Femke zegt dit in onze vijfde sessie, begin augustus. Ze komt dan bijna drie maanden bij mij.

Ik schrik daar even van. Niet van haar teleurstelling, die snap ik. Van het feit dat ze zit te rekenen, en dat ik dat rekenwerk zelf heb gevoed.

Deze blog gaat over dat rekenen: waarom zij het doet, en wat mijn aandeel erin is.

Femke heeft kleine kinderen en een eigen bedrijf. Twee jaar geleden liep haar bloeddruk aan het eind van haar zwangerschap hoog op. Sinds een jaar doet haar lijf dingen die ze niet kan plaatsen: hartkloppingen, duizeligheid, en een angst die de hele dag aanstaat.

Voordat ze bij mij kwam, had ze al vijf trajecten gevolgd: bij een praktijkondersteuner van de huisarts, een online programma over het zenuwstelsel, een coach voor belemmerende overtuigingen, een psycholoog en een online programma over angst. Bij die coach had ze zes sessies. Haar oordeel: “Hij kon mij niet helpen met de kern.” Daarna hoorde ze me in de podcast Leven zonder Stress van Patrick Kicken, las mijn website en belde.

Om te begrijpen waar haar teleurstelling vandaan komt, moet ik terug naar het begin.

Wat er in die blogs wel klopt

In de eerste sessie, in mei, zag ik al hoe snel haar hoofd is. Als ik vroeg wat ze in haar lijf voelde, keek ze omhoog en begon ze na te denken.

“Ik vind het heel moeilijk om te voelen. Dan ben ik meteen uit dat gevoel.”

“Ik zie je omhoog kijken,” zei ik. Weg uit het voelen, het hoofd in.

Later in die sessie vertelde ze wat er bij de coaches voor mij was misgegaan: “Bij die andere coaches nam ik het op een gegeven moment over. Dan ga ik ze coachen. Dan kom ik dus niet verder.”

Ik moest van binnen een beetje glimlachen. Dit krijg ik vaker te horen.

“Dat gaat hier niet gebeuren,” zei ik.

“Inderdaad. Daarom ben ik nu ook zo... ik vind het nu eindelijk. Dat ik me hier zo veilig voel. Daardoor lukt die overgave nu ook.”

In die sessie leerde ik haar ook de berg, de oefening waar we sindsdien mee werken. Je gaat zitten als een berg terwijl gedachten en gevoelens als wolken langstrekken, en je merkt dat jij die wolken niet bent. Ik schreef er eerder over in Waarom ik om 8 uur mijn kussen pak. Na de oefening zei ze verbaasd: “Het is ineens rustig in mijn lijf.” En toen we de volgende afspraak planden: “Ik lach weer. Dat is lang geleden.”

Twee weken later werd ze boos en huilde ze, allebei voor het eerst in jaren. “Jeetje, dit is in al deze coachings nog nooit zo ver gekomen.”

In de derde sessie kwam er een volledige ontlading. Daarna zei ze: “Ik voel me echt heel leeg. Wat wel heel positief is, is dat ik geen fysieke sensaties meer heb.” De spanning die al een jaar in haar lijf zat, was even helemaal weg.

Zulke sessies beschrijf ik in mijn blogs, en bij haar gebeurden ze ook. Alleen hield het niet stand. Er kwamen weken waarin het beter ging, en daarna kwam de angst terug.

Niet voelen is iets wat je leert

Waarom hield het niet stand? Bij Femke begint het bij een lijf dat ze niet vertrouwt.

In de derde sessie vertelde ze over het eind van haar zwangerschap. Haar bloeddruk was honderdveertig over negentig, ze werd gemonitord en wilde geen medicatie.

“Alleen mijn lichaam gaf geen signalen. Ik kreeg geen hoofdpijn, ik kreeg eigenlijk helemaal niks. Ik was alleen moe.”

Drie dagen na de bevalling moest ze toch terug naar het ziekenhuis. Pas met medicatie zakte haar bloeddruk. Ze concludeerde zelf: “Ik denk eigenlijk dat dat toch het punt is geweest waarop ik bang ben geworden voor mijn eigen lichaam, omdat het dus geen signalen gaf.”

Even later in hetzelfde gesprek draaide ze het om: “Ik kan het heel goed voor de geest halen, hoe dat in mijn lichaam voelde. Het heeft echt heel veel signalen gegeven. Ik heb het gewoon platgewalst met mijn hoofd.”

Haar lichaam gaf wel signalen, en zij drukte ze weg.

Wat velen niet beseffen: niet voelen leer je. Als iets niet te dragen is, splits je het voelen af en ga je je hoofd in. Daarna oefen je dat jarenlang, omdat het ooit de enige manier was om overeind te blijven. Wat ik in mijn praktijk keer op keer zie: hoe beter iemand is in niet voelen, hoe meer er later af te pellen valt, laag voor laag.

Waar Femke het leerde, werd in de vijfde sessie zichtbaar. We kwamen terug op het ziekenhuis. Ze zag de artsen rond haar bed en had het gevoel dat niemand wist wat er moest gebeuren. “Ik voelde me in de steek gelaten.”

Toen ging ze verder terug. Ze zag zichzelf als meisje aan tafel zitten, met een agenda en een hele planning voor school. Voor tennis, haar sport, was geen ruimte meer. Toen ze dat beeld voelde, kwam er walging, om wat niemand deed: “Daar voel ik echt enorme walging. Dat niemand heeft ingegrepen.” En even later: “Vanaf dat moment zie ik allemaal dingen gebeuren. Vwo gehaald, cum laude. Toen heb ik nooit meer gepiept. Altijd maar doorgegaan.”

Daar begint het patroon dat ik bij haar steeds terugzie: plannen, presteren, en bijhouden hoe ver ze is. In diezelfde vijfde sessie legde ze haar eigen tempo naast mijn blogs. Daar komt de teleurstelling vandaan waarmee deze blog begint.

Het getal is van mij

Ik werk met trajecten van meestal zes sessies. Dat getal koos ik op basis van ervaring: toen ik trajecten van zeven of meer sessies aanbood, maakten veel mensen er zelf zes van. In mijn blogs staat wat er in zo’n traject kan gebeuren. De lezer maakt daar gemakkelijk zelf een som van: zes sessies, en dan ben je klaar. Femke onthield zeven weken. In geen van mijn blogs staat een termijn, maar ze suggereren er wel een.

Die som klopt niet, en dat ligt aan het woord ‘klaar’. Ik dacht zelf jarenlang dat ik klaar zou zijn als ik een training had afgerond. Dat was natuurlijk een illusie, je bent nooit klaar. Wel zakte op een gegeven moment de urgentie, en dat zie ik in mijn praktijk steeds weer: mensen stoppen zelden omdat ze klaar zijn, ze stoppen omdat de urgentie weg is.

Het getal zegt ook iets over mij. Ik wil dat mensen mij zo snel mogelijk niet meer nodig hebben. Dat is zorg voor iemands autonomie, en tegelijk een oude angst van mij: liever maak ik mezelf overbodig dan dat iemand mij afwijst.

Maar ik vraag mensen ook of ze losse sessies willen of een traject, en bij een traject geef ik tien procent korting. Het voordeel van een traject is dat iemand ook nog komt als de urgentie gezakt is. Er ligt dan bijna altijd nog materiaal dat minder dringend oogt maar dat niet is. Zo zegt het traject met geld wat ik zelf zelden hardop zeg: dat doorgaan zin heeft. En hoe langer iemand blijft, hoe meer ik verdien. Dat is een spanningsveld.

Voor mij doet het getal zes dus twee dingen die elkaar tegenspreken. Het laat mensen snel gaan, maar houdt ze via het traject ook vast als de urgentie zakt. Voor Femke deed het iets heel anders. Voor haar werd het een maatstaf.

Haar eigen rekensom

Twee weken later, half augustus, zien we elkaar voor de zesde keer. Het is de laatste sessie van het traject. Ze vertelt dat ze de week ervoor is ingestort. Ze heeft achtenveertig uur gehuild. Daarna heeft ze haar aandeelhouders bij elkaar geroepen en gezegd dat ze de komende maanden niet werkt. Ze is sceptisch geworden, ze heeft al zo vaak iets geprobeerd wat niet hielp. Tegelijk wil ze door.

Dan begin ik zelf over wat ze de keer daarvoor over mijn blogs zei. Ik zeg:

“Je refereerde vorige keer aan die blogs, hè. Van: nou, binnen zes keer klaar. Ongeveer, zo voelde het. En ja, natuurlijk, ook een beetje marketing, laat ik eerlijk zijn. Maar het is ook waar dat bij de ene een doorbraak binnen drie sessies komt en bij de andere langer duurt.”

Ook van haar instorting maakt ze zelf een rekensom:

“Ik houd het tweeënhalve maand vol, ongeveer tien weken. En dan stort ik in. Van de ene op de andere dag zie ik het niet aankomen.”

Het is de vijfde keer dat ze zo instort, en de eerste vier keer kende ze mij nog niet. Ze rekende al voordat ze mij kende.

Haar hoofd neemt elke oefening over

Later in de sessie geef ik haar terug wat ik zie:

“Je hebt door historie geleerd uit je lijf te gaan en niet te vertrouwen op je lijf. Niet te voelen. Daar ben je kei in geworden, met een sterke, krachtige, slimme, wilskrachtige mind. Dat heeft je ook gebracht waar je bent. Maar je lichaam zegt eigenlijk elke keer: luister naar mij. Dat heb je geleerd te negeren. (...) Dat is een prestatie. Maar je hebt er ook een prijs voor betaald.”

Die mind neemt ook de oefeningen over die ik haar geef. Ze doet elke dag de berg en houdt in een schriftje bij hoe het ging. Ze heeft het net teruggelezen:

“Als je dat dan analytisch bekijkt, zijn al die bergoefeningen die ik doe allemaal met een negatieve lading. En toen dacht ik in één keer: ja, dat kan dus helemaal niet. Want dan bepaalt mijn brein nog steeds hoe ik die bergoefening moet doen. Ik probeer wel de bergoefening te doen, maar dat gaat nog steeds vanuit mijn hoofd.”

Ze ziet het scherper dan ik het had kunnen zeggen. Haar hoofd kan elke oefening die ik haar geef overnemen en ombouwen tot een prestatie. Ze geeft zichzelf zelfs cijfers: “Ik blijf steeds hangen op een plateau van een vijf, zes.”

Hetzelfde gebeurde met de vijf trajecten die ze eerder volgde. Ze hebben haar veel gegeven: ze weet alles van haar zenuwstelsel en ze kent haar overtuigingen. In haar intake schreef ze zelf dat geen ervan met het lichaam of met trauma werkte. Ze spraken allemaal haar hoofd aan, en haar hoofd nam elk inzicht keurig in ontvangst en sloeg het op.

Ze voelt het wel, en gelooft het niet

Toch voelt ze meer dan ze denkt. In haar intake, in mei, schreef ze dat ze het lastig vindt om te ervaren hoe een ontspannen lichaam voelt.

In deze zesde sessie vraag ik haar om haar lijf langs te lopen. Ze doet het nauwkeurig. Buik rustig. Wat druk op de borst. Schouders oké. Moe.

Dan zegt ze: “Precies dit voel ik heel vaak. Eigenlijk precies niks.”

Wat ze beschrijft, is een lijf dat op een paar plekken iets voelt en verder rustig is. Zij noemt dat niks. Ze merkt dus wel hoe een grotendeels rustig lijf aanvoelt. Alleen komt er meteen iets achteraan:

“Ik zou dat dan liever even willen meten. Hartslag meten, bloeddruk meten. Ik wil bevestigen dat dat een norm is.”

Daar zit het kantelpunt van deze sessie. Twee jaar geleden drukte ze de signalen van haar lijf weg. Nu luistert ze wel, en ze gelooft niet wat ze hoort. Ze wil een getal dat bevestigt wat ze voelt.

Zo verzamelt ze getallen om zich aan vast te houden: haar bloeddruk, een cijfer voor haar oefening, en een termijn waarbinnen ze klaar had moeten zijn. Die termijn kwam van mij.

Wat er sprak toen ze even niet nadacht

De cijfers die ze zichzelf geeft, komen van een stem die ze goed kent: haar innerlijke criticus. Ik zeg dat ze daar best wel vriendjes mee is.

“Dat is mijn grootste vriend,” zegt ze meteen.

Ik vraag haar twee stoelen tegenover elkaar te zetten. Op de ene zit haar criticus, op de andere de bekritiseerde. Ze wisselt van stoel en antwoordt telkens vanuit de plek waar ze zit.

Vanuit de criticus: “Ik doe dit om jou te beschermen. Omdat je nooit echt luistert.”

Dan wisselt ze. Vanuit de andere stoel, nadat ze zich echt verbonden heeft met de bekritiseerde: “Ik wil ook wel naar je luisteren. Maar ik kan het gewoon niet zo goed. Ik weet gewoon niet zo goed hoe ik voor mezelf moet zorgen. Ik weet ook niet zo goed hoe een ontspannen lichaam voelt.”

Het is bijna letterlijk de zin uit haar intake, terwijl ze eerder in dezelfde sessie nauwkeurig had beschreven hoe het voelt om een ontspannen lijf te hebben. Daarna kijkt ze me aan.

“Ik vind het wel bijzonder dat die antwoorden dan in één keer komen. Zonder na te denken.”

Belangrijker dan wat ze vanuit die stoelen zei, is dat ze iets uitsprak wat ze niet bedacht had. Bij iemand die zo snel denkt als zij, gebeurt dat zelden. Haar hoofd laat zich niet overtuigen, en dat hoeft ook niet. Het moet even iets anders aan het woord laten.

Waarom ze doorgaat

Aan het eind van de sessie geeft ze zelf aan verder te willen. Ze is teleurgesteld over het tempo, niet over de sessies. Over wat die sessies doen, zegt ze: “Ik had dus eigenlijk nooit iemand die mij daar even uit kan halen. Want op een gegeven moment zit je in een soort storm en je moet daar gewoon weer even uit.”

Ze merkt ook dat er iets verandert, al meet haar maatstaf het niet. Ze heeft weer nachten van zeven uur achter elkaar geslapen, voor het eerst in een jaar. In een conflict met een aandeelhouder merkte ze het signaal in haar lijf en sprak ze zich uit, in plaats van te incasseren. Het besluit om te stoppen met werken nam ze, zegt ze zelf, vanuit de berg. Tegelijk ziet ze dat hardnekkige patronen die haar ondermijnen daarmee nog niet verdwenen zijn. Ze zet stappen, en er is nog veel af te pellen.

Dat ze bij mij door wil, heeft ook met mij te maken. Ik herken haar patronen: het snelle hoofd, de prestatiedrang, het lichaam dat uiteindelijk zegt: stop. Ik was haar. Niet letterlijk, maar de beweging is dezelfde. Zo’n controlerende mind is niet lastig of eigenwijs. Hij is bang om grip kwijt te raken. Ik neem hem serieus en elke tegenwerping krijgt een antwoord, maar hij komt er bij mij niet mee weg. Bij mij gaat ze niet de controle overnemen.

En ik werk via het lijf, anders dan de vijf trajecten die haar hoofd aanspraken. Thuis neemt haar hoofd de berg nog vaak over, dat liet haar schriftje zien. In de sessie komen we er wel langs, zoals bij de stoelen.

Niemand heeft me erdoorheen gekregen

Ik geef haar eerlijk aan dat dit geen traject is van een paar vervolgsessies en klaar, en ik zeg erbij dat ik hoop dat ik haar daarmee niet teleurstel.

Ze denkt even na.

“Dat had ik dus wel gehoopt. Maar dat heb ik niet meer. (...) Dat heb ik heel vaak geprobeerd, echt met heel veel verschillende mensen. Maar niemand heeft me erdoorheen gekregen. Dat is wel zo. (...) Ik wil nog wel misschien dertig jaren een leuk leven. (...) Dus nu is wel het moment.”

We plannen de volgende afspraak. Ik stel voor om ongeveer eens in de drie weken af te spreken, en laat haar daarmee ruimte, zoals ik meestal doe. Zij wil het anders.

“Ik zou het toch wel fijn vinden om de komende maand één keer in de twee weken.”

Was dit nou de vijfde sessie?

Twee weken eerder, aan het eind van de vijfde sessie, de sessie waarin ze over mijn blogs begon, plannen we ook een afspraak. Ik kijk in mijn aantekeningen en vind het sessienummer niet.

“Ik heb even de nummering hier niet helemaal staan. Maar was dit nou de vijfde sessie?” vraag ik.

“Ik weet het niet. Ik heb het niet bijgehouden. Dat spijt me echt,” zegt ze.

Het was de vijfde. Ik had het moeten bijhouden, en zij verontschuldigt zich. Sessies telt ze niet. Ze meet haar vooruitgang af aan een termijn die uit mijn koker komt. Zo werkt haar systeem: als er iets niet klopt, ligt het aan haar.

Als jij ook aan het rekenen bent over hoeveel weken je nu bezig bent en waarom het bij jou langer duurt: dat getal komt ergens vandaan. Misschien van mij.

En het zegt niets over hoe ver je bent.

Vorige week liepen we met een boerenfamilie de bergen in om de schapen op te halen voor de winter. Een hele dag dieren bij elkaar drijven over hellingen waar ik zelf de weg niet zou vinden, en aan het eind eten met mensen die ons twee jaar geleden nog niet kenden.

Dit hadden we bij het verhuizen niet kunnen voorzien.

Mensen vragen ons vaak hoe het hier bevalt. Het eerlijke antwoord is dat er meer is samengevallen dan we hadden kunnen bedenken. Niet één goede keuze, maar een stuk of tien dingen die elkaar zijn gaan versterken: het werk, het licht, de mensen die komen, het dal, de stilte, het huis. In deze blog loop ik na hoe we hier terechtkwamen en wat er daarna nog bij is gekomen, en ik kijk wat eronder zit. Want de vraag is of dit toeval is.

Ik spreek geregeld mensen die overwegen te emigreren en mensen die het al deden. De een blijft, de ander komt terug, en waar dat verschil vandaan komt, houdt me bezig. Loop je zelf met het plan rond om te emigreren, dan is het misschien ook jouw vraag.

Het eerste huis

Op 21 juni 2023 emigreerden we. We hadden het vakantiehuis van mijn ouders overgenomen, in Gudbrandsdalen, een uur boven Lillehammer, en daar trokken we in. Daar kwamen we al jaren, elke zomer wat langer, en altijd met veel plezier. Een sfeervol oud houten Noors huis uit de jaren vijftig, midden in de natuur, met uitzicht over het dal. Mijn zus woont met haar man en kinderen in de buurt. Dat is gezellig en in het begin was het ook handig, want bij emigreren moet je van alles uitvinden.

Toen we er eenmaal woonden, begonnen drie dingen mee te wegen. Het huis had een upgrade nodig om er ook in de winter comfortabel te kunnen wonen. Het lag aan een steil karrenpad van ongeveer een kilometer, waardoor het in de winter lastig bereikbaar was. En het lag aan de E6, het hoofddal tussen Oslo en Trondheim, en zo’n dal werkt als een klankkast. Je hoort het verkeer de hele dag en dat ging ons steeds meer tegenstaan. Dan woon je in Noorwegen en hoor je de hele dag verkeer.

