanning.

Als je conflictmijdend bent of sterk gericht op harmonie, volg je die spanning meestal niet. Je probeert je staande te houden. De situatie beheersbaar te maken. Je legt uit. Relativeert. Past je aan.

Dat is geen toeval. Het is een beschermingsmechanisme. Je systeem probeert spanning te reguleren en het contact veilig te houden. Wanneer je zulke momenten vaker terugkijkt, zie je dat dit geen incident is, maar een terugkerend patroon.

Vier windrichtingen

Dat patroon beweegt meestal in een herkenbare richting. Om dat zichtbaar te maken, werk ik met het beeld van vier windrichtingen.

Iedereen heeft één of twee richtingen die vertrouwd voelen. Wanneer je voorkeursrichting niet werkt, schakel je vaak onbewust over. Eerst aanpassen. Dan uitleggen. Misschien later toch boos worden. Of alsnog naar binnen klappen. Het lijkt willekeurig, maar het volgt een vaste logica: spanning zoekt een uitweg.

De boemerang

Meestal is er ook een windrichting die je lastig vindt. Voor veel conflictmijdende mensen voelt Oost – de pijl naar buiten – spannend. Zuid en West zijn veiliger terrein.

En wat gebeurt er wanneer je een grens voelt of iets niet klopt voor jou en dat niet uitspreekt?

Stel: iemand probeert je te overtuigen. Of een afspraak wordt niet nagekomen. Je voelt irritatie of boosheid. In wezen is dat informatie: hier wordt iets overschreden.

Als je die boosheid of irritatie meteen censureert omdat je bang bent het contact te verstoren of de controle kwijt te raken, verdwijnt ze niet. De pijl naar buiten keert zich als een boemerang om, en wordt - zonder dat je dat door hebt - een pijl naar binnen.

Wat naar buiten wilde als een eenvoudige grens – “dit klopt niet voor mij” – verandert in zelfkritiek, vermoeidheid of gekwetstheid. De oorspronkelijke impuls kreeg geen vorm en keert terug naar binnen. Je voelt onzekerheid opkomen, schaamte of schuld, en merkt dat de situatie je leegzuigt.

De andere windrichtingen komen natuurlijk ook vaak voor. De pijl naar buiten (Oost), waarin je de verantwoordelijkheid vooral bij de ander legt. Of het afhaken (Zuid), waarin je je terugtrekt omdat je het gevoel hebt dat het toch geen verschil zal maken. Die zie ik in mijn praktijk overigens minder vaak terug. Mensen die vooral naar buiten wijzen of zich terugtrekken, zoeken immers minder snel begeleiding.

Wanneer het gesprek naar het hoofd verschuift

Wie ik naast mensen die zichzelf afwijzen ook vaak tref in mijn praktijk zijn mensen waarbij ook de bovenpositie (noord) favoriet is. Dan verschuift het gesprek naar verklaren en analyseren. Je probeert grip te houden, jezelf staande te houden, de situatie logisch te maken.

In een online begeleide intervisie laatst zag ik weer hoe een gesprek langzaam deze kant op schoof. Niemand zei iets verkeerd. Toch raakten deelnemers uit verbinding met elkaar. Tot iemand zei: “Ik merk dat ik je kwijtraak.” Dat moment veranderde alles. Niet de inhoud veranderde, maar het gesprek ging weer over wat er tussen ons gebeurde.

We verliezen elkaar zelden door verschil van mening. We verliezen elkaar wanneer het gesprek alleen nog over argumenten gaat en de onderstroom onbenoemd blijft – wanneer niemand meer zegt wat er op dat moment in hem of haar leeft.

Of je nu naar binnen slaat of naar het hoofd schiet: in beide gevallen raak je iets kwijt. Je reageert vanuit spanning in plaats van vanuit verbinding met jezelf.

Zijn in de berg in jou

Tot elkaar komen, waarbij jullie je allebei gezien en gehoord voelen, lukt niet wanneer boosheid direct wordt ingeslikt. Dan slaat ze naar binnen. Maar het lukt ook niet wanneer boosheid de ander overspoelt. Dan neemt de felheid het gesprek over. En ook niet wanneer je probeert te verklaren of gelijk te krijgen.

De kunst is om te merken dat er spanning opkomt – boosheid, irritatie, angst om controle te verliezen – en daar even bij te blijven. Zijn in de berg in jou betekent dat je die spanning kunt voelen zonder er meteen iets mee te hoeven doen. Je blijft bij jezelf terwijl er iets schuurt.

Vanuit die stevigheid kun je spreken. Niet vanuit aanpassing, vanuit controle of vanuit aanval. Maar vanuit je centrum. Dan kan een eenvoudige zin genoeg zijn:

“Dit raakt me.”
“Ik merk spanning in mijn lijf als dit zo gaat.“
“Hier gaat iets over mijn grens.”

Het verschil zit niet in mooiere woorden, maar in het feit dat je spreekt vanuit dat innerlijke centrum, en je daarbij kwetsbaar durft op te stellen.

Voor veel mensen is dit spannend terrein. Hun reflex is eerst het contact veiligstellen of de situatie beheersbaar maken. Pas wanneer ze leren voelen wat er gebeurt op het moment dat ze iets willen inslikken, ontstaat er ruimte om hun grens uit te spreken zonder het contact te verliezen.

Dat vraagt vertraging en lichaamsbewustzijn. En oefening, met vallen en opstaan. Maar het verandert de kwaliteit van het contact wezenlijk.

Van overlevingspatroon naar echte verbinding

De windrichtingen zijn beschermingsmechanismen die ooit nodig waren om met spanning om te gaan. Ten diepste zijn het altijd angstresponsen waarbij je een oude situatie op het nu plakt. Ze laten zien waar iets (ouds) in jou geraakt of getriggerd wordt waardoor je naar je hoofd schiet en een windrichting uitleeft. Tegelijk zit er informatie in verscholen over de situaties in het nu. Bijvoorbeeld een grens of behoefte die aandacht vraagt.

Het werk begint op het moment dat je merkt: hier voel ik iets wat ik normaal zou inslikken. Als je daar kunt blijven, zonder meteen te gaan aanpassen, uitleggen of aanvallen, ontstaat er een andere mogelijkheid.

En dat is de plek waar contact wezenlijk verandert.

Narcisme begint niet bij macht, maar bij angst

Een beetje narcisme is gezond. Het helpt je om je staande te houden, grenzen te trekken en jezelf serieus te nemen. Het wordt destructief wanneer narcisme structureel wordt: wanneer zelfbescherming verandert in een vast patroon dat het contact met jezelf en de werkelijkheid vervangt.

In mijn eerdere werk over verborgen narcisme beschreef ik die kern: narcisme is geen overdaad aan zelfvertrouwen, maar een overlevingsstrategie. Aan de wortel liggen angst, schaamte en diepe onzekerheid. Kwetsbaarheid voelt existentieel onveilig. Controle – vooral via het hoofd – wordt ervaren als noodzakelijk. Wie zo leeft, raakt steeds verder verwijderd van de realiteit in het nu. In combinatie met macht ontstaat dan een dodelijke cocktail.

Juist omdat deze onderliggende patronen zo weinig worden herkend, wordt hun kracht structureel onderschat. We blijven denken dat dit soort dynamieken te corrigeren zijn met redelijkheid, argumenten of morele oproepen. Dat misverstand begint langzaam te schuiven, maar of dat voldoende is, is de vraag.

Angst speelt breder

Die dynamiek beperkt zich niet tot narcisten. Angst leeft veel breder in onze samenleving. Veel mensen functioneren ogenschijnlijk prima, maar dragen onbewust oude spanning met zich mee. Wanneer onzekerheid toeneemt, maken mensen hun wereld kleiner. Niet uit kwaadaardigheid, maar om overeind te blijven.

Complexiteit wordt onverdraaglijk. Nuance verdwijnt. Eenvoudige verhalen bieden houvast.

In dat klimaat worden narcistische leiders aantrekkelijk. Niet ondanks de angst, maar dankzij die angst. Ze belichamen schijnzekerheid, daadkracht en eenvoud in een wereld die voor veel mensen te complex en onoverzichtelijk is geworden. Ze spreken in absolute termen, reduceren de werkelijkheid tot vriend en vijand en presenteren zichzelf als degene die het overzicht heeft. Voor wie zich overweldigd, onzeker of machteloos voelt, werkt dat geruststellend: twijfel verdwijnt en verantwoordelijkheid kan worden uitbesteed.

Daar komt iets bij. Deze leiders spelen niet alleen in op bestaande angst, ze wakkeren haar ook actief aan. Angst vergroot afhankelijkheid, vernauwt het bewustzijn en maakt mensen ontvankelijker voor simpele oplossingen en harde grenzen. Zo versterkt angst hun macht – en wordt correctie steeds moeilijker.