Uit die drie dingen kwamen de criteria voort waarmee we naar een ander huis zijn gaan zoeken. Ze staan in het kader onderaan deze blog. Veel daarvan kun je niet van tevoren bedenken, daarvoor moet je er wonen. Daarom raden we anderen ook aan eerst iets te huren en pas daarna te kopen.

Binnen een paar minuten

Hoewel Marlí er niet op zat te wachten om weer te verhuizen, zijn we na dat eerste jaar Noorwegen toch gaan zoeken. Van Trondheim tot het fjordengebied. In juni 2024 schreef ik in mijn nieuwsbrief nog dat we een half jaar later misschien wel in de buurt van Trondheim zouden wonen, de oude hoofdstad van Noorwegen. Binnen drie maanden was die voorspelling achterhaald.

Bij het zoeken op de Noorse Funda wogen we onze criteria mee: in de natuur met uitzicht, aantrekkelijk geprijsd, niet aan een hoofdweg en minstens vijf slaapkamers, zodat we er ook retraites konden geven. Daarna gingen we kijken. Een plek beoordeel je immers niet op een website met mooie foto’s. Bij elke bezichtiging groeide de lijst met criteria en vielen er huizen en zelfs hele streken af.

Het werd Hedalen in september 2024, een heel eind de andere kant op dan waar we oorspronkelijk naar keken. Ter plekke wisten we het binnen een paar minuten en de eigenaresse zei diezelfde middag een andere bezichtiging af. Het huis was voor ons.

De foto's en de beschrijving gaven mij vooraf niet gelijk een ja-gevoel. Wat in die paar minuten de doorslag gaf, ging voorbij aan wat we van tevoren als criteria hadden geformuleerd. Veel licht door de grote ramen, een magnifiek uitzicht op de bergen, buiten alleen het geluid van de rivier beneden in het dal. Dat stond allemaal op onze lijst, maar overtrof onze verwachtingen. De plek had iets bijzonders dat je niet makkelijk kunt rationaliseren. En wat er niet op stond, was de liefde en het vele werk dat de vorige eigenaren in dit huis hadden gestoken. Je voelt dat zodra je binnenkomt. We konden er zo intrekken.

Hoe we hier binnenkwamen

Het cliché wil dat Noren gesloten zijn. Zo heb ik het niet ervaren. De vorige eigenaar van dit huis heeft ons enorm geholpen met het leggen van contacten. Ook voor haar was bewustzijn geen vreemd begrip en we hebben nog steeds contact met haar. Toen Avisa Valdres in juli 2025 een stuk over ons schreef, “Fant det perfekte stedet i Hedalen”, wist het hele dal binnen een week wie we waren en wat we deden. Dat zegt weinig over karakter en veel over de schaal van de gemeenschap: klein genoeg om te merken dat er iemand bij is gekomen en ons welkom te heten.

Integreren doen we hier vooral via Marlí. Zij heeft Noors geleerd en beheerst het goed. Ze zingt in het lokale koor en ze doet vrijwilligerswerk. Zij zorgt ervoor dat we hier gezien worden. Die dag met de schapen gebeurde dan ook niet vanzelf. We waren daar omdat de boerenvrouw haar koorgenoot is.

Dat zij hier meer mensen kent dan ik, ligt niet aan Noorwegen. Zij heeft overal mensen om zich heen nodig en maakt makkelijk contact. In Culemborg was dat net zo: zij kende de buurt, ik veel minder.

Ik doe het anders. Ik kom hier vooral bij mensen terecht via mijn vak. Zo nam ik dit jaar vlakbij huis deel aan een retraite bij Christian V. Scheel, een Noorse therapeut die lichaamsgericht en non-duaal werkt. Zo iemand heb ik zelden meegemaakt, echt heel inspirerend. Dat ik zoiets hier om de hoek zou vinden, had ik niet verwacht. Helaas kan ik zijn retraites niet aanbevelen aan de meeste lezers van deze blog. Die zijn alleen in het Noors.

Met de emigratie veranderde ook het contact met Nederland. Vroeger: veel mensen, vaak, en kort. Een uur koffie, een borrel, even langs. Die vorm van contact kun je niet overzetten naar zestienhonderd kilometer afstand. Het laagdrempelige langsgaan bestaat hier niet en dat mis ik soms ook.

Maar er kwam iets voor terug dat me meer voldoening geeft, en daar had ik niet op gerekend. Vrienden die de moeite nemen om te komen, blijven een week, vaak al voor de tweede keer. Juist daardoor verdiept de vriendschap zich meer dan wanneer we elkaar in Nederland af en toe hadden gezien.

Wat de plek met mijn werk doet

En werk dan? Ik doe mijn sessies met cliënten uit Nederland en Vlaanderen via Zoom en dat gaat hier gewoon door. Anders dan in veel landen waar mensen naartoe verhuizen, is het internet in Noorwegen net zo goed als in Nederland. Ik vind Zoom vaak zelfs beter werken dan live: geen reisstress en de cliënt zit op zijn eigen veilige plek. Regelmatig werk ik als nomade ook onderweg, vanuit onze Mink camper, ergens genietend van de prachtige Noorse natuur.

Deze plek helpt me om aanwezig te zijn. De stilte, het uitzicht, de lucht: ik sta hier makkelijker in mijn eigen centrum dan ik in Nederland deed. Op het niveau waarop ik werk maakt dat enorm veel uit. Je kunt een ander alleen meenemen naar de diepte en trauma alleen helpen helen, als je daar zelf stevig staat. De plek doet meer voor mij dan welke techniek ook.

Een deelnemer aan een retraite schreef achteraf over “de rust en veiligheid waardoor ik de ruimte voelde om me te durven uiten”. Dat is niet het programma. Dat is de voorwaarde waaronder mensen bij zichzelf kunnen komen.

“Jullie huis is niet alleen een huis.” Dat schreef een andere deelnemer in ons gastenboek na een week. We draaien nu vier retraites per jaar bij ons thuis. De meeste deelnemers kenden ons van tevoren niet. Ze komen naar een dal waar ze nog nooit van gehoord hadden, bij twee mensen die ze niet kennen, en gaan een week later anders weg dan ze binnenkwamen.

De retraites en de online sessies leveren meer dan genoeg op om niet fulltime te hoeven werken. Het geeft me meer energie dan het kost, voedt me en geeft zin aan mijn bestaan.

Waarom Noorwegen niet toevallig is

Maar waarom dan Noorwegen en niet elders?

Weinig Nederlanders komen op dat idee. Wie vertrekt gaat meestal naar België, Duitsland, Spanje of Frankrijk, en Scandinavië staat niet in dat rijtje. Dat snap ik wel: de zon trekt, en van Noorwegen denken mensen vooral dat het donker en duur is. Wij ervaren dat anders. Er is hier op jaarbasis net zoveel zon als in Nederland, alleen veel meer in de zomer. En wij wonen hier goedkoper dan we in Nederland deden. Waarom dat zo is, staat in het kader onderaan. Ik vind het eerlijk gezegd wel prettig dat niet iedereen dat doorheeft.

De belangrijkste reden is echter dat mijn moeder Noorse is, en als je verder terugrekent, ben ik zelfs voor negen zestiende Scandinavisch (ik heb ook een beetje Deens bloed). Ik sprak de taal van huis uit zonder er ooit gewoond te hebben, thuis met mijn moeder en verder nergens.

Dat verklaart Noorwegen. Het verklaart nog niet waarom ik zo makkelijk weg kon.

Mijn vader is geboren en deels opgegroeid in Nederlands-Indië. Hij had het daar goed. Daarna kwam hij in Den Haag terecht bij een stieftante, en dat vond hij verschrikkelijk. Net als veel mensen die daarvandaan komen, is hij een beetje ontheemd geraakt. Mijn moeder mist Noorwegen en had er ook wel willen wonen. Mijn vader wilde dat niet. Geen van beiden waren dus geworteld waar we woonden.

Ik ben in mijn eerste tien levensjaren tien keer verhuisd, in twee landen, en in totaal zit ik ergens rond de vierentwintig verhuizingen. Elke keer opnieuw een straat, een school, een groepje waar ik bij probeerde te horen. Er is geen plaats waar ik vandaan kom. Ik ken genoeg mensen die op latere leeftijd juist teruggaan naar de streek waar ze zijn opgegroeid, en die trek heb ik nooit gevoeld.

Zo bekeken is mijn stap naar Noorwegen minder toeval dan het lijkt. Verhuizen gaat me makkelijk af, en Noorwegen zit in mijn dna. Uitrekenen kan ik het niet, en ertegenin ook niet. Het trok me al voordat ik wist dat ik zou gaan.

Thuis voelen zonder er iets voor te doen

Koning Harald overleed eind augustus, negenentachtig jaar oud, na vijfendertig jaar op de troon. Begin september was zijn uitvaart in de Domkerk in Oslo en volgde zijn zoon hem op als Haakon VIII. Ik was verbaasd over hoezeer zijn overlijden me raakte. Bij het Nederlandse koningshuis heb ik dat nooit gehad, terwijl ik daar geboren en getogen ben. Er gebeurde iets dat het hele land tegelijk raakte, en ik hoorde erbij, zonder dat ik daar iets voor had gedaan.

Wat ik voelde bij het overlijden van onze koning staat niet op zichzelf. Dit jaar kwamen er veel mensen langs, retraitegangers en goede vrienden, en elk bezoek liet iets achter. Ik voel me hier meer thuis dan ik me ooit ergens heb gevoeld.

Marlí heeft hier geen wortels. Ze heeft geen sterke binding met de plek waar ze opgroeide en is lang niet zo vaak verhuisd als ik. Zij houdt bovendien niet van verandering; ze sprak de taal niet en ze had hier geen familie. Maar Noorwegen heeft haar hart gestolen met de ongerepte ruige natuur en weinig prikkels. Hier voelt ze zich thuis. Na een week in Nederland wil ze weer graag terug ;-)

Van waaruit we kozen

Tot hier is het een opsomming van dingen die bij ons goed uitpakken. Maar waarop voel je dan dat iets klopt en wordt emigreren geen Ik vertrek?

Bij het besluit om te emigreren, en later bij dit huis, voelden we allebei een duidelijk ja, onafhankelijk van elkaar en vanuit een diepere grond. Ik noem die grond de berg in jou, je eigen centrum. Hoe beter je daarmee in verbinding staat, hoe meer je kunt putten uit een dieper weten, voorbij ratio en voorbij gevoel. Van daaruit ervaar je een ja, of je ervaart dat niet. Ik noem die laag ook wel SQ. Je verstand en je gevoel, IQ en EQ, doen er volop aan mee, alleen zijn ze niet leidend.

Daar heb ik jaren aan gewerkt, en dat is het onzichtbare deel van het voorwerk. Zonder dat werk had ik dit besluit vanuit afgescheidenheid genomen, losser van de realiteit in het nu. Dan had het zomaar een ander huis kunnen zijn dat we hadden gekocht, en het is zeer de vraag of dat achteraf zo goed had geklopt als dit huis.

Verliefd worden op een huis voelt trouwens bijna hetzelfde als weten dat het klopt, maar de grond eronder is totaal anders. En er is nog een manier waarop je jezelf voor de gek houdt, die lastiger te zien is. Veel mensen denken dat ze vanuit hun centrum kiezen, terwijl ze dat niet doen.

Dat is de spirituele valkuil waar ik eerder over schreef in Tussen wakker zijn en verdwalen: je bent overtuigd van je gelijk en je bent je niet bewust van het trauma dat je perceptie van de realiteit kleurt. Wat je dan een dieper weten noemt, is een werkelijkheid die je zelf hebt gebouwd, niet gegrond in het nu maar in wat je niet wilt zien of voelen. Zo’n werkelijkheid houdt zichzelf overeind, want je redeneert naar je conclusie toe zonder het te merken. In sessies en op retraites zie ik dat keer op keer.

Het vraagt werk om de afgescheidenheid op te heffen, die scheiding tussen je hoofd en de rest van jezelf. Dat innerlijk werk doe je niet door te snappen hoe het werkt.

Dat geldt ook voor mij. Wat ik hier voel, daar twijfel ik niet aan. Of mijn verklaring ervoor klopt, kan ik niet controleren. Ik heb geen versie van mezelf die het anders deed.

Een ja uit die laag kun je dus niet oproepen. Je kunt wel onderzoeken of hij er is, voordat je je huis verkoopt.

Wat jij hiermee kunt

Reken uit wat uit te rekenen valt. Dat helpt en het is het deel waar je grip op hebt.

Kijk daarnaast naar de dingen die op geen enkele lijst staan, want die bepalen vaak of het goed uitpakt. Of je je naar die plek toe beweegt, of weg van iets anders. Of mensen de reis naar je toe maken als je er eenmaal woont, en wat voor bezoek dat oplevert. Of je een manier vindt om mee te doen in de gemeenschap, en via wie dat loopt. Of je werk op die plek beter wordt en niet alleen mogelijk blijft. En als je met z’n tweeën gaat: of jullie het allebei echt willen. Vooraf weet je dat allemaal niet zeker. Wat je wel kunt nagaan is of een plek ruimte laat voor die dingen.

En ga vooral niet over één nacht ijs. Eerst jaren vakantie, elke zomer wat langer. Toen een huis dat al van de familie was, waar we weinig risico liepen en makkelijk weer weg konden. Pas daarna kochten we hier. Elke stap leverde iets op wat we van een afstand niet hadden kunnen weten, en wat we onderweg leerden veranderde de stap daarna. Zo werkt het: je zet een stap, je voelt wat er klopt en wat niet, je stelt bij en je zet de volgende. Iteratief, totdat het klopt. Een plek kies je niet van een afstand. Je moet er geweest zijn, geproefd, gevoeld.

En kijk uit welke laag je antwoord komt. Als je alleen kunt uitleggen waarom die plek een goed idee is, weet je nog niet of hij klopt.

Dan de vraag uit het begin, of dit toeval is. Nee. Door goed na te denken en te voelen, bij te stellen op wat je onderweg ervaart en je besluiten te nemen vanuit je berg, dwing je het geluk af. Ik heb dit jaren aan cliënten uitgelegd. Bij ons besluit om te gaan en later bij dit huis heb ik zelf ervaren dat het echt zo werkt.

Pakt het anders uit, dan heb je het in elk geval geprobeerd, en dat lijkt me beter dan de rest van je leven te denken dat je het had moeten doen. Terugkomen is geen mislukking.

Dit krijg ik vaker terug: dat ik me kwetsbaar durf op te stellen en naast iemand ga staan in plaats van erboven te blijven zitten. Waarom dat zoveel uitmaakt, en waarom ik het jarenlang zelf niet kon, komt verderop in dit essay.

Ik vraag me weleens af of AI dit ook kan: zich op een moment dat ertoe doet kwetsbaar en gelijkwaardig tonen. Onlangs luisterde ik naar een aflevering van de podcast De Nieuwe Wereld, waarin de presentatrice het nieuws van de week besprak en het gesprek op AI-therapeuten kwam. Zij vertelde over vrienden van haar die er merkbaar van zijn opgeknapt. Eerst konden ze één keer per week bij een therapeut terecht, nu hebben ze dag en nacht iemand die luistert en altijd positief is. “Maar het is vooral dat ze heel erg luisteren,” zei ze. “Ik was eerst ook heel kritisch. Maar ik zie gewoon dat ze in een jaar, waar anders tien jaar therapie, een soort schaduwwerk hebben gedaan met zichzelf, en dat ze steviger staan omdat ze gewoon 24/7 een maatje hebben.” Schaduwwerk betekent dat je gaat kijken naar dat wat je hebt weggestopt en waar je je meestal niet van bewust bent. Het vraagt om spiegeling, of om te onderzoeken wat een ander bij jou aan allergie oproept.

Die uitspraak over schaduwwerk intrigeerde me. AI die luistert zonder te oordelen, bij wie je mag zeggen wat er is, en die je bovendien terugkaatst wat je zegt. Dus ook een spiegel. Alleen doet een taalmodel dat dag en nacht en zonder dat het iets kost. Kan wat de presentatrice beweerde dan kloppen? Kan AI een therapeut echt vervangen?

Misschien gebruik je het zelf zo. Voor een gesprek dat je met niemand voert, op een moment dat het je te veel wordt, of gewoon om iets scherp te krijgen. En misschien ken je ook het punt waarop je er niet verder mee komt.

In mijn blog van eind vorig jaar, Kun je trauma helen met AI of online trainingen?, schreef ik dat diepe heling zich meestal pas opent bij een mens die afgestemd en veilig genoeg aanvoelt. Maar wat doet die begeleider dan precies? Ik ging het na in mijn eigen sessietranscripten en legde elk voorbeeld langs één vraag: zou een goed geïnstrueerd taalmodel, met exact dezelfde woorden op exact hetzelfde moment, hetzelfde teweeg hebben gebracht? Een flink deel sneuvelde daarop. Wat overbleef, staat in dit essay.

Waarom AI zo aanslaat

Maar eerst een andere vraag. Waarom werkt dat zo goed voor die vrienden, terwijl ze al bij een therapeut zaten?

Omdat AI hun twee dingen gaf die in de zorg vaak ontbreken. Er zijn op het moment dat het speelt, in plaats van op donderdag om twee uur. En luisteren zonder oordeel, hoe vaak iemand ook terugkomt.

Reguliere zorg werkt via zorgstandaarden per aandoening: overwegend cognitief en gesprekgericht, met weinig ruimte voor het lijf. Bij burn-out is dat het scherpst te zien. De multidisciplinaire richtlijn overspanning en burn-out beschrijft herstel als het terugkrijgen van grip en functioneren, met werkhervatting zelf als interventie. Over het zenuwstelsel gaat het daarin niet. Wat ik hoor van mensen die zo’n traject achter de rug hebben, gaat zelden over wat er inhoudelijk werd gedaan. Het gaat over een effect dat uitbleef, over een begeleider die ze de baas waren, die hen alleen in hun hoofd aansprak, afstand hield of zich nooit kwetsbaar opstelde. Dat beeld is gekleurd, want wie wel geholpen werd, komt niet bij mij terecht. Het maakt de klacht echter niet minder waar.

Dat dit niet alleen uit mijn eigen waarnemingen komt, blijkt uit onderzoek dat net verscheen. Stijn Vanheule, Jim van Os (vandaag, op 30 augustus, te gast in Zomergasten) en collega's legden 77 mensen in Vlaanderen één vraag voor: wat moet er morgen anders? Ze spraken negentien ervaringsdeskundigen, twintig naasten en achtendertig professionals, van verpleegkundigen en begeleiders tot psychologen en psychiaters. Groepen die het zelden met elkaar eens zijn. De onderzoekers verwachtten botsende antwoorden en kregen dertien punten waar iedereen achter stond. Niemand vroeg om scherpere diagnostiek, strakkere protocollen of meer symptoomreductie, de behandelaars niet uitgezonderd.