Dat betekent niet dat hun volgers zelf narcistisch zijn. Vaak zijn het mensen die onder druk staan, oude onzekerheid meedragen of zich onvoldoende gezien en gehoord voelen. Maar in tijden van angst en regressie krijgen narcistische dynamieken aan de top wél de ruimte om zich uit te leven.

Regressie als collectief patroon

Grote bewustzijnssprongen worden vaak voorafgegaan door regressie. Wanneer de complexiteit van de werkelijkheid het bestaande bewustzijnsniveau overstijgt, grijpen mensen en systemen terug op oudere strategieën: macht, vijanddenken en versimpeling.

Narcistische dynamieken passen precies in dat regressiepatroon. Ze reduceren complexiteit en herstellen schijncontrole. Dat maakt ze functioneel in tijden van angst – en gevaarlijk in tijden die juist verbreding vragen.

Waarom rationele oplossingen niet werken

Vernauwing van bewustzijn is goed te begrijpen vanuit de neurobiologie. Onder stress en angst raakt de prefrontale cortex – verantwoordelijk voor nuance, tijdsbesef en empathie – onderdrukt. We vallen terug op grover afgestelde hersensystemen die geen scherp onderscheid maken tussen verleden en heden.

Oude trauma’s – onverwerkte angst die zich in het lichaam heeft vastgezet – worden dan onbewust op het nu geprojecteerd. De werkelijkheid wordt vervormd, zonder dat we het doorhebben. Zo raken veel vormen van menselijk lijden geworteld in trauma: individueel én collectief. Veelal onbewust raakt iemand uit contact met zichzelf – met het lichaam, met gevoelens, met waarden, en uiteindelijk ook met anderen.

De verloren kunst van echt contact en verbinding

Daarom werken rationele argumenten zo vaak niet. Niet omdat ze onwaar zijn, maar omdat ze het verkeerde niveau aanspreken. Angst laat zich niet wegredeneren. Ze vraagt regulatie, geen overtuiging.

Zolang iemand werkelijk in contact of verbinding is met zichzelf – lichamelijk, emotioneel en existentieel – is er ruimte voor nuance en verschil. Precies dát verdwijnt onder druk.

In mijn werk zie ik dagelijks dat mensen proberen hun angst rationeel te beheersen, terwijl die alleen via contact en belichaming kan worden gereguleerd. Pas wanneer iemand weer aanwezig raakt in het nu, kan hij loskomen van schijnhouvast en zich openen voor de werkelijkheid. Dát is in de kern wat ik mensen leer 1:1 of in retraites.

Waarom tegenverhalen vaak niet landen

Dit mechanisme werkt niet alleen individueel, maar ook politiek en maatschappelijk. Dit verklaart ook waarom progressieve en rationele tegenverhalen zo vaak geen gehoor vinden. Populistische en narcistische leiders spreken het hart aan, niet het hoofd. Ze reguleren emotie – hoe destructief ook – en bieden daarmee houvast. Dat maakt hen effectief in tijden van angst.

De opgave is daarom niet kiezen tussen voelen of denken. Met alleen voelen komen we er niet. Met alleen ratio al helemaal niet. Wat nodig is, is de brug: denken dat geworteld is in belichaamd contact.

Dat is geen therapietaal. Het is een beschavingsvraagstuk.

Angst in onze systemen

Ik luisterde vandaag naar een gesprek met Paul Schenderling in De Ongelooflijke Podcast. Zijn betoog sluit naadloos aan op wat ik hier schrijf. Hij beschrijft o.a. hoe we onze economie hebben ingericht op maximale efficiëntie en minimale marge. Alles moet sneller, goedkoper, voorspelbaarder. Dat klinkt rationeel, maar het effect is hetzelfde als bij vernauwing in het lichaam: er blijft geen buffer over. Geen ademruimte. Geen veerkracht.

Onder druk valt het systeem terug op versimpeling en harde keuzes. Precies wat er ook in mensen gebeurt wanneer contact verdwijnt. Niet alleen individuen vernauwen onder stress – onze structuren doen hetzelfde. Dan bouwen we geen veiligheid, maar fragiliteit. En wordt zichtbaar dat onze crisis niet alleen psychologisch, maar ook systemisch is.