1. een warm onthaal in plaats van een intakeformulier

2. dialoog waarin een behandelaar ook mag zeggen dat hij het niet weet

3. kleinschalig samenleven: samen eten, over muziek praten, naar buiten lopen

4. het verhaal van de persoon centraal

5. continuïteit van relaties

6. geduld op het moment dat iedereen haast heeft

7. het sociale netwerk erbij, met bewaking van vertrouwelijkheid

8. ervaringsdeskundigen structureel in het team, betaald en gelijkwaardig

9. samen beslissen in plaats van voor iemand beslissen

10. de-escalatie in plaats van dwang

11. begeleiders die hun eigen spanning kwijt kunnen in supervisie en intervisie

12. verantwoordelijkheid delen in plaats van de procedure afdwingen

13. verbinding met de buurt en een warme overdracht.

Een van de deelnemers zei over dat onthaal dat er verschil is tussen iemand die op de rand van je bed komt zitten en iemand die met papieren voor je staat. Een psychiater uit een van de andere groepen vatte punt vijf zo samen: het gaat om het overdragen van relaties, niet van informatie. Het zijn dus niet alleen cliënten die dit zeggen. Dit ging bovendien over psychosezorg, het deel van de zorg waar protocol en dwang het zwaarst wegen.

Lees die lijst nog eens met AI in gedachten. Een deel ervan kan een taalmodel in tekst benaderen: je verhaal centraal stellen, meedenken over een beslissing, zeggen dat het iets niet weet. Wat het niet kan, gaat over de relatie tussen twee of meer mensen. Het draagt geen relatie over, loopt niet mee naar buiten, en gaat niet op de rand van je bed zitten. Op één punt komt het in de buurt: het is er, en het heeft geen haast.

Op dat punt laat de zorg juist een groot gat vallen. Van Os rekende het deze maand voor in een ander stuk: het systeem betaalt voor sessies in een kamertje, eens in de twee weken drie kwartier. Blijven over: 335 uur. “Daar, in dat leven, gebeurt het herstel,” schrijft hij. “Of gebeurt het niet.” Precies in die 335 uur is AI wél beschikbaar. Dat verklaart een groot deel van waarom het aanslaat.

Aan die beschikbaarheid valt aan de menselijke kant meer te doen dan meestal gebeurt. Wie een traject bij mij doet, mag tussendoor appen met een vraag of om iets te delen, en een sessie kan naar voren geschoven worden als dat nodig is. Ik ben er daarmee niet dag en nacht, en dat gaat het ook niet worden. Maar het scheelt of je met iets acuuts een snelle respons krijgt, of pas over zes dagen aan de beurt bent.

Voor wie nog helemaal geen begeleider heeft, ligt het anders. Hoeveel anders laten de wachttijden zien: in de ggz lopen die soms op tot ruim een jaar. Wie moet wachten heeft in die tijd geen toegang tot een aanwezige begeleider. AI is dan niet het alternatief voor een goede begeleider. Het is het enige binnen handbereik.

Analyseren en duiden kan AI daarbovenop uitzonderlijk goed, beter dan de meeste begeleiders. Wat ontbreekt is dus niet kennis. Het is het vermogen om in te spelen op wat er nu bij jou gebeurt. Het reageert op wat je typt en dus op wat je zelf al bewust genoeg was om op te schrijven. Alles daaronder aan lichaamstaal blijft buiten beeld. Je adem, je houding, het moment waarop je stem het begeeft, de aarzeling voor je iets zegt. Wie weleens in een kamer heeft gezeten met iemand die het moeilijk had, weet hoeveel daarvan meekomt zonder dat er een woord aan te pas komt.

Ik gebruik al jaren het beeld van de IESberg. Bovenin zit het denken, IQ, waar je analyseert, rationaliseert en overzicht maakt. Daaronder het voelen, EQ, waarbij je je hart laat spreken. En onderin aanwezigheid en zijn, kunnen rusten in niet-weten: SQ, spirituele intelligentie. Op die bovenste laag is AI uitzonderlijk sterk, sterker dan de meeste begeleiders. Op de onderste laag zijn taal en denken ondergeschikt. Er wordt nog gesproken, alleen komen de woorden dan van binnenuit en niet uit een hoofd dat de zaak wil ordenen. Daar komt een taalmodel dus niet, want ordenen in taal is alles wat het doet. En dat is precies wat mensen bedoelen als ze zeggen dat ze het allemaal snappen terwijl er niets verandert: snappen gebeurt bovenin, veranderen niet. Als iets niet verandert, moet je dieper gaan.

Dieper gaan doe je zelden alleen. Wat er tussen twee mensen ontstaat, noem ik het veld: geen zweverig begrip, maar het contact zelf, met alles wat er onbewust in meebeweegt. Hoe afgestemder en krachtiger het veld is, hoe meer er kan gebeuren. Niet het label van de begeleider is bepalend, maar de kwaliteit van dat contact.

Wat dat veld maakt of breekt, breng ik terug tot vier dingen. Ze staan niet als zodanig in de Vlaamse lijst, maar ze lopen er wel doorheen: het warme onthaal, het mogen zeggen dat je iets niet weet, het geduld, het samen beslissen. Mijn vier gaan over wat er tussen twee mensen in een sessie gebeurt, niet over hoe de zorg is georganiseerd. Dat is juist het terrein waar een taalmodel het dichtst bij in de buurt komt. Daar is de vraag of AI een begeleider kan vervangen dus het interessantst.

Samen vormen ze mijn werkmodel, opgebouwd uit wat ik in sessies zie en niet uit onderzoek dat het toetst. Het klopt met mijn ervaring en dat is iets anders dan bewezen. Het volledige model, met een tabel die laat zien welk aanbod bij welke laag past, werk ik uit in een volgend essay.

1. De kracht van congruentie

Neem de scène waarmee dit essay opende en zet er een taalmodel naast.

Spreek zo’n model tegen en het zegt net zo goed: “Je hebt gelijk, sorry, ik zal het aanpassen.” Het doet dat onmiddellijk en zonder een spoor van verdediging. Relationeel wordt het ook nooit betrapt: het heeft geen scherm om per ongeluk op te kijken en geen eigen gedrag waar het zich voor moet verantwoorden.

Bij mij lag dat anders. Er lag iets kleins en menselijks open en ik moest kiezen: dat verzachten of het gewoon laten staan. De erkenning had gewicht omdat er iets op het spel stond: een cliënt die op dat moment twijfelde aan mijn aanwezigheid en ik had niets anders dan mijn eigen reactie om dat te herstellen.

Kritiek ontvangen zonder jezelf te verdedigen bewijst dus niets. Het gaat om wat het je kost.

Bij de begeleiders die ik zelf als cliënt heb gehad, gebeurde dat vaak niet. Wat er misging, legden ze buiten zichzelf, of ze trokken zich terug achter hun functie. Bij één trainer liep dat verder uit de hand. Ik twijfelde hardop aan iets wat hij had gezegd en hij ontstak in woede: hoe ik het in mijn hoofd haalde om hem tegen te spreken. Hij overlaadde me met verwijten, niet in verhouding tot wat ik had gezegd. Daar zit de incongruentie: hij presenteerde zich als iemand bij wie alles gezegd mocht worden, en toen ik dat deed, kreeg ik het over me heen. Later hoorde ik van mensen die hem in andere trainingen hadden meegemaakt dat het hun net zo was vergaan.

In een andere training werd ik gepusht om iets te doen wat ik op dat moment niet trok en schoot ik in de overlevingsmodus. Geen woede deze keer, alleen iemand die niet aanvoelde waar ik zat.

Niet toevallig kom ik dit patroon vaker tegen bij coaches en therapeuten dan me lief is: het beroep biedt een bovenpositie en wie zich daar prettig in voelt, hoeft zich nooit kwetsbaar op te stellen. Wat zulke begeleiders creëren, is onveiligheid, of ze dat nu zelf merken of niet. Terugkijkend bevestigden ze het wantrouwen dat ik toch al meedroeg. Mijn hoofd praatte dat weg, maar mijn systeem had het scherper: in die trajecten ging ik niet diep en stelde ik me niet kwetsbaar op, en dat was terecht. Bij begeleiders die zelf wél het risico namen kwetsbaar te zijn, gebeurde er iets anders. Hun congruentie bood veiligheid en vanuit die veiligheid durfde ik voor het eerst zelf ook.

Dat ik zo scherp op incongruentie reageer, komt doordat ik ermee ben opgegroeid in mijn gezin van herkomst, om het vervolgens zelf ook te zijn. Ik wrong me in allerlei bochten om niet geraakt te kunnen worden, en daar was ik een kei in. Met mijn geschiedenis was het veel te gevaarlijk om twijfel of onzekerheid te laten zien. Pas toen ik dat bij mezelf onder ogen zag, mijn eigen schaduwkanten aankeek en daar het innerlijke werk in deed, ging ik het bij anderen scherp zien. Dat ik er helemaal mocht zijn, met al mijn tekortkomingen, leerde ik van anderen die het me voorleefden.

Wat die kwetsbaarheid bij een ander doet, hoorde ik ook weer aan het eind van onze net afgeronde retraite van meerdere deelnemers, mensen die al veel trainers en coaches hadden meegemaakt. Dat kwam ook omdat ik naast hen stond in plaats van erboven. Dat ze de mens hadden gezien en niet de coach. “Door je ook kwetsbaar op te stellen, heb jij me geholpen dat ook te doen,” zei iemand. En een ander noemde het heel inspirerend dat ik terugkwam op de momenten waarop ik zelf uit mijn berg schoot, het centrum in mezelf waar ik onwrikbaar sta. Juist dat is zo wezenlijk. Niet dat een begeleider dat centrum nooit kwijtraakt, want dat overkomt iedereen. Maar dat hij het benoemt als het gebeurt en er verantwoordelijkheid voor neemt.

Mensen gaan alleen zo diep als de veiligheid draagt, en die veiligheid ontstaat niet doordat ik zeg dat het veilig is. Ze ontstaat doordat ik zelf iets riskeer op de momenten dat ik ernaast zit. Zodra het een trucje wordt, voelt een groep dat onmiddellijk.

En het blijft niet bij mij. Marlí en ik vormen de bedding, maar na één of twee dagen nemen de deelnemers dat van ons over en gaan ze elkaar dragen. Van Os heeft daar een woord voor: social holding, mensen die je vasthouden terwijl jij met je leven experimenteert. Dat is wat een taalmodel nooit kan worden. Het is er wel, maar het is nooit een groep.

En toch doet een taalmodel een aantal dingen beter dan ik. Als ik Claude tegenspreek, corrigeert het zichzelf onmiddellijk, zonder een spoor van verdediging. Ik ken weinig coaches en therapeuten die dat kunnen, en zelf red ik het ook niet altijd. Het is er bovendien altijd, ook om drie uur 's nachts, en het kost vrijwel niets. Wat ik in een sessie zie, is bovendien mede wat ik geleerd heb te zien. Van Os formuleerde het deze week in NRC scherp: "Vergis je niet over wat een opleiding van vier jaar kan doen. Je leert allerlei theorieën over hoe mensen in elkaar zitten, en vervolgens zie jij mensen zo. Dan kun je vergeten om echt open te luisteren naar hun ervaring." Een model heeft weer andere systematische neigingen, ingebakken tijdens de training, en daar kom ik verderop op terug. Het heeft ook meer kennis en meer patronen paraat dan ik ooit zal hebben. En het heeft geen trajectbelang, al is het wel gebouwd om je terug te laten komen. Een model riskeert bij dit alles niets en dat maakt het makkelijk. Het maakt het niet minder waar.

Congruentie zag ik niet lang geleden ook op een andere manier, niet als iets wat naar boven kwam toen ik werd betrapt, maar als iets wat ik zelf aandroeg. Een cliënt zat vast in schaamte omdat haar eigen systeem leek te blokkeren. In plaats van dat te duiden of gerust te stellen, deelde ik iets van mezelf: “Ik ken dit ook. Ik heb het in een training ook gehad dat ik ergens toe gepusht werd, en dat trok ik eigenlijk gewoon niet. Dan kom ik ook gewoon in overlevingsmodus terecht.” Ze herkende het meteen: “Ja, ja, dat is het inderdaad.”

Een taalmodel had dezelfde zin kunnen produceren. Het verschil zit in wat erachter zit: dit was de training die ik hierboven noemde, een echt moment van vastlopen, en ik gaf het prijs aan een cliënt in crisis. Dat risico, mezelf laten zien als iemand die ook weleens vastloopt in plaats van als altijd stabiele gids, maakt het congruent.

Geen van deze bronnen is op zichzelf sluitend. Dat ze uit verschillende hoeken van het vak komen en toch dezelfde kant op wijzen, is wat ze samen zwaar maakt.

2. De feedbackloop en de taal van het lichaam

Zo’n congruente relatie bestaat bij de gratie van een feedbackloop: de begeleider merkt iets en past zich erop aan. Die loop ontbreekt bij twee vormen van hulp die verder weinig met elkaar gemeen lijken te hebben.

De eerste is de cursus of training zonder live begeleiding. In mijn blog van eind vorig jaar noemde ik Jeugdtrauma van Jan Bommerez. Ik blijf erbij dat de inhoud voor veel mensen bewustzijn opent over patronen die jarenlang onzichtbaar bleven. En Jan doet meer dan uitleggen: zijn training zit vol oefeningen die je zelf somatisch in de ervaring brengen, iets wat geen enkel taalmodel voor je kan doen.

Toch blijven veel mensen in de Facebook-groep van die training ergens hangen. Ze doen de oefeningen, ze herkennen het patroon en ze raken niet voorbij een bepaald punt. Ken je dat, iets tot in de details snappen terwijl er niets verschuift? Wat er dan ontbreekt, is geen volgende oefening. Het is iemand die er op dat exacte moment is en aanvoelt wat jij dan nodig hebt, in plaats van het volgende blok van het programma af te draaien.

Een online training kan je niet zien vastlopen. Ze vertraagt niet als je adem hoog komt te zitten. Dat zegt niets over Jan of over de kwaliteit van zijn werk. Het zegt iets over wat geen enkel eenrichtingsaanbod kan leveren, hoe doordacht ook: boeken, podcasts, online programma’s. Elk aanbod heeft daarin zijn eigen functie en zijn eigen grens, ook het mijne. Programma’s als 365 Dagen Succesvol, Master Your Mindset van Michael Pilarczyk, het aanbod van Eelco de Boer of Wouter Manders’ Vrijheid van Angst zijn voor veel mensen een waardevolle eerste aanzet tot bewustwording. Wat ze missen is een reactie die in het moment meebeweegt met wat er bij jou gebeurt, in plaats van vooraf vastgelegd te zijn voor het gemiddelde van duizenden gebruikers. Dat is cruciaal om echt iets te doen veranderen.

De tweede is AI. Daar speelt hetzelfde probleem, al ligt het net iets anders: wat er in het lijf gebeurt, blijft ongezien. Een chatbot reageert wél op wat je cognitief teruggeeft en neemt eerdere gespreksgeschiedenis mee. Dat is meer dan een vastliggend programma doet. Maar wat je niet typt, wat je lichaam doet terwijl je typt, blijft onzichtbaar en dus ook onbeantwoord.

Tussen die twee in staat de live cursus of training. Daar is wél een feedbackloop, alleen verspreid over een hele groep in plaats van gericht op jou alleen. Een trainer ziet vaak best dat er bij iemand iets gebeurt, maar heeft met twintig mensen en een programma dat door moet zelden de tijd en de ruimte om er iets mee te doen.

Hoe ver zo’n herstel kan reiken, zag ik bij dezelfde cliënt als aan het begin van dit essay, eerder in haar traject. Ze was teleurgesteld geraakt over een advies dat ik haar over medicatie had gegeven en haar vertrouwen had daar een deuk opgelopen. In een latere sessie liet ze voor het eerst in het traject haar irritatie daarover merkbaar blijken, feller dan ze eerder ooit had gedaan. Ik kon haar helemaal horen en ik had tegelijk de neiging er iets naast te leggen. Dat deed ik ook: nadat ik had herhaald wat ik haar hoorde zeggen, legde ik er een feitelijk perspectief op de medicatie naast. Voor haar voelde dat als verdedigen. In één sessie was het dan ook niet klaar. Pas de keer erna kwamen we werkelijk tot elkaar. Ik zei toen dat ik er zelf ook mee zat en dat we de verschillen naast elkaar konden laten bestaan. Daarna bleef er niets tussen ons hangen, geen voorzichtigheid die in latere sessies terugkwam. Het conflict was verwerkt, niet weggemasseerd, en het vertrouwen herstelde. Daarmee begon ze ook haar boosheid toe te laten, iets wat ze daarvoor niet deed. De opmerking over mijn telefoon waarmee dit essay opent, kwam later in datzelfde traject.

Wat dit zo wezenlijk maakt, is dat ze misschien wel voor het eerst heeft ervaren dat iemand van wie ze richting verwachtte verantwoordelijkheid nam voor zijn eigen aandeel in de situatie. Bij begeleiders die zichzelf nooit kwetsbaar durven opstellen en spanning het liefst buiten zichzelf leggen, is er geen opening, en dus ook geen herstel van verbinding mogelijk. Je botst op een muur in plaats van op een mens. De enige manier waarop herstel mogelijk is, is een ervaring in het nu die anders afloopt dan je gewend bent, zodat je zenuwstelsel het meemaakt en er een vorm van herprogrammering kan plaatsvinden. Dat kan alleen met een mens.

3. Intuïtieve afstemming en aanwezigheid

Wat zich hierboven toonde als een zichtbare beweging van actie en reactie, speelt zich hier subtieler af: microafstemming, vaak te snel en te klein om bewust te volgen. Het is hetzelfde vermogen, alleen dieper ingezet. Hoe meer een begeleider zelf voelt en in zijn lijf aanwezig is, hoe fijner hij oppikt wat er bij de ander gebeurt. En hoe dieper hij daarmee kan reiken, tot op de laag waar oud trauma zit.

Wat een lichaam op zo’n moment leest, kan een cliënt zelden verklaren. Het voelt eenvoudiger dan dat: er is iemand of er is niemand.

Ik zag hoe dat werkt bij een cliënt, als een waarneming die aan haar eigen woorden voorafging. We zaten niet in dezelfde ruimte, want ik werk vrijwel alles via Zoom. Zonder dat ze iets over haar toestand had gezegd, vroeg ik: “Ben je nu aan het scannen?” Ze schrok er zichtbaar van: “Nee, niet per se. Focus op dit.” En na een korte stilte: “Ah, dat komt denk ik omdat ik nu wel in verbinding met jou aan het praten ben.” Ik baseerde de vraag op iets dat ik had waargenomen vóórdat zij het zelf besefte, niet op iets wat ze had gezegd. Ze bevestigde het binnen enkele seconden, en niet toevallig: de waarneming bleek te kloppen.

Dat soort signalen zie ik vaker bij cliënten die zelf vooral over oefeningen, stappen en cijfers terugkoppelen. Wat er dieper gebeurt, komt in hun eigen woorden niet voor.