We staan inderdaad voor een volgende bewustzijnsstap. Maar die vraagt iets ongemakkelijks: het aangaan van onze individuele én collectieve trauma’s. Het herstellen van contact en verbinding, juist waar we geneigd zijn te verharden. Om de realiteit in het nu onder ogen te zien in plaats van te ontkennen.

Dat is geen zachte weg. Maar mogelijk wel de enige.

Begrenzen zonder zelf te vernauwen

Nu zal een narcist die eenmaal de macht heeft zich niet meer laten corrigeren, en zal die macht zelden vrijwillig afstaan.

De opgave is dan ook precair: begrenzen zonder zelf te vernauwen. Niet vanuit ontkenning, niet vanuit morele bovenpositie, niet vanuit agressie of terugtrekking. Want wie begrenst vanuit vernauwing, voedt precies datgene wat hij zegt te willen stoppen. Met escalatie tot onvermijdelijk gevolg. Het vraagt om leiderschap dat begrenst zonder te verharden – iets wat we internationaal nog maar zelden zien. Paul Schenderling noemt –wat mij betreft helemaal terecht – Martin Luther King als inspirerend voorbeeld.

Begrenzen vraagt zoals Martin Luther King ook liet zien om moed. Niet de moed van bravoure of escalatie, maar de moed om aanwezig te blijven wanneer spanning toeneemt. De moed om te benoemen wat er speelt in de onderstroom. En ook: de moed om verandering niet uit de weg te gaan. Werkelijke verandering gaat zelden zonder pijn, verlies of onzekerheid. Ze vraagt inspanning, afscheid en het verdragen van niet-weten. Juist daarom is stilstaan zo verleidelijk. Op de korte termijn voelt het veiliger. Op de lange termijn is het funest.

Wie in belichaamd contact en verbinding blijft met zichzelf – niet meegesleurd door (oude) angst, maar verankerd in het nu – heeft meer ruimte om die moed te tonen. Niet omdat angst verdwijnt, maar omdat ze niet langer het handelen bepaalt. Vanuit diepere verbinding met jezelf heb je ook het vermogen om meerdere realiteiten tegelijk te dragen. Om niet mee te schieten in polarisatie, maar ook niet te verdwijnen in pacifisme. Om stand te houden in contact – met jezelf én met de ander – terwijl de spanning oploopt.

Misschien is dat wel de echte bewustzijnsopgave van deze tijd. Niet kiezen tussen verharding of ontkenning, maar leren begrenzen en verbinding maken vanuit diepere verbinding met jezelf, van hart tot hart. En mogelijk onze enige kans om niet vast te lopen in regressie.

Lars Lutje Schipholt

ps. Reageren kan ook op Linkedin

De afgelopen weken vielen voor mij drie stemmen op die elk vanuit een andere invalshoek hetzelfde blootleggen: George T. Conway III, Robert Kagan en Joris Luyendijk. Samen laten zij zien waarom de gangbare duiding ons op het verkeerde been zet – en hoezeer we daarmee onderschatten wat hier op het spel staat voor onze veiligheid en welvaart.

Waarom rationaliteit hier niet werkt

Conway (Republikeins jurist en conservatief denker) maakt een punt dat nog steeds slecht wordt begrepen: bij een uitgesproken narcistische structuur is realiteit geen gedeelde bodem, maar een bedreiging. Zolang feiten, instituties en verkiezingen macht bevestigen, worden ze gerespecteerd. Zodra ze die macht ondermijnen, worden ze aangevallen, verdraaid of gedelegitimeerd.

Dat heeft een fundamentele consequentie. Verlies is geen normale politieke gebeurtenis, maar een existentiële crisis. Toegeven, relativeren of aftreden zijn dan geen opties. Dat betekent overigens niet dat er nooit wordt teruggekrabbeld of tijdelijk wordt ingebonden – dat gebeurt wel degelijk. Maar niet vanuit erkenning of zelfcorrectie. Het is tactisch meebewegen, geen innerlijk toegeven. De realiteit wordt niet aanvaard, maar omzeild.

Wie dit psychologische mechanisme niet meeneemt, blijft het proces lezen als gewone machtsstrijd, terwijl het in wezen gaat om systematische vervorming van werkelijkheid.

Daarom werkt rationele analyse hier averechts. Ze normaliseert gedrag dat niet normaal is. En precies daardoor schuift de aandacht ongemerkt door naar het volgende stadium.

Normalisering is geen bijzaak, maar het kantelpunt

Kagan (conservatief historicus uit de Republikeinse traditie) waarschuwt al langer dat democratieën zelden in één klap instorten. Ze verschuiven stap voor stap. Door normoverschrijdingen die telkens nét acceptabel lijken. Door grenzen die iets verder opschuiven, zonder dat er één moment is waarop iedereen zegt: tot hier en niet verder.

Het gevaar zit niet in die ene spectaculaire misstap, maar in het langzaam wennen. In het proces waarin wat gisteren ondenkbaar was, vandaag bespreekbaar wordt en morgen uitvoerbaar. Zodra dat punt is bereikt, blijkt terugdraaien veel moeilijker dan gedacht.

Het verontrustende is daarom niet alleen wat er al is gebeurd, maar wat logisch volgt. Als verlies onverdraaglijk is, wordt alles ingezet om dat verlies te voorkomen. Twijfel zaaien over verkiezingen. Juridische blokkades. Het creëren van chaos om uitzonderingsmaatregelen te rechtvaardigen.

In dat licht zijn de tussentijdse verkiezingen van 2026 geen gewoon democratisch moment. Ze vormen een breekpunt. Wie ze blijft benaderen als reguliere politieke competitie, herhaalt een denkfout die eerdere democratieën duur is komen te staan.

Het probleem is niet alleen Trump, maar onze reactie

Hier raakt Luyendijk (journalist en essayist die macht systemisch benadert) een gevoelige snaar. Zolang we gefixeerd blijven op het dagelijkse spektakel rond de aandachtszieke Trump, bouwen we geen eigen tegenkracht. Dan blijven we hangen in praten, pappen en nathouden, in plaats van de nieuwe realiteit onder ogen te zien en ernaar te handelen.

Door steeds te reageren op zijn woorden en wendingen, bewegen we mee met zijn tempo en zijn agenda. Dat houdt ons bezig, maar niet effectief. Het maskeert de kernvraag: wat vraagt deze tijd van ons, los van de persoon die het luidst roept?

Luyendijks punt is ongemakkelijk maar helder: wakker worden is niet genoeg. De werkelijkheid vraagt om handelen op een ander niveau dan we gewend zijn.

Wat dan wel?

De uitweg zit niet in harder roepen of in eindeloze analyse, maar in een dubbele beweging.

Aan de voorkant vraagt dit om psychologisch volwassen handelen. Wie ervaring heeft met narcistische dynamieken weet: frontale confrontatie werkt zelden. Net als bij een klein kind dat hunkert naar aandacht, vergroot openlijke strijd vaak juist het gedrag. Tegelijk ondermijnt toegeven de grens. Het vraagt een subtiel spel: niet voeden waar dat escaleert, wel begrenzen waar dat nodig is. Empathisch in toon, helder in grens.

Achter de schermen ligt de echte prioriteit: versneld werken aan zelfstandigheid. Economisch, technologisch, militair en institutioneel. Maar de ongemakkelijke vraag is of die urgentie werkelijk wordt gevoeld. In een welvarend en relatief comfortabel Europa is het verleidelijk te denken dat deze fase tijdelijk is. Dat we door kunnen gaan met het leven alsof het wel zal overwaaien. Dat boezemt weinig vertrouwen in.

De vraag is niet of Trump tijdelijk is. De vraag is of wij bereid zijn nú al offers te brengen voor autonomie, voordat de nood onontkoombaar wordt. Zoals Mark Carneyin Davos scherp verwoordde: autonomie vraagt offers, en leiderschap betekent die offers eerlijk benoemen en verdelen.

Een bredere spiegel

In mijn eigen werk zie ik dagelijks hoe moeilijk echte koerswijziging is zolang de nood niet echt wordt gevoeld. Mensen kunnen lang doorgaan, zelfs als diep van binnen iets niet klopt. Het ego bewaart de status quo. Hoe sterker het ego, hoe groter de weerstand tegen verandering. Beweging ontstaat vaak pas wanneer het niet langer gaat – wanneer het lijf protesteert, het leven vastloopt, of de façade instort.

Dat stemt niet hoopvol als je het vertaalt naar samenlevingen. Misschien moeten we eerst door een existentieel dal voordat het roer werkelijk omgaat. Misschien is dat de tragiek – en tegelijk het mogelijke keerpunt.