Ik gebruik in mijn eigen werk vaak het begrip presence. Zoals ik in maart al beschreef in Worden coaches en therapeuten straks overbodig? “Afgestemdheid is geen techniek. Het is wat Peter Senge presence noemt: een manier van zijn die ontstaat als je in verbinding bent met jezelf op alle lagen.” Het Nederlandse woord aanwezigheid komt er het dichtst bij: een toestand van de begeleider zelf, niet iets wat je als techniek toepast. Wat een cliënt daarvan merkt, is niet die toestand maar wat eruit ontstaat: een relatie waarin ze niet beoordeeld wordt, waarin ze iets kan zeggen zonder dat schaamte het overneemt, waarin ze kan aftasten of de relatie blijft dragen wat er gebeurt. Twee lagen dus: een bron in de begeleider, en het veld dat daaruit ontstaat tussen hem en de ander.

Ik zie dit ook buiten therapie. In coaching en intervisie met leiders valt hetzelfde op: mensen voelen of iemand aanwezig is nog vóór er iets gezegd wordt. Een leider die een vergadering binnenloopt terwijl hij met zijn hoofd nog bij de vorige afspraak zit, zet daarmee al de toon, ook al zwijgt hij. Een groep voelt zelden wat er op de agenda staat. Een groep voelt wel of er iemand werkelijk in de ruimte is.

Wat ik feitelijk doe op zo’n moment, is moeilijk in losse technieken te vangen. Ik vertraag mijn eigen tempo. Ik laat een stilte langer bestaan dan comfortabel is. Ik verander van toon zonder dat te benoemen. Ik zeg soms met opzet minder dan ik zou kunnen zeggen. Ik volg een zijsprong in plaats van hem te corrigeren. Ik maak een grapje op het moment dat er lucht nodig is. Geen van die dingen staat in een protocol. Ze ontstaan uit wat ik op het moment aanvoel bij de ander, niet uit een volgende stap in een plan. Dat vraagt oefening en doorleefdheid. En ook hier geldt: een begeleider die in zijn hoofd zit of aan het volgende onderdeel vasthoudt, mist dit moment net zo goed.

Als ik een stilte laat staan, wacht ik niet op een antwoord. Bij een cliënt schuift er meestal juist dán iets in de tussenruimte en niet in de woorden. In het Japans heet die ruimte ma: de pauze die net zoveel vorm geeft als wat eromheen staat.

Een van die dingen, uitvergroot: na een lange aanloop over haar vader en een gevoel van leegte vroeg ik een cliënt: “Ga je dat ooit nog krijgen?” Vier woorden, geen uitleg. Ze antwoordde meteen: “Nee,” en in dezelfde adem: “Maar iets in mij denkt echt dat het wel gaat gebeuren.” Dat opende het thema van valse hoop dat de rest van de sessie droeg. Diezelfde vier woorden, een kwartier eerder gesteld, voordat de vaderlaag en de leegte al waren aangeraakt, hadden vermoedelijk niets gedaan of waren afgeketst als een abstracte vraag. De inhoud van de interventie is triviaal; dat had elk model kunnen typen. Wat werkte, was het moment waarop die vraag kwam, en dat moment is alleen te bepalen door aanwezig te zijn in het gesprek terwijl het zich ontvouwt.

Hier komt een taalmodel dichter in de buurt dan je zou denken. Het antwoord is contextgericht: het betrekt alles wat je hebt geschreven op elkaar en reageert op precies jouw situatie, en dat voelt afgestemd. Die aansluiting is ook echt, dus dat gevoel klopt. Alleen grijpt ze aan op wat je al onder woorden hebt gebracht, en niet op wat je lijf doet terwijl je naar die woorden zoekt.

4. Meebewegen of tegenspreken

In diezelfde aflevering van De Nieuwe Wereld viel het woord belevingssolipsisme, van Ad Verbrugge, die de term eerder al muntte in zijn boek Tijd van onbehagen (2004): je zit vast in je eigen beleving, en daar komt een stem bij die precies jou bevestigt, die je bemoedigt zodra je droevig bent, altijd. Het archetype van de grote moeder werd genoemd, en de kindrol waarin je dan blijft hangen, voortdurend draaiend om jouw gevoel, jouw beleving.

Ik herken die laag ook uit mijn eigen omgang met AI. Als ik gehaast ben of iets wil forceren, worden de antwoorden oppervlakkig, voorspelbaar, vermoeid. Zodra ik stilval en mijn aandacht ruimer wordt, verandert de toon in mij en, via wat en hoe ik typ, ook in wat ik terugkrijg. Wat ik terugkrijg is dus voor een groot deel mijn eigen toestand, teruggekaatst. Een model beweegt mee met wat jij aandraagt, en daarom brengt het je zelden ergens waar je nog niet was.

Een cliënt vroeg me laatst rechtstreeks: “Hoe vaak is het gezond om dit te doen?” Ik weigerde een format te geven: “Ik ga geen regel tegenaan leggen, daar gaat het niet om.” Een getal was makkelijker geweest, het had de vraag beantwoord en haar op dat moment tevredengesteld. Ik koos ervoor haar ongemak niet weg te nemen, met het vermoeden dat een regel haar dwangmatigheid eerder zou voeden dan verminderen. Dat kostte iets: het risico dat ze gefrustreerd bleef zitten zonder het houvast waar ze om vroeg.

Ergens anders ging het niet om een weigering, maar om een directe tegenspraak. Een cliënt beschreef haar eigen innerlijke kracht op dat moment als iets wat ver weg voelde: “Die is echt heel ver weg, hoor.” Ik sprak dat meteen tegen: “Nee, dat is niet waar.” En preciseerde: “Ik zeg het heel stellig. Tijdens de sessies ben je juist heel aanwezig.” Dat “nee” was niet gebaseerd op wat ze net had gezegd, maar op wat ik over meerdere sessies bij haar had waargenomen, iets dat niet uit één zin is af te leiden. Er zat ook risico in: ze had zich op dat moment niet gehoord kunnen voelen in haar eigen ervaring. Een taalmodel, gevoed met alleen die ene zin, zou eerder geneigd zijn haar gevoel te bevestigen dan het tegen te spreken.

Bij alle vier de factoren kunnen zowel AI als een mens tekortschieten. Geen congruentie, geen feedbackloop, geen timing, geen tegenspraak: wat een taalmodel mist, missen begeleiders ook zodra ze zelf niet aanwezig zijn. Maar alleen een mens kan zichzelf vrijmaken van wat hem in de weg zit. Dat is geen trucje; het is innerlijk werk.

Wat een transcript niet laat zien

Ik heb die vier factoren niet uit een boek. Ze zijn opgebouwd uit wat ik in sessies zie en pas daarna heb ik ze getoetst. Ik liet Claude met me meezoeken in mijn eigen sessietranscripten, op zoek naar een cliënt die benoemt hoe het voelde om begeleid te worden, gevolgd door een merkbare opening in de sessie erna. Veel van wat er eerst sterk uitzag, sneuvelde op de vraag of een taalmodel hetzelfde had kunnen zeggen: gedrag dat niet-oordelend of niet-defensief leek, bleek precies het soort gedrag dat een model minstens zo goed kan produceren, soms beter, omdat het niets te verliezen heeft.

Dat zoeken had een grens die niets met Claude te maken had. Een transcript legt vast wat er wordt uitgesproken. Een stilte is nog wel zichtbaar als een pauze, soms met een tijdsduur erbij. Wat er in die stilte gebeurde, in het lijf van de cliënt of in mij, staat er niet. Toen ik dat schreef aan Claude na een sessie waarin zo’n stilte het werk had gedaan, erkende het model het meteen: “Wat ik zie is de tekst. Wat er werkelijk gebeurt, zit in de ruimte tussen de woorden.”

Om dit werkelijk aan te tonen zou je videomateriaal moeten laten beoordelen door iemand die het vak kent, en dan is de vraag meteen hoe objectief dat oordeel is. Ik ben geen onderzoeksinstituut. Wat ik wel heb, is jarenlange ervaring en het vertrouwen dat ik op mijn eigen waarneming kan bouwen.

David Grand, die brainspotting ontwikkelde en bij wie ik me heb laten opleiden, gaat daar nog een stap verder in. Zijn uitgangspunt is dat noch de therapeut noch de cliënt vooraf weten wat zich gaat ontvouwen. Je volgt het zenuwstelsel in plaats van het te sturen, en alles wat je als begeleider inbrengt en niet uit de cliënt komt, verlegt het traject. Ook goedbedoelde duiding. Wat dan als werkzame factor overblijft, is je grondhouding: of je het proces van de ander werkelijk vertrouwt, of je het onderweg beoordeelt en corrigeert. Dat vertrouwen wordt gevoeld, en het staat nergens in een transcript. Datzelfde niet-weten stond in het Vlaamse onderzoek als punt twee: behandelaars vroegen er zelf om.

Ook een taalmodel weet vooraf niet wat er komt. Het kan ook zeggen dat het iets niet weet, of voorstellen om er even de tijd voor te nemen. Wat het niet kan, is waarnemen dat zwijgen nú het juiste is, omdat er in dat lijf tegenover je iets aan het werk is waar geen woorden bij horen.

Dat vraagt om de onderste laag van die ijsberg: belichaamde aanwezigheid, het vermogen om te verwijlen in wat er is zonder het te willen ordenen. Een model kan die toestand beschrijven, en behoorlijk precies ook. Verwijlen kan het niet, want ordenen is nu juist wat het doet.

AI als tandem

Congruentie, de feedbackloop, afstemming in het moment en de stem die niet altijd bemoedigt: vier dingen die dat veld maken of breken. Samen bepalen ze of er iets verandert of alleen iets wordt begrepen. Ze komen uit de lagen onder het denken: voelen, in je lijf aanwezig zijn, kunnen rusten in niet-weten.

Ik schreef in maart al: Worden coaches en therapeuten straks overbodig? Wat AI overneemt is het cognitieve werk, het patroonherkennen in taal, en wie zelf instrumenteel werkt, een programma afdraait in plaats van een proces te volgen, wordt daar hard door ingehaald. Dat geldt niet alleen voor mijn vak. Zorg die via protocollen en indicaties loopt, onderwijs dat op meetbare opbrengst is ingericht, dienstverlening die uit vaste stappen bestaat: al die sectoren hebben zich jarenlang geoptimaliseerd richting precies de laag waar AI nu gratis in uitblinkt.

Dat brengt me bij de praktische vraag: wat betekent dit voor hoe jij zelf AI gebruikt?

AI werkt wat mij betreft het best in tandem met levende begeleiding, niet als vervanging ervan. Voor samenvatten, analyseren en feedback vragen is het uitstekend, en ik gebruik het daar zelf dagelijks voor.

Zit je in een traject bij een coach of therapeut, gebruik het dan tussen de sessies om te ordenen wat er geraakt is, om taal te vinden voor iets dat diffuus blijft, om te vertragen voordat je reageert. Neem dat mee naar de volgende sessie, waar iemand tegenover je zit die merkt wat er gebeurt terwijl het gebeurt, en waar een breuk hersteld kan worden op het moment dat hij zich voordoet.

Een eenvoudige test: wanneer heeft je AI je voor het laatst tegengesproken? Als het antwoord nooit is, vraag er dan om. Vraag wat je vermijdt. Vraag het model om je niet gerust te stellen. Leg dat ook vast in de vaste instructies of voorkeuren van je model en niet alleen in het gesprek zelf. Vraag je het los, dan is AI het de volgende keer weer vergeten.

Gaat het om voelen en verwerken, of loopt er spanning op in je lijf terwijl je typt, dan is het tijd om te stoppen met typen. Ga naar je lichaam in plaats van naar het volgende antwoord: mediteren, Qigong, of welke oefening je ook kent om weer in je lijf te landen. Of bel iemand, nu al. Zijn er gedachten aan de dood, dan is bellen het enige van dit rijtje dat telt. Een taalmodel kan die urgentie niet aanvoelen en het belt 113 niet voor je. Dat nummer is in Nederland dag en nacht bereikbaar, gratis via 0800-0113.

Het antwoord op de titelvraag van dit essay is subtieler dan een simpel nee. AI ziet je verhaal vaak uitzonderlijk goed. Wat het niet ziet, is wat zich niet in taal laat vangen: je lichaam terwijl je typt, de relatie die zich in de tijd opbouwt, het moment waarop een vraag wel of niet werkt, de breuk die nooit optreedt omdat er niets kan breken.

In datzelfde podcastgesprek zat ook dit: na een jaar legde een van hen de app naast zich neer. “Ik ben nu klaar ermee,”zei ze, want ze stond weer goed op haar benen. Dat lijkt me gezond gebruik, met een begin en een einde.

Wat er in dat jaar precies bij haar gebeurde, weten we niet. Misschien klopte het helemaal en was een jaar schaduwwerk in taal voor haar genoeg. Misschien was het vooral een cognitieve geruststelling en had haar lichaam dat jaar nog niet ingehaald. Dat verschil is van buitenaf niet te zien, ook niet door mij, en al helemaal niet door haar AI. Het is alleen te voelen van binnenuit of door iemand tegenover je die het zelf ook voelt. Maar zij kan het zelf wel nagaan en jij ook. Waar in jouw leven is iets werkelijk verschoven, en waar heb je vooral een goede uitleg gekregen?

Dat bleef bij me hangen. Wat ze mist is de sfeer. En vooral: hoe het was, met z’n allen. Precies de twee dingen die een gewone vakantie je niet vanzelf geeft. Zeker niet als je alleen reist.

Binnen een dag geland

Veel van onze deelnemers reizen alleen, sommigen voor het eerst. Je komt dan in een groep van zes mensen die je nog niet kent. Spannend? Meestal is dat sneller weg dan je denkt.

Wat helpt: er is geen strak programma om aan mee te doen, geen groep om iets aan te bewijzen. Je hoeft niets te presteren, alleen er te zijn.

Wat deelnemers zelf steeds benoemen en wat mij elke keer opnieuw opvalt: hoe snel iedereen landt, vaak al binnen die eerste dag. De gezichten gaan open, de stemmen worden rustiger, er is minder small talk en meer echt contact.

Niks hoeft, alles mag

Zo’n week is ook een kans om te zien wat je in de weg zit om je leven te leiden zoals jij dat wilt, in plaats van het te lijden. Daar maken we ruimte voor elke ochtend in het programma. Die verdieping wisselen we af met lichtheid: er wordt regelmatig gelachen, er is goede koffie, ijs na een wandeling, een avond in de jacuzzi.

Die afwisseling is geen toeval. Pas als je je op je gemak voelt, durf je ook het andere te laten zien. Je kunt er helemaal jezelf zijn, niks hoeft en alles mag, zoals we hier vaak zeggen.

Een deelnemer schreef: “Ik was sceptisch over retraites, maar de nuchtere aanpak hier past perfect bij mij. Je wordt niet gepusht, maar wel uitgenodigd om eerlijk naar jezelf te kijken.”

Zo ziet een dag eruit

Elke ochtend beginnen we met Qigong en meditatie, gevolgd door het verdiepende ochtendprogramma: sharing, inzichten, oefeningen. De middag is vrij om te wandelen, te zwemmen, te lezen in de zon of gewoon niks te doen. ‘s Avonds is het programma juist ontspannen. Marlí zet drie keer per dag vers en met aandacht bereid eten op tafel. En ergens in de week is er je 1-op-1-sessie met mij, die zo diep gaat als jij wilt.

Dat voel je al na een dag in je lijf: thuiskomen in jezelf.

Ervaring heb je niet nodig. Aan tafel zitten mensen met jarenlange retraite-ervaring naast mensen die voor het eerst zoiets doen. Mannen en vrouwen tussen de 35 en 65, uit Nederland en Vlaanderen. Een gemêleerde groep, qua achtergrond en leeftijd, niet het overwegend witte, hoogopgeleide gezelschap dat je bij een retraite misschien verwacht. Over die hele breedte geven mensen de week hetzelfde hoge cijfer en zijn ze vaak evenzeer verrast: het gaf meer dan verwacht.

Drie jaar op rij een 9,2

Die cijfers delen we bewust, wat weinig aanbieders doen. Al drie jaar op rij geven deelnemers de week gemiddeld een 9,2. Begeleiding en eten scoren daarbij het hoogst. Niet één goede week, maar drie jaar op rij dezelfde uitkomst.

De zon doet mee

Terwijl Nederland weer een hittegolf tegemoet gaat, is het hier in de bergen rond de 20 tot 25 graden, met overvloedige zon en droge lucht. Heerlijk om buiten te zijn: zwemmen in de rivier, wandelen in de natuur zo ruig en ongerept als je in Europa bijna nergens meer vindt. Terwijl thuis iedereen verkoeling zoekt, zit je hier gewoon lekker in de zon.

Wij regelen de reis en hote in Oslo, jij stapt in

Voor de retraite van 22 tot 28 augustus hebben we een speciaal aanbod. Boek voor 31 juli en wij regelen je hele reis hiernaartoe. Vrijdag 21 augustus stap je in Eindhoven in het vliegtuig naar Oslo. Die nacht slaap je in een hotel in de stad. Zaterdag rijd je met de bus naar Hedalen, midden in de bergen, waar de retraite begint. Op vrijdag 28 augustus, na een week Qigong, meditatie en rust, vlieg je weer naar huis.

Normaal komt dat er allemaal bovenop: je boekt en betaalt de reis los van de retraite. Nu niet: het zit bij de 1.495 euro per persoon (gedeelde kamer) in, samen met je verblijf, alle maaltijden en de begeleiding. Jij hoeft alleen in te stappen. En omdat iedereen met dit aanbod op dezelfde vlucht zit, begint de week eigenlijk al op Eindhoven Airport.

Het begint al in Oslo

We raden het iedereen aan: neem voor de retraite een dag de tijd voor Oslo. Oslo is geen tussenstop. Het is waar de week voor je begint te landen. Loop het dak van het operagebouw op, alsof het een berghelling is. Volg de Akerselva, de rivier die dwars door de stad stroomt langs oude fabrieken die nu ateliers en cafés zijn. Boek een plek in de drijvende sauna op het fjord: warm worden in een houten cabine, tussendoor het water in.

Wil je eerst een beeld van de stad? Kijk de aflevering 3 op Reis over Oslo. En wie na de retraite nog verder Noorwegen in wil, vindt inspiratie op onze rondreispagina.

Nog één plek

Vandaag begint een nieuwe groep aan hun week in Hedalen, onze tweede zomerretraite. En terwijl ik dit schrijf, komt er ook een aanmelding binnen voor de derde: nog één plek over. Precies wat er in de retraite zelf ook gebeurt: zodra je je energie ergens naartoe brengt, komt het in beweging.

Twijfel je, of wil je eerst voelen of dit bij je past? Plan deze week een half uur met ons in, via Zoom. Vrijblijvend, zonder verplichting. Pas daarna beslis je. Je kunt natuurlijk ook gelijk boeken ;-)

Gisteren schreef een oud-deelnemer ons over de groep die dit weekend aankomt: “Wat heerlijk voor ze om bij en met jullie te zijn, op die prachtige plek om in jeZelf te kunnen zakken. En nog hartelijk dank voor de warme en inspirerende bedding die jullie samen zijn.” Ze tekende af met: “Heb weer ‘n mooie week, met af en toe ‘n schaterlach.” Precies dat mag ook jouw week worden.

“Dat geeft energie of zo. Ik weet het niet.”

Een paar minuten eerder zat hij nog gebogen. Somber, moe. Hij had het over zijn broer, over iets wat gebeurd is en niet meer teruggedraaid kan worden. Boos op zichzelf, zei hij. Altijd boos op zichzelf. En nu, na het schoppen in de lucht, in een lege kamer, tegen niemand, zit er ineens energie in zijn lijf.

Niemand was er om die boosheid te ontvangen. Er was niets om kapot te maken. En toch werkte het.

Dat verrast de meeste mensen. We denken dat boosheid altijd ergens heen moet, naar iemand toe. Dus houden we haar binnen, want we willen niemand raken. En precies daar gaat het mis.

Waar het begon

Toen hij zich aanmeldde, sliep hij slecht. Een relatie was stukgelopen. Die hield hem al maanden vast in verwarring en verdriet, en hij voelde nergens meer echt contact. Niet met anderen, niet met zichzelf.

In de eerste sessie duurde het lang voordat er iets doorbrak. Een kloppend gevoel in de borst, gespannen schouders. En toen, bijna terloops, een zin die de toon zette voor alles wat volgde.

“Ik mis haar. Dat is ook zo. Eigenlijk mis ik mezelf.”

Die eerste sessie ging over gemis en verdriet. Aan boosheid kwamen we nog niet toe, en dat klopte ook: het verdriet lag bovenop.

Dat missen van zichzelf was niet nieuw. Het kwam van veel langer geleden. Als kind verloor hij vroeg iemand die hij niet kon missen. In de jaren daarna was zijn jeugd niet veilig: er was iemand bij wie hij voortdurend op zijn hoede moest zijn. En op latere leeftijd volgde een lange periode waarin hij zichzelf kwijtraakte om overeind te blijven.

Dat vroege verlies zat er nog, diep onder de boosheid. In een van de eerste sessies raakten we het even aan.

“Radeloos. Niet weten, joh. Wat, papa, waar ben je?”

Daar bleven we niet lang. Het was te vroeg in het proces. Maar dat moment liet zien waar hij als kind stond: radeloos en aangewezen op de mensen om hem heen. Een kind dat er zo voor staat, kan zich geen boosheid veroorloven. Boosheid zet de band op het spel die het nodig heeft, of maakt het nog onveiliger dan het al is. Dus leerde hij onderdrukken. Niet uit keuze; onderdrukken werd overleven. En daarom liep de weg terug naar wat eronder lag via de boosheid, niet eromheen.

De pijl die terugkeert

Ik werk vaak met een eenvoudig beeld. Boosheid is een pijl die naar buiten wil: frustratie, irritatie, het mogen vinden dat iets niet klopt. Dat is haar energie. Krijgt ze geen ruimte, dan slaat ze om. Ik noem dat de boemerang: wat je niet leeft, komt terug, en dan keert het zich tegen jezelf.

Negen van de tien keer is die boemerang een pijl die nooit naar buiten mocht; dat zie ik in mijn praktijk keer op keer. De boosheid die je onderdrukt verdwijnt niet. En dan wijs je jezelf af in plaats van de ander.

Het verschil zit in de richting. Boosheid maakt je groter. Ze richt je op en zet je in beweging, naar buiten toe. De boemerang doet het omgekeerde: hij trekt alles omlaag. Je wordt onzeker, gaat aan jezelf twijfelen. Schuld komt op en schaamte. Je maakt jezelf klein.

Zit dat patroon er structureel in, dan ligt somberheid op de loer en op den duur depressie. Die somberheid komt niet uit het niets. Het is levensenergie die nooit naar buiten mocht en zich naar binnen keerde.

Bij deze man zie je dat gebeuren. De boosheid over zijn broer, over dat wat gebeurd was en niet meer terug te draaien valt, kon nergens heen en werd schuld: boos op zichzelf, altijd boos op zichzelf. De boosheid op de vrouw die hem verliet werd schaamte. Alles draait naar binnen, en wat overblijft is somberheid.

“Daarom ben ik ook gewoon zo vaak somber, eigenlijk.”

Hij zegt het zonder drama. Alsof hij iets opmerkt wat er altijd al was.

Boos worden op de mensen om hem heen deed hij vrijwel nooit. Wat ik zag, in de sessies en in wat hij vertelde: hij trok zich terug, ging naar binnen, loste het in zichzelf op. Zo wordt de boosheid die niet naar buiten mag een muur tussen hem en de anderen.

Dat is de prijs. Niet alleen de somberheid in hemzelf. Ook het contact met anderen dat hij verliest. Dezelfde energie die hij wegstopt is de energie waarmee hij zich had kunnen laten zien.

Wat ik zelf moest leren

Ik ken dit niet alleen van de mensen met wie ik werk. Ik ken het van binnenuit, en hij wist dat vanaf het eerste uur. In die eerste sessie vroeg ik hem:

“Ken je dat een beetje, dat je een soort vulkaan kan worden, dat het plotseling uitbarst?”

En ik zei er iets achteraan over mezelf: “Ik negeerde die boosheid, dan word ik ook vulkaan en dat soort dingen. Ik heb gemerkt dat m’n buik eigenlijk een heel belangrijk signaal hierin is.”

Dat was geen techniek. Wat ik daar deelde komt ergens vandaan.

In januari van 2018 nam ik de commercieel domste beslissing van dat jaar. Ik beëindigde een samenwerking met een compagnon, terwijl klanten en partners er enthousiast over waren. Op papier onbegrijpelijk. En tegelijk de beste beslissing die ik dat jaar kon nemen.

Het was januari, en buiten raasde een storm. Vanbinnen raasde er ook een. Tijdens een opstelling viel ineens op zijn plek wat ik al maanden aanvoelde maar niet kon duiden: dat ik mezelf bleef aanpassen, dat ik uit verbinding raakte met mijn eigen kracht, dat doorgaan me meer kostte dan het opleverde.

Ik was boos. Echt boos, wekenlang. En ik vond het moeilijk om die boosheid in beheer te nemen. Dat woord gebruik ik nu nog, in sessies. Beheer. Niet wegdrukken, niet ongecontroleerd laten ontploffen, maar zorgen dat de energie ergens heen kan zonder dat ze destructief bij een ander terechtkomt.

In die weken leerde ik iets wat ik daarvoor wel begreep maar niet doorleefd had. Pas als ik door mijn boosheid heen durf te voelen, komt de echte boodschap tevoorschijn. Niet als ik eroverheen stap. Niet als ik het analyseer en begrijp. Als ik blijf.

Onder de boosheid lag pijn. En ik merkte dat ik daar steeds weer van wegliep, door niet alles helemaal naar me toe te halen. Mijn vriendin was daarin een genadeloze spiegel: zij zag me wegstappen op momenten dat ik zelf dacht dat ik bleef.

De buik weet het eerder

Wat die boze weken me gaven, werkt nog steeds door. Het zinnetje dat ik hem in de eerste sessie meegaf, dat mijn buik een belangrijk signaal is, komt uit deze periode.

Sinds die storm voel ik mijn buik veel beter. Zit daar spanning, dan weet ik inmiddels dat er iets gebeurt wat niet klopt voor mij. Ik weet het eerder dan ik het kan uitleggen. Het is een signaal, geen gedachte.

Maar mijn hoofd wil niet vertragen. Het wil door: pleasen, het goedmaken, eroverheen stappen, alles om wat er nu werkelijk is niet te hoeven voelen. En juist dat vertragen is wat ik nodig heb, want alleen als ik langzamer word, kan ik voelen wat de spanning me probeert te zeggen. Ga ik door, dan mis ik het.

Daarom werkt het om in een sessie stil te staan bij het ongemak. Niet om de boosheid kwijt te raken, maar om haar lang genoeg te voelen dat ze iets kan vertellen.

Laag voor laag

Zo werkten we ook bij hem: vertragen, stilstaan bij wat er is. In de eerste sessie kreeg vooral het verdriet ruimte. Vanaf de tweede liep de boosheid als rode draad door het werk. Ze kwam niet in één keer los, maar in lagen, en elke laag voelde net iets anders.

De eerste laag kwam in die tweede sessie en richtte zich op de figuur uit zijn jeugd die hem het meest onveilig had gemaakt. Ik vroeg hem zich voor te stellen dat die persoon voor hem stond. Wat eruit kwam, kwam zonder aankondiging.

“Die kan ik z’n nek omdraaien.”

De rillingen zakten weg, en wat overbleef was opvallend helder. Eerder in die sessie had hij veel gegeeuwd, telkens opnieuw. Nu was hij er ineens. Ik benoemde het verschil: “want daarnet was er veel geeuwen, maar nu voel je veel aanweziger, lijkt wel.” Zijn antwoord kwam meteen.

“Dat ben ik, dat doe ik constant, bijna een soort, waar komt het vandaan, joh?”

Het geeuwen was geen vermoeidheid. Het was een manier om weg te zijn. Zo begon hij zijn eigen vluchten te zien: met verbazing over zichzelf. En er zat een volgorde in die ik daarna vaker zag: eerst de ontlading, dan helderheid, en pas daarna het diepere inzicht. Niet andersom.

De tweede laag kwam een sessie later en ging dieper, naar de ouder die het dichtst bij de oorspronkelijke wond zat: zijn moeder. Ik leidde het in met een grap, om de druk niet groter te maken dan hij al was.

“Dat je moeder hier tegenover je zit. Ik lijk niet op haar, ga ik vanuit, tenminste.”

Wat hij daarna uitsprak had geen filter meer.

“Je hebt me in de steek gelaten. Je hebt me niet beschermd. Ik ben ongelooflijk bang geweest. En dat neem ik je kwalijk.”

Hij ging rechtop zitten. Ik had er niets voor gedaan. “Ik wil me niet klein maken,” zei hij, en hij verbond het zelf aan een oude houding die zijn lichaam al jaren aannam.

In de vierde sessie vond hij een formulering die ik hem niet had kunnen aanreiken.

“Mijn boosheid heeft gewoon geen ruimte gekregen.” En, verwonderd over zichzelf: “Ik ben nooit zo van overtuigd ergens in, maar de sleutel ligt bij mijn boosheid.”

Het was diezelfde vierde sessie waarin hij opstond en zijn lichaam liet doen wat het wilde. De scène waarmee deze tekst begon.

Niet naar de ander

Later in die vierde sessie gebeurde er nog iets. Hij sloeg op de bank, en merkte dat ook dát hem energie gaf in plaats van schuld. Ik zei het hem zo:

“Dat is de fuck-up in jouw systeem, hè? Je hebt er zoveel censuur op zitten dat het niet mag zijn, maar het is er. De boosheid. Er is energie die naar buiten wil. Er is frustratie.”

De boosheid is het probleem niet. De censuur erop is het probleem. En juist die censuur maakt boosheid gevaarlijk, niet andersom. Wat niet mag stromen, stapelt zich op. Toen hij zich weer verontschuldigde voor wat hij voelde, alsof het allemaal zijn schuld was, corrigeerde ik dat.

“Er mag gewoon een verschil zijn. Je mag gewoon iets niet leuk vinden. Het gaat erom dat je die energie een plek geeft.”

En vlak daarna, over wat er gebeurt als je dat niet doet:

“Er zitten heel sterke overtuigingen. Ik moet me inhouden. En dan wordt het gewoon een bommetje.”

Wie zijn boosheid leeft, raakt anderen niet. Het is juist degene die haar zo lang inhoudt tot ze buiten proportie uitbreekt: de opgestapelde irritatie van maanden, in één keer, over iets kleins.

Als mensen “leef je boosheid” horen, denken ze meteen aan uitbarsten. Aan de ander iets verwijten, een deur dichtslaan, woorden die niet meer terug te nemen zijn. Dat is precies wat ik niet bedoel, en in diezelfde sessie kwamen we op dat verschil.

“De energie die ergens heen moet. Als die niet naar buiten kan, gaat hij naar binnen. Maar het gaat er niet om dat hij bij een andere persoon terecht moet komen. Dat is alleen maar destructief.”

“En dat gebeurt wel, je...”

“Precies, omdat je geen beheer hebt.”

Daar komt het woord terug dat ik in 2018 zelf moest leren. Beheer is niet inhouden. Het is bepalen waar de energie heen gaat. Richt je haar op de ander, dan betaal je de prijs alsnog, nu in de relatie.

Daarom is een boksbal geen uitbarsting, en de bank ook niet. De lading zit in jou, en ze mag eruit. Ze hoeft niet bij de ander terecht te komen, ook al is je brein daarvan overtuigd. In een sessie somde ik de mogelijkheden op:

“Ga hout hakken. Boksbal, ook voor vrouwen werkt dat wel. Tennisracket is ook prima, of een stevige wandeling. En hard fietsen. Die energie.”

Of schreeuwen, in een kussen of in de auto als je alleen zit.

Zijn broer was er niet bij toen hij op de bank sloeg. De vrouw die hem verliet was er niet bij. Er was niets om kapot te maken. En toch ging er iets van de lading af. “Alsof er een mist verdwijnt,” zei hij een keer.

En wie dit oefent, leert de energie steeds vroeger herkennen. Niet pas als ze is uitgebarsten, maar als ze begint op te komen. Bij hem was dat vaak iets alledaags: vertragingen in zijn werk, een klant die niet reageerde. Geen groot drama, maar precies het soort moment waarop de irritatie zich anders ongemerkt verzamelt. Nu kon hij het zien aankomen. Even bewegen, de energie eruit, voordat ze zich vastzette.

Want zolang de boosheid onder censuur ligt, kun je haar niet voelen. En wat je niet voelt, kun je niet sturen. Dan blijven er twee uitkomsten over: de pijl naar binnen, met de schuld en de somberheid, of de onbeheerste uitbarsting naar buiten. Pas als je de energie durft te voelen, voorbij wat er niet mag zijn, ontstaat er ruimte om te kiezen.

Tot hier

Wat valt er dan te kiezen? Om te beginnen: een grens.

Tijdig begrenzen begint met durven voelen dat iets niet oké voor je is. En dat voelen begint bij boosheid. Niet de uitbarsting, maar het simpele signaal: dit wil ik niet, tot hier.

Wie dat signaal niet kent of niet durft te volgen, heeft geen grens om op terug te vallen. Dan blijft alleen aanpassen of terugtrekken over. En de irritatie die je niet omzet in een grens verdwijnt niet. Ze gaat ondergronds. Er komt langzaam iets tussen jou en de ander in te staan, iets wat je niet meer benoemt.

Tijdig begrenzen is niets anders dan boosheid die haar werk doet voordat ze zich opstapelt. Je benut de informatie die in de irritatie zit - dit klopt niet voor mij - zonder dat ze zwaar wordt en zich oplaadt. Klein, gewoon uitgesproken. Zo bescherm je niet alleen jezelf, je houdt ook de relatie gezond, want wat uitgesproken is, hoeft niet ondergronds te woekeren.

De berg

Toch komt zuiver begrenzen niet uit de boosheid zelf. Het komt uit de rust erachter.

Er is een positie van waaruit je de ander werkelijk ontmoet, niet vanuit een muur en niet vanuit een uitbarsting. Ik noem die positie de berg, of de contactpositie. De spanning en het ongemak mogen er zijn, zonder dat je erin meegaat, en dan kun je iets simpels zeggen als: dit vind ik niet fijn. Geen verwijt uit het verleden, geen opgekropte woede van jaren, alleen wat er nu speelt.

Om daar te komen moet je beide uiteinden kunnen leven: de boosheid en de kwetsbaarheid eronder. De berg is de rust die ontstaat als je ze allebei kunt dragen.

Het bewijs buiten de sessie

Het duidelijkste bewijs kwam niet in een oefening. Het gebeurde gewoon, tijdens een sessie.

We waren aan het werk toen buiten de vrouw voorbijfietste die maandenlang zijn verdriet had beheerst. Eerst de oude radeloosheid. “Godverdomme, hoe is het mogelijk, telkens elkaar tegenkomen.”

Toen deden we het werk, en ik vroeg hem zich een ontmoeting voor te stellen. Zijn reactie was van een andere orde.

“O fuck, wat grappig.”

Verrassing, waar eerst radeloosheid zat. Zijn lijf was al verder dan zijn mind.

Wat veel later mogelijk werd

Ik ken dat verschil zelf.

Met de compagnon van toen heb ik jaren later opnieuw contact gehad. We hebben een paar gesprekken gevoerd om op te schonen wat er gebeurd was. Niet om gelijk te halen. Om allebei verantwoordelijkheid te nemen voor ons eigen aandeel, en elkaar te ontmoeten in de kwetsbaarheid. Dat kon pas toen de boosheid geleefd had. Eerder zou het een gevecht zijn geweest, of opnieuw een aanpassing.

Diezelfde beweging maakte hij in de laatste twee sessies, toen het werk verschoof van ontlading naar integratie. Zolang de boosheid onder censuur lag, kon hij ook niet echt dichtbij komen. Hij pleasede, of hij trok zich terug. Pas toen de boosheid een plek kreeg, durfde hij te vragen om verbinding. En kon dat vragen een eerlijk antwoord krijgen, geen automatisch nee.

Je hoorde het ook in hoe hij over zijn ex ging praten. Eerst was zij het middelpunt van maandenlange verwarring. In de laatste sessie klonk er iets anders.

“Het is niet meer zo beladen. Ik zou het eigenlijk los willen laten.”

Hij was haar niet vergeten. De lading was eruit.

Twee kanten van dezelfde beweging

Dat pleasen en terugtrekken kwam niet uit de lucht vallen, en hij is er niet de enige in. Ik zie het bij bijna al mijn cliënten: mensen die goed aanvoelen wat een ander nodig heeft, die zich aanpassen, die de lieve vrede bewaren. Pleasers. Onder dat pleasen ligt vrijwel altijd dezelfde ingeslikte boosheid en vaak eenzelfde soort geschiedenis: een kind dat zich geen boosheid kon veroorloven en voor de band koos. Bij hem begon dat bij een vroeg verlies en de onveilige jaren daarna. Bij anderen ziet de geschiedenis er anders uit, de beweging is dezelfde.

Daarom maakt het leven van de boosheid bijna altijd ook het begrenzen vrij. Geen twee losse thema’s. Eén beweging, die je aan twee kanten kunt zien.

Groter dan één man

Het waren zes sessies. Anderhalf uur per keer, via Zoom, verspreid over zeven weken. Negen uur.

Weinig, afgezet tegen wat eronder lag. En toch lag de eerste sessie ver van de laatste. In de eerste sliep hij slecht, zat hij vast in verdriet, was er nergens meer echt contact. In de laatste kwam hij binnen met een zakelijke tegenslag en het viel hem op dat die hem niet meer overnam. Hij zocht weer vrienden op, in de eerste sessie nog ondenkbaar. En hij besloot zelf om het open te laten, met de afspraak dat hij zich weer zou melden als hij ergens in vastliep.