In die zin is Trump misschien ook een zegen. Niet omdat hij iets goeds brengt, maar omdat hij zichtbaar maakt wat anders nog langer onder de oppervlakte was gebleven. Zijn gedrag is zo extreem dat het patronen blootlegt die normaal pas veel later worden herkend. De film Nuremberg (2025) laat precies dat zien: geschiedenis herhaalt zich zelden letterlijk, maar vaak psychologisch.

Trump is geen incident. Hij is een symptoom én een versneller. Wie dat niet onder ogen ziet, blijft reageren in plaats van handelen. En precies dat maakt deze periode zo gevaarlijk.

ps. Reageren kan ook op Linkedin

En dat houdt me bezig. Niet omdat ik het beter weet – maar omdat ik herken hoe het voelt om iets kwijt te raken: het contact, de helderheid, de bedding.

Het is ook niet omdat ik denk dat die mensen dom of slecht geïnformeerd zijn. Integendeel: het zijn vaak gevoelige, bewuste mensen. Mensen die al veel innerlijk werk hebben gedaan, die zich verdiepen in meditatie, plantmedicijnen of lichaamsgerichte therapie. Mensen die zoeken naar waarheid, authenticiteit en vrijheid. Mensen zoals ik.

Maar juist daarom schuurt het.

Een subtiele verschuiving

Wat ik zie gebeuren, is dat oprechte spirituele openheid soms omslaat in iets anders. In een wereldbeeld waarin wantrouwen centraal staat. In het idee dat jij de waarheid ziet, en de rest nog slaapt. Dat jouw intuïtie zuiverder is dan feiten, en dat anderen die dat niet erkennen ‘onder hypnose’ zijn.

Dat wantrouwen komt niet uit de lucht vallen. In een wereld waarin de politiek vaak versnipperd en besluiteloos is, ervaren mensen tegelijk dat grote spelers – in de farmaceutische sector, bij Big Tech, in de financiële wereld – wél veel invloed hebben. Oligopolies bepalen steeds meer hoe we leven, werken en ons informeren, zonder dat het belang van burgers nog centraal staat. En ondertussen raken mensen verstrikt in kafkaëske bureaucratie, waarin hun stem nauwelijks doordringt. Geen wonder dat het vertrouwen afbrokkelt — en dat sommigen hun toevlucht zoeken in alternatieve werkelijkheden.

Daarom zijn onafhankelijke stemmen als Joris Luyendijk, David Van Reybrouck en anderen zo belangrijk. Zij leggen structurele pijnpunten bloot – met nuance, met diepgang, met liefde voor democratie. Ze helpen ons om scherp te blijven, zonder onszelf te verliezen in wantrouwen of simplificatie.

Maar precies op dat snijvlak ligt het kantelpunt: tussen kritisch denken of jezelf verliezen in achterdocht. Tussen wakker willen zijn of je afsluiten voor alles wat niet in je plaatje past. Wanneer wordt ‘je eigen waarheid leven’ geen uitdrukking van vrijheid meer, maar een vlucht uit verbinding met jezelf?

Spirituele bypass

De Amerikaanse psycholoog John Welwood noemt dit spiritual bypassing: het gebruiken van spirituele taal of praktijken om weg te blijven van ongemak, pijn of onopgeloste trauma’s. Niet als bewuste leugen, maar als subtiel verdedigingsmechanisme.

In plaats van aanwezig blijven bij angst, verwarring of kwetsbaarheid, grijp je naar hogere waarheden: “Alles is energie”, “Alles gebeurt met een reden”, “Ik creëer mijn eigen werkelijkheid”. Waarheden die op zichzelf misschien kloppen, maar ook een manier kunnen zijn om het echte voelen te vermijden.

Ik ken die neiging ook. De drang om te begrijpen. Om grip te krijgen. Om iets te maken van het grote niet-weten. En ik heb ook geleerd: als ik werkelijk wil leven in afstemming met wat klopt, moet ik bereid zijn te blijven bij wat ongemakkelijk is. Niet eroverheen, niet erboven — maar erin.

Relaties als oefenveld

Nergens wordt die neiging tot ontwijken zo zichtbaar als in relaties. Juist daar komen oude hechtingswonden omhoog: het gevoel niet gezien te worden, niet begrepen, er niet bij te horen. En juist daar zie ik vaak hoe spirituele concepten – hoe goed bedoeld ook – onbedoeld afstand kunnen creëren.