“Ik ben zeer verrast,” zei hij over het geheel. Geen achterdocht, geen gevoel dat het niet klopte. Een rustige verwondering over wat er mogelijk bleek.

Ik wil niet suggereren dat elk traject er zo uitziet. Wat meehielp: hij leerde zijn lichaam vroeg lezen, hij bleef buiten de sessies om oefenen en hij was er klaar voor. Niet langer bereid om door te gaan op de oude voet. Mijn ervaring is dat het dan snel kan gaan; het is geen belofte dat het altijd zo loopt.

Aan het eind zei hij dat de bank waarop hij weken had geslagen wel wat pleisters kon gebruiken. De druk die hij erop had losgelaten, voelde hij niet meer.

“Die druk is er wel af.”

Wat bij hem op één bank loskwam, houden ontelbare mensen vast, in zichzelf en in hun relaties.

Het begon met een schop in de lucht, in een lege kamer. Het eindigde ergens anders: bij een man die zijn ex kon laten gaan zonder wrok, die zijn broer weer recht kon aankijken, die kon zeggen wat niet klopte zonder dat het een aanval werd of een aanpassing. Dat gebeurt als de energie eindelijk ruimte krijgt en de oude pijn eronder ook. Er blijft dan vaak weinig over. De boosheid kan er nog zijn, het verdriet ook, maar ze hoeven niets meer van je. Je hoeft er niet langer iets mee. Je kunt verder met je leven.

De boosheid mag er zijn.

.

“Ik weet niet hoe ik verder moet.”

Eerst het hoofd meenemen

Bij veel mensen zou ik hier vrij snel naar het lichaam gaan. Bij haar niet meteen. Haar systeem is scherp en snel, gewend om overal grip op te krijgen, en dat is niet toevallig zo geworden. Een mind die zo actief is heeft daar ooit een reden voor gehad.

Ik leg in alle rust uit waar ze in het proces zit. Het is als een ui die je afpelt: elke laag die eraf gaat brengt je bij de volgende, en die is op zijn beurt weer kwetsbaar en onwennig, nog niet gevormd. Er is geen moment waarop het klaar is en alle lagen tegelijk weg zijn. De mind vindt dat lastig te verdragen, want die wil een eindpunt. Het lijf werkt niet zo.

Ik vertel haar ook over wat er verderop in dit proces gebeurt: een punt waarop het voelt alsof je failliet gaat, alsof je alles moet loslaten. Het ego vindt dat niets, het denkt: wacht even, waar ben je mee bezig. Maar naarmate de mind minder grip heeft, kan er iets nieuws ontstaan. Ik ken dat zelf ook, en het is het lastigste deel om iemand in te begeleiden: iemand moet alles laten gaan, en dat voelt vaak klote. Maar het hoort bij het proces, net als de vrije val die loslaten voor haar systeem nu eenmaal is zolang ze het nog niet volledig begrijpt.

Op een gegeven moment zegt ze: “Wat helpt is dat ik nu begrijp waar ik zit. Dan hoef ik die druk niet op mezelf te leggen.” Dat is het moment waarop haar hoofd voldoende gerustgesteld is om de teugels te laten vieren.

De hotspot

Vanaf hier verschuift het werk. Brainspotting zoekt naar plekken in het lichaam en het gezichtsveld waar oude, onverwerkte spanning zich heeft vastgezet. Spanning die onbewust is blijven hangen en nog altijd doorwerkt in het nu. Praten raakt dat zelden, het lichaam wel. We schakelen over: muziek aan, een koptelefoon, de vraag waar ze het nu het sterkst voelt.

Onder in haar rug, links. Een cijfer: negen van de tien.

Bij zo’n hoge intensiteit ga ik er niet recht op af. Eerst zoek ik een tegenhanger, een plek in haar lijf die juist rust of grond geeft, zodat we straks kunnen pendelen tussen de plek waar het heftig is en de plek waar het draaglijk is, en ze altijd een weg terug heeft. Pas daarna zoek ik de precieze plek zelf, met een pointer die ik langzaam door haar gezichtsveld beweeg. Is het hier meer, daar minder. Geen duiding, geen vraag naar wat het kan betekenen. Alleen waar het het sterkst zit.

Ze vindt de plek. Dan wordt het stil.

Wat er gebeurt zonder woorden

Er wordt weinig gezegd, maar er gebeurt veel. Lange stiltes. Haar vingers beginnen te tintelen. Haar rug beweegt, alsof er iets loskomt dat niet via taal gaat. Op een gegeven moment een boer, en het verbaast me altijd weer hoe letterlijk een lichaam zich van iets ontdoet. Zelf zeg ik zo min mogelijk, soms alleen dat ze erbij mag blijven, of dat het goed is dat dit gebeurt.

Het gaat niet in een rechte lijn naar beneden. Negen, dan zeven, dan een golf terug naar iets heftigers, en weer terug. Zo werkt het meestal: de golven worden geleidelijk kleiner, tot er aan het eind een soort leegte overblijft. Niet uitgeput. Klaar. Ergens in dat proces noemt ze het oordeel van haar vader over kunst, dat je er geen geld mee verdient. Een lerares die ooit een tekening afkeurde. Oud spul, van ver terug.

Na een halfuur: twee.

Waarom hier zo weinig hoeft

De pointer zelf is maar een hulpmiddel, een manier om een plek te vinden en vast te houden. Wat het mogelijk maakt dat ze durft los te laten wat haar lichaam jarenlang heeft vastgehouden, is dat ze voelt dat ze bij mij veilig is: ze hoeft niets te presteren of uit te leggen, ze mag er zijn met wat er is.

Denken helpt hier niet minder, het helpt ergens anders. Dat gebeurde eerder, toen we haar hoofd meenamen zodat het kon vertrouwen. Hier, in de stilte, is iets anders aan het werk. Het lichaam beweegt eerst, en pas later, soms veel later, komt er een woord bij dat past bij wat er al is gebeurd.

De cirkel rond

Aan het eind brengen we het terug naar waar het begon: het moment waarop ze op slot ging bij het idee om iets nieuws te beginnen. Ik vraag of het gevoel dat daarbij hoort van nu is, of oud.

“Die is oud.”

En dan: “Ik heb nu een keus. Om mee te gaan in die gedachte en overtuiging, of niet.”

Geen verhaal meer nodig om dat te weten. Alleen het feit dat er, op dit moment, een keuze is die er eerder niet leek te zijn.

De volgende dag stuurt ze een bericht. Ze noemt het een ontdekking: het gevoel dat alles nu met elkaar verbonden is, iets wat ze eerder nooit als één geheel kon zien.

Diezelfde dag wordt ze getest. Ze moet haar zoon iets vertellen wat niet gaat zoals hij verwacht, iets kleins, een fiets die niet is opgeladen. Ze haalt adem, pakt rust en vertelt het. Hij is even geïrriteerd. Zij blijft bij zichzelf. Daarna is er rust in het contact tussen hen.

Geen grote gebeurtenis. Maar het is wel het bewijs dat er iets is verschoven op de plek waar het moest verschuiven.

Er is iets veranderd. Dat merk je niet aan grote gebaren. Het zit in hoe iemand zit. In de stilte die er is zonder dat iemand hem hoeft te bewaken. Bij de korte incheck na de meditatie hoor ik het: een sereniteit in de stemmen, een helderheid, een diepe rust.

Waarmee ze kwamen

Zes dagen eerder kwamen ze aan. Ze hadden zich maanden eerder ingeschreven, allemaal met hun eigen reden. De een zocht rust na een ingrijpende periode en wilde zijn lijf weer leren voelen. Hij had al veel gedaan: therapie, retraites, lichaamswerk. Hij verwachtte niet dat er nog zoveel zou bewegen. Twee van de zes gaven zelf yogales. Ze kwamen met ervaring, met een lijf dat ze al kenden, benieuwd naar wat een week in deze setting zou brengen.

Een Belgische deelnemer was drie jaar eerder al eens geweest. Hij kwam terug, zonder specifieke verwachtingen maar met de wens om verder te gaan met bewustzijnswerk. Een andere deelnemer verwoordde het zo: ze wilde naar Noorwegen als fysieke reis en als innerlijke reis.

Allemaal mensen die bewust kozen voor een week waarin iets mocht bewegen. Rust, ja. Maar ook de bereidheid om naar binnen te gaan.

Hoe snel het gaat

Zondagochtend, eerste incheck. Iemand zegt: "Normaal doe ik hier een week over." Het is de eerste ochtend. Dat treft me elke keer weer. Hoe snel mensen landen als ze de ruimte krijgen om er te zijn. Die middag zaten we allemaal al gezellig te zwemmen en badderen in de rivier.

De berg als rode draad

Mijn bergmeditatie liep als een draad door de hele week. Elke ochtend dezelfde uitnodiging: zitten als een berg, verbonden met de aarde, terwijl gedachten en gevoelens en oordelen voorbijkomen. Jij bent niet wat er langskomt. Jij bent de berg.

Gedurende de week ging het verder dan de meditatie. Iedereen herkende het: hoe je ongemerkt terugvalt in je hoofd, in de bekende patronen, de rollen, de overlevingsstand. In het begin gebeurde dat voortdurend. Maar elke dag werd het zichtbaarder, sneller herkend, makkelijker om terug te komen.

Aan het einde van de week zat iedereen anders. Niet omdat ze iets hadden geleerd, maar omdat ze het hadden gevoeld. De rust, de helderheid, het helemaal mogen zijn van jezelf. Niet als concept, maar als ervaring in het lijf. En dat is het bijzondere: die belichaamde herinnering gaat niet meer weg. Als je eenmaal weet hoe het daar is en hoe fijn dat is, kun je er altijd naartoe terug.

Wat me deze week trof, is dat alle zes konden voelen wat het verschil is tussen in je hoofd zitten en echt landen in je lijf. Stil, gegrond, vrij. Wat ik bij vrijwel iedereen herken: het weggeven van jezelf. Aanpassen, pleasen, jezelf kleiner maken. Vaak zonder het zelf te beseffen. In de berg staan is ook leren om dat niet meer te doen.

Sommigen voelden dat voor het eerst. Anderen herkenden het, maar hadden het nooit zo helder ervaren. En ze gingen naar huis met de oefeningen en de ervaring om steeds weer terug te keren naar dat punt.

Wat er bewoog

Een van de yogadocenten droeg een kracht die ze altijd had beschermd. Sterk, gecontroleerd, helder. Op een avond liet ze iets toe wat daar al lang onder zat. Tranen die ze lang niet had gevoeld. Aan het einde van de week waren lichamelijke klachten verdwenen die er bij aankomst nog waren. In haar evaluatie schreef ze: “Ik heb er veel meer uitgehaald dan ik verwacht had.”

De andere yogadocent zei vlak voor vertrek: “Heb ik mezelf al die jaren voor de gek gehouden?” Eén zin die samenvat wat er in een week kan verschuiven.

De man die zijn lijf weer wilde leren voelen was bij aankomst gespannen en alert. In de loop van de week werd hij zichtbaar rustiger. In zijn evaluatie: “Deze retraite heeft mij verrast. Ik dacht dat ik alles al wist. Mijn innerlijk kompas is weer een stuk gecalibreerd.”

De Belgische deelnemer die drie jaar eerder al eens was geweest, noemde die eerste retraite achteraf fijn. Deze keer was het voor hem Champions League. Over de begeleiding schreef hij: “Hij brengt je op de grens van het onbekende, op de col tussen twee bergen.”

Zes mensen die een week eerder als vreemden aankwamen. De herkenning, de kwetsbaarheid van een ander die jou toestemming geeft om ook te voelen. Dat kun je niet organiseren.

Twee verschillende werelden

Marlí en ik zeggen weleens tegen elkaar: we zouden een foto moeten maken van de gezichten bij aankomst en bij vertrek. Wat mensen vooraf aangeven als reden om te komen, en wat ze achteraf opschrijven: het zijn twee verschillende werelden. Zoveel meer rust, geaardheid en helderheid dan ze voor mogelijk hielden. Bij alle zes waren lichamelijke klachten aan het einde van de week verminderd of verdwenen.

Dat kun je niet van tevoren bedenken. Het is de ervaring in het moment zelf die het mogelijk maakt. De veiligheid om jezelf werkelijk te ontmoeten, in een omgeving die draagt zonder te duwen.

Achteraf zeggen mensen vaak dat ze intuïtief al wisten dat het klopte om te komen. Dat ze de website vaker hadden bezocht, er maanden over hadden nagedacht, iets voelden trekken. Het lijf wist het al. Na de week snapt het hoofd het ook.

Wat de week draagt

Kijk, het is geen stilteretraite. Er wordt gelachen, soms hard. Er is gezelligheid, goede koffie, ijs na een wandeling, een avond in de jacuzzi. Juist die lichtheid draagt de diepte. Je kunt je pas echt openen als je je op je gemak voelt, verbonden met de mensen om je heen.

Elke ochtend begint met meditatie en Qigong. Maar wat de week draagt is niet het programma, het is hoe alles naar hetzelfde wijst. De wandeling die je hoofd stiller maakt. De Qigong van Marlí die je in je lijf laat zakken zonder dat het zwaar wordt. Het gesprek aan tafel dat onverwacht iets opent. De persoonlijke 1-op-1 sessie die ruimte geeft om te verdiepen wat gedurende de week al in beweging is gekomen. Deelnemers noemen die sessie achteraf vaak als een van de meest waardevolle onderdelen. Een deelnemer beschreef de rode draad in de begeleiding als: “Steeds terug naar de ervaring in je lichaam, daarin aanwezig zijn.” Over de verse maaltijden die Marlí elke dag bereidt schreef een ander: “Alles was top, top, top. Met liefde en aandacht bereid.”

Het is niet de som van onderdelen. Het is dat alles dezelfde richting op wijst.

Wat doorwerkt

In de evaluaties scoort alles tussen de 9 en 10: inhoud, begeleiding, maaltijden, locatie, prijs-kwaliteit. Een deelnemer omschreef de week als “Een cadeau aan mezelf.” De gescheiden vader schreef: “Ik voel een diepe dankbaarheid.” Ik ook.

Wat me ook trots maakt zijn de berichten die maanden later komen, van eerdere deelnemers. Een partner die merkt dat iemand rustiger thuiskwam. Iemand die nog dagelijks de bergmeditatie opzoekt. Een deelnemer die schrijft dat ze zich nu makkelijker kwetsbaar opstelt.

Ze kwamen voor rust. Ze vonden een berg.

Nog plekken

Eind juli is nog één plek, eind augustus nog drie. Maximaal zes mensen per week. Een vrijblijvend kennismakingsgesprek via Zoom kost een half uur.

Meer op norwayretreat.com.

PS. We helpen je graag met het plannen van je reis naar Hedalen. Of je nu met de auto, trein of boot komt, een route via de fjorden wilt maken of er een rondreis aan vastknopen: we hebben veel ervaring hiermee en denken graag mee.

Een koningin. Iemand die haar eigen plek inneemt, die niet meer wordt meegetrokken door wat anderen van haar vinden. Die er helemaal is, zonder zich klein te maken. Ze zit er rechtop bij terwijl ze het beschrijft, maar haar stem heeft iets kwetsbaars.

En ze voegde er meteen iets aan toe: “Ik ben de angst om erin te stappen kwijt. Maar ik weet nog niet hoe.”

Daar begint het werk. Niet bij het verlangen, dat lag al klaar. Maar bij wat ertussen zit. Een verlangen dat je niet kunt leven wijst altijd naar iets dat in de weg staat. En dat iets vind je zelden met je hoofd.

Eerst landen

Het is onze eerste sessie. We zitten niet in dezelfde ruimte. Zij is thuis in Nederland, ik ben in Noorwegen. Wat er die ochtend gebeurt, gebeurt via een scherm.

We beginnen met een korte meditatie. Niet om te ontspannen, maar om te landen. Om uit haar hoofd te zakken, dat de hele ochtend al actief was, en contact te maken met wat er nu werkelijk speelt.

Ik nodig haar uit om zich een berg voor te stellen. Stevig, geworteld, niet van zijn plek te krijgen. Gevoelens komen en gaan, gedachten komen en gaan, soms onttrekken ze de berg even aan het zicht. Maar de berg blijft. Dat is haar kern.

Vanuit die berg stel ik de vraag: wat is het verlangen, voor nu? Er valt een stilte. Ik wacht. Dit is niet het moment om te sturen.

De koningin verschijnt en de ontroering komt mee. Ze vertelt dat ze vlak daarvoor, in de meditatie, in de bosgrond wegzakte. Een gevoel van eenheid. Dat raakt haar.

Daarom begin ik vaak met de berg. Niet als techniek, maar omdat het een plek is. Een plek van waaruit je kunt kijken zonder meteen meegesleurd te worden. Van daaruit komt een verlangen niet uit het hoofd, maar van dieper.

Het kleine dingetje

Ik vraag wat haar het meest tegenhoudt om te zijn wie ze werkelijk wil zijn. Eerst komt er van alles. Grote dingen. Een relatie, een dochter, jaren aan geschiedenis.

Dan, bijna terloops: een klein, actueel dingetje. Iets praktisch. Een keuze die ze spontaan maakte, vanuit ruimhartigheid, waar nu ineens schuld omheen hangt. Allerlei stemmen die er iets van vinden. Verwarring. Het gevoel: mag ik dit eigenlijk wel?

Juist dat kleine, concrete, actuele moment is bruikbaar. Niet het grote verhaal, daar kan het hoofd eindeloos in ronddraaien. Maar iets wat nu speelt, wat nu een lichamelijke reactie geeft.

Ik vraag wat ze opmerkt in haar lijf.

“Onrust.”

Waar precies? Wat zijn de lichamelijke sensaties?

Ik nodig haar uit om de tijd te nemen. “Een trilling rond mijn middenrif. Hier is iets aan het vibreren.” En even later: “Ik voel dat het mijn keel pakt.” Ik merk dat ze naar binnen gekeerd is, haar stem zachter wordt. Ik blijf erbij zonder woorden.

Naar binnen

Hier maak ik een beweging die ik niet altijd maak, maar die nu kan, omdat ze er klaar voor is.

Ik vraag haar bij de sensaties te blijven. Niet weg, ook al is het niet aangenaam. Bij de trilling, bij de keel. En dan, met de uitnodiging het antwoord niet uit haar hoofd te laten komen maar uit het voelen: welke emotie hoort hierbij?

“Angst.” Ze zegt het zacht, bijna verrast. Alsof ze het zelf nog niet wist.

Even later, terwijl ze de keel voelt dichtknijpen: “Paniek.” Haar ademhaling verandert. Ik blijf dicht bij wat er is, zonder het te benoemen of te verklaren.

Ik stel de vraag die naar binnen kantelt. Niet: waar komt dit vandaan? Dat is een vraag voor het hoofd. Maar: ken je dit gevoel? Roept het iets op?

Ze kent het. Direct.