Dan wordt een conflict ineens een ‘energie die niet meer resoneert’. Of een behoefte aan nabijheid wordt afgedaan als ‘jouw proces’. In plaats van dat we het gesprek aangaan, blijven we hangen in abstractie. Dan is spiritualiteit geen bedding meer voor verbinding, maar een muur om achter te schuilen.

Hoe blijf je dichtbij als de afstand groeit?

Misschien lees je dit niet alleen voor jezelf, maar denk je ook aan iemand in je omgeving. Iemand die – vanuit jouw perspectief – is afgedwaald, of zich heeft teruggetrokken in een wereld die voor jou steeds minder voelbaar of verbonden lijkt met wat écht is.

Steeds weer blijkt het: hoe we de ander benaderen, maakt het verschil. Niet met antwoorden of oordelen, maar met een open hart. Aanwezig. Afgestemd.

Wat dan helpt, is niet om te gaan overtuigen. Niet om het gesprek aan te gaan met een ondertoon van kritiek of afwijzing. Dat zorgt er vaak alleen maar voor dat iemand zich afsluit.

In verbinding blijven, ook als het schuurt

In mijn werk als coach of therapeut lukt me dat vaak goed. In die rol kan ik professioneel aanwezig zijn, met voldoende afstand, en het helemaal bij de ander laten. Maar in meer gelijkwaardige relaties – als vriend, partner of familielid – vind ik dat soms lastiger. Dan ben ik ook gewoon mens. Dan merk ik hoe snel er iets in mij getriggerd wordt, hoe er ongemerkt toch een oordeel insluipt, hoe mijn hart zich net iets sluit. Juist als het me raakt.

Wat vaak beter werkt, is:

• Het contact liefdevol blijven houden, ook als het lastig is. Gewoon laten merken: ik ben er.

• Empathisch luisteren, zonder oordeel. Niet om iets terug te zeggen, maar om echt te begrijpen wat die overtuigingen voor iemand betekenen.

• Open vragen stellen, vanuit oprechte interesse. Bijvoorbeeld: “Hoe is het voor jou om onderdeel van deze groep te zijn?” of: “Wat heeft het je gebracht wat je eerder miste?”

• Mezelf inbrengen en nieuwsgierig zijn, bijvoorbeeld: “Ik heb er een andere visie op maar ik ben wel benieuwd hoe jij dat ziet.”

• Aansluiten bij iemands eigenheid. Praten over dingen van vroeger die je samen deelde — interesses, muziek, herinneringen.

• Blijf dichtbij, als iemand die betrouwbaar is en niet snel wegloopt. Zodat, als er ooit ruimte komt voor twijfel, er ook een veilige bedding is waarin iemand zich niet afgewezen voelt.

Verandering komt nooit van buitenaf. Die moet van binnenuit ontstaan – op een moment dat iemand zich daar veilig genoeg voor voelt. En zolang die ander weet dat jij er bent, zonder oordeel, zonder druk, blijft de deur op een kier.

Terug naar wat echt is

In mijn werk help ik mensen terugkomen bij zichzelf. Niet door te vertellen wat waar is, maar door ruimte te maken voor wat gevoeld wil worden. Via oefeningen als De berg in jou, via Brainspotting, via lichaamsbewustzijn en belichaamd onderzoek. Niet zweverig, maar juist stevig geworteld. Nuchter én spiritueel.

Veel mensen die bij me komen herkennen dat. Ze verlangen naar verdieping – niet naar dogma’s of abstracte waarheden. Ze zoeken iets wat klopt. Wat landt. Wat stil maakt, omdat het echt is.

Een uitnodiging, geen antwoord

Ik weet niet wat de waarheid is. Niet in absolute zin. Maar ik herken wel wanneer iets resoneert – en wanneer iets een omweg is. Een afleiding. Een verhaal dat vooral dient om niet te hoeven voelen.

Deze blog is geen poging om jou te veranderen. Het is een uitnodiging. Aan wie zich herkent. Aan wie voelt dat er iets schuurt. Aan wie zich afvraagt: klopt het nog, wat ik geloof?

Uiteindelijk gaat het er voor mij om hóe ik de ander tegemoet treed. Niet met oplossingen of gelijk willen hebben, maar met een open hart. In afstemming. In aanwezigheid. Zodat er ruimte ontstaat voor iets echts. Misschien is dat ook wat jij herkent. Of waar jij opnieuw naar verlangt.