Wat opkomt, is geen gedachte. Het is een beeld, een lichamelijke waarheid die zich vormt voordat het denken erbij kan.

“Ik moet weg. Ik moet verdwijnen. Niet als vluchten, maar als niet meer zijn. Niet meer bestaan.”

Hoe oud ben je, vraag ik.

“Drie.” Ze huilt. Ik zeg niets en voel met haar mee zonder iets te doen.

Bij het kind blijven

Ik vraag haar zich voor te stellen dat ze als volwassene de ruimte binnengaat waar dat driejarige meisje zit. Klein, ineengedoken, in een hoekje. Wat zou je haar kunnen geven?

De weerstand komt meteen. Ik voel aan dat we goed zitten en blijf erbij. De spanning houden zonder veel woorden is de ingang om dieper te komen.

“Ik zit nog in het kind. En van daaruit wil ik niet dat er iemand naar me toekomt.”

Dat is een belangrijk moment, geen obstakel. Het kind dat niemand toelaat heeft daar een reden voor. Ik nodig haar ondanks de weerstand uit haar armen om zichzelf heen te slaan. Met haar armen gekruist, als een knuffel van zichzelf.

Wat loskomt, gaat hard. Ze barst open.

“Een enorm gevoel van afwijzing. Ik mag niet bestaan. Dus als je bij me in de buurt komt, dan merk je hoe slecht ik ben.”

Daar zit het. Niet als gedachte, als overtuiging diep in het lichaam: blijf weg, want dichtbij betekent dat je ziet wat er mis is met mij. Het kind heeft geleerd dat onzichtbaar worden veiliger is dan gezien worden.

We blijven daar. Ik doe zichtbaar weinig. Mijn belichaamde aanwezigheid is hier het werk. Geen analyse, geen duiding, geen volgende stap. Alleen dit. Aanwezig zijn bij dat meisje dat het zo moeilijk vindt om iemand toe te laten. Het mag er zijn, met alles, ook met de weerstand.

Langzaam verschuift er iets. De aanraking, het gehouden worden, laat de spanning zakken. Ze voelt dat het kind even mag zijn.

Waarom dit werkt

Een hert dat ontsnapt aan een roofdier schudt zich, zodra het gevaar geweken is, letterlijk uit. Van kop tot staart. Daarna gaat het verder alsof er niets is gebeurd. De spanning ontlaadt, het systeem komt terug in rust.

Wij mensen doen dat niet. Als iets te groot is om te dragen, dan slaat de energie naar binnen. Ze zet zich vast in het lichaam en blijft daar, soms een leven lang, als oude spanning die op de verkeerde momenten weer opspeelt. Niet omdat je niet wilt loslaten, maar omdat de beweging nooit is afgerond.

In mijn werk zie ik het steeds: verlangen en wond wijzen naar dezelfde plek. Heling maakt precies die beweging alsnog af. Niet door te begrijpen wat er gebeurde, maar door er nu bij te blijven. Neurologisch legt het nieuwe paden aan waardoor oude patronen naar de achtergrond verdwijnen. Wat dat mogelijk maakt, is niet de techniek, maar de veiligheid die je als begeleider biedt.

Ik vraag hoe het met het meisje gaat.

“Ze is bloemen aan het plukken.”

Terug naar het nu

Pas nu heeft het zin om naar het actuele te kijken. Naar dat kleine dingetje van het begin, de schuld, de verwarring. Zolang de oude angst niet is tegemoetgetreden, kleurt ze alles wat je in het nu meent te zien. Je denkt dat je over vandaag nadenkt, maar je reageert op het verleden.

Het hoofd kan daar eindeloos in ronddraaien. Twijfel, schuld, scenario’s en je komt er niet uit, want de oplossing ligt niet op de plek waar je zoekt. Eerst moet het oude gezien worden. Dan pas wordt de blik op het nu helder.

En dan blijkt het kleine dingetje vaak helemaal niet zo ingewikkeld te zijn. Het was alleen verstrengeld geraakt met iets van lang geleden.

Het verlangen en de wond

Aan het begin staat de koningin. Het verlangen om te verschijnen, haar plek in te nemen, niet meer te verdwijnen in andermans oordelen.

In het kind zit het tegenovergestelde: ik moet verdwijnen, ik mag niet bestaan, laat het niet zien, laat het niet horen.

Dat zijn geen twee dingen. Het is hetzelfde, van twee kanten bekeken. Het verlangen om te verschijnen en de oude opdracht om te verdwijnen: ze wijzen naar dezelfde plek. Je kunt het ene niet leven zonder het andere aan te raken.

Daarom helpt het verlangen alleen niet. Je kunt de koningin nog zo helder voor je zien en er toch niet in stappen. Niet omdat je niet wilt, maar omdat er een driejarige meekijkt die elke keer dat je verschijnt voelt dat ze daarmee haar leven riskeert.

Het werk ligt niet in het verlangen. Het ligt in teruggaan naar het kind dat leerde dat het verschijnen gevaarlijk is, en haar laten merken dat het nu anders is.

Dan hoeft ze niet meer te verdwijnen.

En dan kan de koningin er zijn.

Dit is deel 2 van een serie van drie. Deel 1 ging over het onderscheid tussen hoofd en voelen. Volgende keer: wat er mogelijk wordt voorbij de woorden en cognitie, met Brainspotting als ingang naar wat zich voor taal afspeelt. De inhoud is geanonimiseerd en met toestemming verwerkt.

En toch zat ze in de eerste sessie met haar handen koud in haar schoot, hoofd vol en lijf op afstand. Twijfelend over beslissingen die anderen moeiteloos leken te nemen. Van kleding kiezen tot loopbaankeuzes: haar hoofd bleef afwegen en raakte in verwarring in plaats van antwoorden te vinden.

Ze zei het aan het begin van een sessie zo: “Ik was met mijn hoofd bezig geweest. Ik checkte of ik er eigenlijk wel was.”

Dat zie ik vaker. Mensen die alles weten van zichzelf, en tegelijk weinig voelen. Niet omdat ze niet gevoelig zijn, maar juist omdat ze dat zijn. Ze hebben heel vroeg geleerd om van de overweldiging weg te gaan. Het hoofd werd de veilige plek. Snel, slim, altijd in beweging. En dat werkte. Lange tijd.

Maar er is een prijs. Wie lang in het hoofd leeft, raakt langzaam het contact kwijt. Met het eigen lichaam. Met wat er nu werkelijk speelt. En juist dat contact is de enige plek van waaruit iets werkelijk kan veranderen.

Het hoofd maakt verhalen

Wat daarbij hoort en zelden wordt benoemd: het hoofd maakt verhalen. Niet alleen als het echt spannend wordt, maar ook gewoon als iets je bezighoudt, als je ergens niet uitkomt, als een beslissing zich maar niet wil vormen. Dan begint de analyse. Verklaringen, scenario’s, redenen. Niet als vergissing, maar als een uitweg. Het verhaal is preciezer, veiliger, beter te hanteren dan het gevoel eronder.

Pas als je begint te zien dat je het verhaal aan het maken bent, wordt er iets anders mogelijk. En dat verhaal speelt altijd ergens anders dan hier. Niet in het nu.

Zit jouw denken in het nu?

Denk eens aan de laatste keer dat je ergens over piekerde. Zat je toen in het verleden, in de toekomst, of in het nu? En als je aan iets spannends dacht dat nog moest komen, waar was je dan eigenlijk?

Wat velen niet beseffen: je denken speelt zich per definitie af in het verleden of de toekomst. De mind is afgescheiden en kan daarom per definitie nooit in de realiteit van het nu zijn. De toekomst die je in je hoofd construeert is altijd onbewust een extrapolatie van het verleden. Je denkt dat je vooruitkijkt, maar je projecteert wat je al kent op wat er komen gaat. Dat verklaart waarom dingen zich zo hardnekkig herhalen. Niet omdat je het niet wilt veranderen, maar omdat het hoofd bij elke nieuwe situatie onbewust de oude mal erover legt.

Neurologisch heeft dat een verklaring. Wanneer het oudere deel van het brein het overneemt, het deel dat reageert op dreigend gevaar, vermindert de verbinding met de prefrontale cortex. Dat systeem is grof en maakt geen fijn onderscheid tussen oud en nieuw. Iets hoeft alleen maar te lijken op iets wat vroeger pijn deed, en de respons is dezelfde. Je lichaam reageert op een herinnering alsof het nu gebeurt. Intussen zit het hoofd te analyseren, te piekeren, opties af te wegen. Hoe langer het denkt, hoe meer verwarring.

Wat het ingewikkelder maakt: veel mensen zijn zich er niet eens van bewust dat er angst onder zit. Ze voelen niet dat ze bang zijn, want ze voelen niet. Ze leven in het verhaal dat hun hoofd over de situatie maakt, en dat verhaal voelt als de realiteit. Terwijl het een filter is. Een beschermingslaag die de directe ervaring op afstand houdt.

Voelen zit altijd in het nu

Hier zit het sleutelonderscheid. Denken en voelen zijn niet hetzelfde, en ze leiden je naar verschillende plaatsen.

In de sessie vroeg ik haar iets te voelen in haar lijf, zo concreet en feitelijk mogelijk. Niet interpreteren, maar waarnemen. Wat is hier nu?

Ze dacht even na. En zei toen: “Dit voel ik. Dat denk ik niet.”

Ze was zelf een beetje verrast. Alsof ze iets ontdekte waarvan ze al lang wist dat het er moest zijn, maar het nog nooit zo direct had aangeraakt.

Voelen zit altijd in het nu. Niet in een herinnering, niet in een scenario. Ja, een gevoel kan getriggerd worden door iets ouds. Maar de sensatie zelf vindt nu plaats, in dit lichaam, op dit moment. Dat is precies het verschil. Als je met je aandacht naar een lichamelijke gewaarwording gaat, ben je in het nu. Denken alleen, los van het lichaam, mist dat altijd.

Dat is ook waarom lichaamsgerichte benaderingen vaak iets bereiken waar praten op zichzelf niet komt. Het lichaam brengt je terug naar de realiteit van dit moment. Naar het contact.

Iemand die ik al langer begeleid verwoordde het later zo: “Ik merk dat ik vaak weet wat ik voel, maar het niet echt voel.” Weten houdt afstand. Voelen brengt je erin.

Er is nog een laag onder dit onderscheid. Niet wat je denkt of voelt, maar van waaruit je het doet.

Contractie en openheid

In sessies gebruik ik bijna dagelijks nog een super simpele en doeltreffende manier om te herkennen wie er in je spreekt.

We deden een kleine oefening. Ik vroeg haar: voelt dit als een gesloten vuist, of als een open hand?

Ze wist het direct. Steeds weer, zonder aarzeling.

Ik vroeg hoe het voelde om aan een aankomende afspraak te denken waar ze tegenop zag. Haar hand sloot zich vanzelf. “Dan voel ik meer... dit.” Gesloten vuist. Spanning in de borst, klamme handen. En even daarvoor, over ons werk samen: “Dan krijg ik zo’n stemmetje. Wat zegt: ja, dit wil ik.” Open hand.

Voel jij het verschil als je dat even probeert?

Contractie en openheid zijn twee toestanden van het systeem. In contractie ben je uit contact: met jezelf, met wat er nu is, met de ander. In openheid ben je erin. Dat heeft niets te maken met of je denkt of voelt. In beide toestanden kun je denken én voelen. Maar de kwaliteit is radicaal anders. Denken vanuit contractie produceert verhalen, angst, cirkelredeneringen. Denken vanuit openheid produceert helderheid.

De gesloten vuist is de stem van de beschermer: het deel dat reageert vanuit oude angst, dat geen onderscheid maakt tussen wat vroeger was en wat nu is. De open hand is de stem van je kern. Niet het hoofd dat afweegt, maar iets wat je voelt voordat het denken begint.

Als je nieuwsgierig naar een gevoel toe gaat in plaats van ervan weg, verandert er iets. Het wordt niet meteen klein of opgelost, maar wel minder dwingend. Alsof het je iets laat zien, in plaats van je mee te trekken. En als je het even kunt laten bestaan zonder er meteen iets mee te doen, begint er iets van ruimte te ontstaan. Voor een systeem dat gewend is direct te reageren, is dat een wezenlijke verschuiving.

Waarom de cirkel zelden rond wordt gemaakt

Mensen die bij mij komen hebben vaak al veel gedaan. En toch missen ze precies dit: de directe ervaring van het nu, het onderscheid tussen oud gevaar en huidig gevoel, het contact zelf.

Hoe kan dat?

De leerpsycholoog David Kolb beschreef leren als een cyclus van vier stappen: concreet ervaren, reflecteren op die ervaring, begrijpen wat er speelt en uitproberen in de praktijk. Alle vier zijn nodig om iets werkelijk te integreren. Iedereen heeft een aangeboren voorkeursstijl, en de aangrenzende stijlen gaan meestal nog wel. Maar de tegengestelde stijl kost moeite.

Wat ik in de praktijk tegenkom, zijn twee tegengestelde valkuilen. In rationele culturen, onderwijs en organisaties wordt vooral het begrijpen getraind. Ervaren, voelen en intuïtie zijn secundair, soms zelfs met enig wantrouwen bekeken. Mensen leren zich staande te houden via het hoofd, maar dat kost veel energie als je niet zo bent bedraad.

In veel bewustzijnsaanbod is het precies omgekeerd. Daar staat ervaren centraal, soms ten koste van begrip en integratie. De ervaring is er, maar het ego wordt niet meegenomen. De cirkel wordt aan de andere kant niet rondgemaakt.

Dat is niet toevallig. Onze cultuur stimuleert het hoofd, het ego, het vermogen om te begrijpen en te plannen. Dat heeft ons veel gebracht. Maar het heeft ook een prijs. Zonder voldoende verbinding met je centrum ga je steeds meer leven in de werkelijkheid die je hoofd construeert, in plaats van in de werkelijkheid die er is.

Iemand die sterk leeft via zijn hoofd heeft dat begrip hard nodig. Niet als doel, maar als brug. Het ego moet het kunnen snappen om het te durven loslaten. Veiligheid en begrip gaan hier hand in hand.

Ik heb dit zelf leren zien in de opleiding integrale coaching die ik deed. Daarvoor had ik ook veel gedaan, en dat had me zeker geholpen. Maar de cirkel werd niet rondgemaakt en mijn controleur werd onvoldoende meegenomen. Ervaringen beklijfden minder, omdat de integratie ontbrak op precies de laag waar die het meest nodig was.

De beschermer leest dit ook mee

Mensen komen bij mij als ze vastlopen. Het ego houdt controle zolang het kan. Zolang je door kunt, ga je door. Pas als het niet meer gaat, als het lichaam het niet meer trekt, als relaties niet landen, als werk blijft haperen, als de uitputting te groot wordt, pas dan ontstaat de bereidheid om iets werkelijk anders te doen.

Dat vastlopen is geen mislukking. Het is de conditie waaronder verandering mogelijk wordt. Je verlangen moet groter worden dan je angst. En die angst is vaak onbewust, diep weggestopt onder jaren van functioneren.

Dit gold voor mij ook. Ik liep vast voordat ik begreep wat er eigenlijk speelde. Burnout, relaties die niet standhielden, werk dat niet uitpakte zoals ik wilde. Mijn hoofd had altijd een verklaring. Mijn lijf wist al langer wat er aan de hand was.

Wat je hoofd doet, heeft goede redenen. Het beschermt je tegen pijn die op een gegeven moment te groot was om te dragen. Dat is geen zwakte. Het is overlevingsintelligentie. Het probleem is niet het mechanisme zelf. Het probleem is dat het blijft opereren alsof de oude dreiging nog actueel is. En omdat het zo vertrouwd is, zo overtuigend voelt, verzet het zich tegen verandering. Niet uit kwaadaardigheid, maar uit zorg.

En als je dit leest en denkt: ja, zo werkt het bij mij, dan is dat begrip al een begin.

Maar het is nog geen ervaring.

ps. je kunt ook reageren via Linkedin. Volgende blog uit deze serie van drie: wat er opkomt als je verder gaat dan begrijpen. En daarna: wat er mogelijk wordt voorbij de woorden.

Bedankt voor het lezen!
Abonneer je gratis om nieuwe posts te ontvangen.

Een week later komen de kinderen naar beneden met een doos. Beschadigd, een gat erin. “Hier, je cadeautje stond nog boven.”

Normaal doet ze enthousiast. Het zal wel, fijn dat jullie eraan dachten. Nu niet. Ze kan het niet opbrengen. Haar dochter wordt boos en verdwijnt naar haar kamer.

Die avond krijgt Maartje een bericht. Of ze er nog even over kunnen praten als ze thuis is. En als ze thuiskomt, zegt ze iets wat ze normaal nooit zegt: “Ik zie dat jullie echt je best hebben gedaan om iets voor me te regelen. Alleen voelde ik me een beetje vergeten.”

Ik zie dit gebeuren met veel mensen die ik begeleid: twee mensen met goede bedoelingen, allebei geraakt, allebei op zoek naar contact. En toch loopt het vast. In februari schreef ik over hoe dat mechanisme werkt.

In deze blog de volgende vraag: hoe kom je terug en overbrug je de afstand die is ontstaan?

Reageren vanuit een patroon werkt nooit

Als het schuurt, schiet bijna iedereen in een vertrouwd patroon. In februari beschreef ik die als vier windrichtingen. Je gaat verklaren en analyseren (Noord). Je wijst de ander af en legt het buiten jezelf (Oost). Je keert je tegen jezelf: schaamte, schuld, zelfkritiek (West). Of je past je aan en geeft op (Zuid).

Maartje kent vooral de pijl naar binnen (West). Ze houdt zich in, cijfert zichzelf weg, slikt het liever in dan dat ze iets laat merken. Maar de energie die niet naar buiten mag, verdwijnt niet. Die slaat als een boemerang terug naar binnen: onzekerheid, schuld, schaamte. En als het lang genoeg duurt, zet het zich vast in het lijf. In vermoeidheid, in lichamelijke klachten, in somberheid, soms in depressiviteit. Die link leggen mensen zelf zelden, terwijl ik hem in mijn werk steeds weer tegenkom.

Wat alle vier patronen gemeen hebben: zodra je erin schiet, ben je uit verbinding, met jezelf én met de ander. Je reageert vanuit de spanning, niet vanuit wat er werkelijk in je leeft. Hoe goed je je woorden ook kiest. Daarom werkt het nooit, niet omdat de patronen verkeerd zijn. Het zijn beschermingsmechanismen die ooit nodig waren. Maar ze brengen je niet terug bij de ander.

Eerst terug bij jezelf

Voordat je terugkomt op wat er is gebeurd, is er één beweging nodig die bijna altijd wordt overgeslagen: eerst terug bij jezelf.

Niet meteen het gesprek in. Eerst voelen wat er in je is. Waar zit de spanning? Wat is er geraakt? Wat is van jou, en wat is oud?

Dit is wat ik de berg noem: de plek van waaruit je spanning kunt voelen zonder er meteen iets mee te doen. Je bent er. Je voelt het. Je blijft bij jezelf terwijl er iets schuurt. Voor wie de eerdere blog heeft gelezen: dit is dezelfde beweging, nu met de ander erbij.

Pas vanuit die plek kun je iets zeggen dat aankomt.

Wie niet boos mag worden, kan ook niet begrenzen

Bij Maartje en bij veel mensen die de pijl naar binnen kennen, zit er een sterke censuur op boosheid. Op irritatie, op de rauwe energie die zegt: tot hier en niet verder. Vroeger mocht die er niet zijn, of het was onveilig om hem te laten zien. Dus leerde ze hem in te slikken.

Maar boosheid en begrenzen komen uit dezelfde bron. Begrenzen vraagt om een beetje van diezelfde energie, de kracht om iets tegen te houden. Wie het ene heeft weggedrukt, kan ook moeilijk bij het andere.

Dit wordt vaak verkeerd begrepen, dus ik zeg het er expliciet bij: het gaat er niet om dat je je boosheid uitleeft. Dat is net zo goed uit contact en richt zich destructief op de ander, op jezelf of op de relatie. Het gaat erom dat je de censuur eraf haalt. Dat je die rauwe energie eerst weer leert toelaten, ook als dat een reactie oplevert die niet fijn is.

Want pas als je hem mag voelen, ga je hem eerder herkennen. De spanning in je buik, het moment dat er iets gebeurt wat niet klopt. En als je dat vroeg genoeg merkt, bouwt het zich niet op. Dan kun je begrenzen zonder lading.

Het is een leerpad. Ik vraag mensen weleens: hoe heb je leren lopen? Met vallen en opstaan, niet in één keer goed. En door af te kijken bij wie het al kon. Twee dingen die we later allebei afleren. Op school moet het meteen perfect, en afkijken heet daar spieken. Veel mensen zijn bovendien te eigenwijs om iets van een ander over te nemen. Terwijl je iets nieuws, zoals voor jezelf opkomen, precies zo leert als lopen. Onhandig eerst.

Maartje viel ook. Ze reageerde niet vanuit verbinding met zichzelf en haar dochter werd boos. Maar ze liet voor het eerst iets toe wat ze altijd had ingeslikt. Dat is winst.

Communiceren vanuit verbinding met jezelf

Ik oefen dit geregeld met mensen. Niet als techniek maar als vraag: wat zou je zeggen als je niet wil uitleggen, niet wil verdedigen, maar gewoon eerlijk bent over wat het met je doet?

Met Maartje richt ik me op een terugkerende situatie met haar ouders, waar ze zich al jaren op vastloopt. Ik vraag haar te voelen wat er in haar is als het weer zo’n moment is. Niet wat ze ervan vindt. Wat ze voelt.

Ze is even stil. Dan: “Ik word hier heel erg ongemakkelijk van. Ik maak me klein. Ik wil dan verdwijnen.”

Ik vraag: “Denk je dat dat aankomt als je het zo zegt?”

“Ja”, zegt ze. En tegelijk: ze heeft dit nooit zo gezegd.

Dat is precies het punt. Ze spreekt op de emotionele laag, niet op de inhoudelijke. Dat verschil is groter dan het lijkt. Zodra je iets zegt over de situatie, of over de ander, kan het als verwijt landen. “Jij doet altijd...”, “Je luistert niet”, “Het ging zo en zo.” Daar kan de ander het mee oneens zijn, en dan ben je terug bij de discussie.

Maar over hoe jij je voelt, valt niet te twisten. Dat is van jou. De ander kan er niets van vinden, alleen maar horen. Daarom komt het aan.

Zo klinkt dat: “Ik word hier heel ongemakkelijk van.” “Ik maak me klein.” “Ik wil dan verdwijnen.” En als de ander fel reageert, wat goed kan gebeuren, blijf je op diezelfde laag: “Nu wil ik nog meer weg.” “Dit raakt me.” “Ik wil zo graag dat dit stopt.”

Geen verklaring, geen verwijt. Alleen wat er in jou gebeurt. En als het spannend is om het te zeggen, mag dat er ook gewoon bij: “Dit vind ik moeilijk om uit te spreken, maar ik wil het toch proberen.”

Je kunt ook terugkomen op iets dat al even geleden was. Een simpele opening: “Ik wil even terugkomen op gisteren.” Zonder heel verhaal. En dan voelen wat er nodig is. Soms wil je weten of bij de ander ook nog iets hangt: “Ik heb het gevoel dat er nog iets is blijven hangen. Klopt dat?” Dan wachten. Niet invullen.

Inquiry: dezelfde beweging, samen

Soms heeft het zich opgebouwd. Of is de spanning zo hoog opgelopen dat je zelf de weg terug naar jezelf niet meer goed kunt vinden. Dan helpt het om de ander erbij te hebben, niet om het op te lossen, maar om elkaar weer te voelen.

Wat hier speelt, is in de kern dit: contact herstellen gaat voor het oplossen van de inhoud. Zolang jullie allebei vanuit spanning praten, raken jullie de draad kwijt, hoe goed de woorden ook zijn. Daarvoor gebruik ik inquiry: letterlijk zelfonderzoek, maar dan samen. Open aanwezigheid zonder oordeel, zonder advies, zonder de neiging om het meteen beter te maken.

Bij inquiry ga je tegenover elkaar zitten, zonder tafel ertussen. Neem eerst een paar minuten om aan te komen. Dan begint één van jullie te spreken: zeven minuten, zo dicht mogelijk bij wat er nu in je leeft, niet als verhaal maar als directe beleving. De ander luistert volledig, zonder te reageren, zonder advies, zonder instemmend knikken. Als de spreker stilvalt, laat je de stilte bestaan. Na de tijd geeft de luisteraar in eigen woorden terug wat ze in essentie gehoord heeft. Geen samenvatting, geen antwoord, gewoon: dit hoorde ik. Dan wisselen jullie.

De structuur doet wat in een gewoon gesprek zelden vanzelf lukt: jij bent zeven minuten lang alleen bij jezelf, terwijl de ander er volledig is zonder er iets mee te doen. Dat vertragen, dat ruimte geven aan wat er is zonder het meteen te willen oplossen, is precies de berg-beweging, alleen nu samen. En gaandeweg zul je merken dat je allebei anders begint te spreken. Niet omdat je het geoefend hebt, maar omdat er iets opent.

De oefening doet vaak wonderen als er gedoe is, als gesprekken te snel escaleren of je in dezelfde cirkels blijft ronddraaien. Omdat er iets opent als je echt gehoord wordt zonder dat de ander er iets mee doet.

Je hebt er geen begeleider bij nodig. Alleen twee stoelen en de bereidheid om even stil te zijn als de ander aan het woord is.

Maartje is een fictieve naam. De inhoud is geanonimiseerd en met toestemming verwerkt.

ps. je kunt ook reageren op LinkedIn

Ze was aan het vertellen over haar moeder. Niet voor het eerst. Ze kent dit verhaal al jaren, heeft het besproken, geanalyseerd, doorgrond. En dan, terwijl ze praat, zegt ze iets wat ze niet had gepland:

“Ik denk ineens dat ik nog steeds heel boos ben omdat ik maaltijden geserveerd krijg. O, wat grappig dat ik die beeldspraak nu ga gebruiken. Van allemaal dingen die ik niet lust, die ik niet wil, die ik niet kan verteren. Niets van wat ik op mijn bordje heb gekregen toen ik klein was, had ik plezier in.”

Ze is zelf verrast. De boosheid op haar moeder wist ze allang. Maar dit beeld had ze niet bedacht. Het was er ineens.

Dat is het moment waar het voor mij om gaat. Iets wat opkomt als het systeem er klaar voor is om te verwerken en achter zich te laten.

Wat het hoofd niet kan doen

Marloes is zelfstandig ondernemer, al jaren serieus bezig met zichzelf. Ze heeft veel gedaan via het reguliere circuit. Specialistische zorg, traumaverwerking, meerdere trajecten. Ze weet wat er met haar aan de hand is. Haar woorden, aan het begin van onze eerste sessie: “Ik ken het eigenlijk wel met mijn hoofd.”

Laura is een Vlaamse coach die zelf anderen opleidt. Ze kent het vak van binnenuit. Haar woorden in het intakeformulier: "Ik heb al zoveel geprobeerd, zoveel gelezen. Ik zet wel stappen, maar merk dat ik fundamenteel blijf vastlopen."

Beiden zijn geen beginners. En toch zaten ze hier, met dezelfde vraag eronder: hoe komt het dat ik dit al zo lang weet, en er toch niet uitkom?

Die vraag hoor ik vaker. Van mensen die veel hebben geprobeerd, veel hebben gelezen, veel hebben gedaan.

Ik stel cliënten soms een simpele vraag: zit je denken nu in het verleden, het nu, of de toekomst? Het antwoord is vrijwel nooit: het nu. Het hoofd herhaalt wat het kent, of trekt het verleden door naar wat er straks misschien misgaat. Dat verklaart waarom patronen zich blijven herhalen, ook als je ze allang begrijpt.

Voelen werkt anders. Voelen kan alleen in het nu.

Maar dat wist ik zelf ook niet altijd. Ergens begin middelbare school heb ik besloten dat ik niet meer wilde huilen. Wat ik toen niet doorhad, is dat ik mezelf daarmee verder afsloot van het voelen. Dat heb ik pas veel later ontdekt.

Als er iets heftigs gebeurt en je het op dat moment niet kunt dragen, laat je systeem de volle realiteit los. Je gaat uit het voelen. In je hoofd bouw je een beheersbare versie van de werkelijkheid om jezelf staande te houden. Dat is geen fout. Dat is overleven.

Maar die beschermingslaag groeit mee. Hij wordt een programmering. En elke keer als er iets gebeurt dat lijkt op die vroegere situatie, plakken verleden en heden op elkaar. Je reageert niet op wat er nu is, maar op wat er ooit was. Totdat je wakker wordt en merkt: ik doe dit al mijn hele leven. Zolang dat niet gebeurt, ga je keer op keer uit contact met jezelf, zonder het te weten.

Bij Marloes begon dat vroeg. Gescheiden ouders, een sfeer thuis die ze omschrijft als “moordlustig, rancuneus.” Een vader die jaren spoorloos was. Ze leerde overleven door niet bij wat ze voelde te blijven.

Bij Laura begon het anders, maar even vroeg. Een gezin met chronische spanning, thuis altijd iets van onveiligheid in de lucht.

Dat blijkt niet uit wat ze vertellen. Dat blijkt uit wat er opkomt als ze ophouden met vertellen.

Marloes: het streefleven

In de eerste minuten van haar sessie valt er een woord dat me treft: streefleven. Ze beschrijft hoe het haar niet lukt om dingen vanuit ontspanning te doen. Of ze nu drie uur werkt of acht, de druk voelt hetzelfde. Ik laat het even landen. Dan vraag ik of ze het nu kan voelen in haar lijf.

Ze wordt misselijk. Ze krijgt het benauwd. Huilneiging. Dan komt een hoestbui en is de activering even weg. Ik wijs erop: het was er, en nu is het weg. Ze verbindt zich er opnieuw mee. Het komt terug.

“Ik wil je uitnodigen om erbij te blijven. Ook al is het niet fijn.”

Ze blijft. Ze voelt nog steeds haar keel. Dan:

“Ik ga je nog een vraag stellen. De uitnodiging is om het antwoord niet uit je hoofd te laten komen. Eens kijken of er iets oppopt.”

Ze voelt pure paniek, een benauwdheid die ze niet kan plaatsen.

“Ken je dit gevoel? Komen er associaties of herinneringen op als je helemaal teruggaat in de tijd?”

Een lange stilte.

“Het is een existentiële paniek.”

“Welke leeftijd heeft die?”

Weer een stilte.

Ik vraag hoe oud het meisje was. Ze gaat terug. Ver. En dan, zonder dat ik stuur, de herinnering: hoofd onder de kussens bij haar zus, om het geschreeuw van haar ouders niet te hoeven horen.

Ik vraag wat ze zou doen als ze als volwassene die kamer binnenkomt en haar daar ziet. Ze zegt zonder aarzeling: haar op schoot nemen. Ik laat haar zien hoe. Handen gekruist over de borst. Ze volgt. Als je je handen zo houdt, denkt je systeem dat het iemand anders is die je vasthoudt.

Ze ontspant. En ik ontspan ook.

Dit alles speelde zich af in het eerste halfuur van haar eerste Zoomsessie.

Laura: mezelf opvullen

Diezelfde dag, later, zit Laura tegenover me. Ze beschrijft een situatie met een familielid. Zodra de spanning zichtbaar wordt in hoe ze erover praat, vraag ik wat ze voelt in haar lijf.

Het rommelt in haar borst. Kippenvel op haar armen. Benen tintelen. Haar keel wringt. Druk op de borst.

“Blijf erbij. En bij de volgende vraag: laat het antwoord niet uit je hoofd komen. Welk gevoel of emotie roept dit op?”

“Woedend. Woest. Ik weet niet wat de vertaling van rage is, maar het is dat.”

Ze blijft erbij. Dan: komen er herinneringen op als je teruggaat in de tijd? Ze ziet een meisje van vijf jaar op een balkon. Een oom die van beneden roept. Haar vader die lacht. Haar moeder die zich geneert. Het voorval verdwijnt onder de mat. Het kind staat er alleen mee.

Ik vraag hoe het voor haar was zonder de gedachten. Verwarrend. Onzeker. Niet veilig. “Gezwalpt.”

Dan nodig ik de volwassen Laura uit. Wat kun je haar aanreiken?

Een lange stilte.

“Ik zou haar op mijn schoot nemen. Er komen geen woorden. Ik kan alleen zeggen: ik zou haar op mijn schoot nemen.”

Maar dan vertelt ze iets wat ik niet had verwacht. Voordat ze naar het kind kon gaan, moest ze eerst haar eigen ontreddering en boosheid laten afvloeien. Ze zei het zelf: “Daar help ik dat kind niet mee.” Ze wachtte. Liet het zakken. Pas daarna kon ze het kind vasthouden. Handen gekruist over de borst.

Na een lange stilte zegt ze het in drie losse stukken:

“Ik ben mezelf aan het opvullen.”

“Met warmte en liefde.”

“Die op al die momenten er niet waren.”

Daarna: “Er wordt zoveel gesproken over uzelf graag zien. Maar ik kon het niet bevatten totdat wat ik nu gevoeld heb.”

Het rommelen in haar borst, het kippenvel, de druk, alles weg. Ze zat weer in zichzelf. Dat is wat contact met het innerlijk kind doet als het lukt: het systeem vindt rust en vanuit die rust ontstaat helderheid. Niet als gedachte, maar als toestand.

Ook dit binnen de eerste helft van haar eerste sessie.

Dit is traumaheling: alsnog ontvangen wat er ooit niet was. De spanning die je in het nu beïnvloedt kan afvloeien. Het is een proces van een ui afpellen, laag voor laag. Na één sessie is de toon gezet.

Precisiewerk

Dit is geen methode die je stap voor stap doorloopt. Het vertrekt vanuit een toestand: volledig aanwezig zijn met je hele systeem, zodat je voelt wat er werkelijk speelt in plaats van wat je verwacht of vreest.

Ik ga niet op zoek naar een herinnering of een oorzaak. Ik nodig uit om te blijven bij wat er nu is en te kijken wat het lichaam zelf laat zien. Pas als iemand er echt bij kan blijven, stel ik de vraag of dit gevoel ergens aan doet denken. Of er een associatie of herinnering opkomt. Ik zeg er vaak bij: laat het antwoord niet uit je hoofd komen. Dan wordt het downloaden van wat je al weet.

De leeftijdsvraag bij Marloes volgde niet op een zoektocht naar het verleden. Ze zat midden in een lichamelijke sensatie, en ik was gewoon nieuwsgierig: hoe oud is dit gevoel? Haar systeem wist het antwoord al.

Bij Laura wachtte ik. Ik voelde dat haar eigen ontreddering eerst moest zakken voor ze naar het kind kon. Dat voel je alleen als je zelf goed aanwezig bent, ook door een scherm heen.

Hoe meer ik aanwezig ben in mijn eigen centrum tijdens een sessie, hoe meer ruimte er ontstaat voor de ander om te landen. De timing van een vraag, een stilte, het moment waarop ik iets benoem of juist niet: dat voel je alleen als je zelf goed geworteld bent.

Hetzelfde zie ik bij andere cliënten. Een stampvoetend kind dat al tientallen jaren stilgehouden was en eindelijk even ruimte kreeg. Iemand die midden in een zin bij een formulering uitkwam die ze nog nooit had uitgesproken, maar die precies klopte. Elke keer anders, elke keer onverwacht.

De berg in jou

Wat er in zo’n sessie gebeurt, is geen eindpunt. Het is een opening.

Marloes en Laura hebben allebei iets gevoeld dat ze niet hadden kunnen bedenken. Een beeld dat opkwam, een kind dat ze alsnog konden vasthouden. Doordat het innerlijk kind de geruststelling heeft gekregen die het ooit heeft gemist, is er iets verschoven in het systeem van de cliënt. Dat is het moment waarop de oefening zinvol wordt.

In een volgende sessie gaan we verder met Brainspotting: dieper in het onbewuste. Maar ik begin bewust hier. Zodat de controlerende mind iets heeft om mee te kunnen. En zodat je niet op mij hoeft te wachten om terug te keren naar jezelf.

De oefening die ik aanreik, de berg in jou, helpt om die belichaamde ervaring levend te houden. Als dagelijkse uitnodiging om terug te keren naar wat er in de sessie even open stond. De eerste keer heb je begeleiding nodig om er te komen. Maar dankzij de belichaamde ervaring kun je vaak zelf je innerlijk kind troosten.

Want uiteindelijk hoef je niet telkens terug naar een concrete herinnering. Je leert weer voelen wanneer er iets ouds in je systeem wordt aangeraakt, en je kunt het jonge deel in jezelf geven wat er nodig is. Zodat dat deel zich veilig genoeg voelt.

Dat is wat er langzaam verschuift: steeds vaker zie je op welk moment je uit contact gaat met jezelf. En steeds eerder terugkeert.

Al het innerlijke werk hiervoor was niet voor niets. Het systeem was klaar voor een volgende stap. Vaak begint die beweging al vóór de eerste sessie. Op de rand van het onbekende. Spannend, maar met een gezonde spanning. Iets in je weet: dit heb ik te doen.

En soms herkennen mensen dat al in mijn podcasts of blogs. Niet als uitleg, maar als een gevoel van: hier begrijpt iemand iets wat ik zelf nog niet helemaal kon pakken.

Daar begint het.

Marloes en Laura zijn fictieve namen. De inhoud is geanonimiseerd en met toestemming verwerkt.

Ze heet Anne. Ze heeft Brainspotting nooit gedaan. Maar ze beschrijft precies waarom Brainspotting werkt.

Eind april deed ik een driedaagse vervolgopleiding met David Grand, de grondlegger van Brainspotting. Wederom inspirerend. Zijn zienswijze en de effectiviteit van Brainspotting, die me ook na al die jaren nog regelmatig verrast, brachten me ertoe deze blog te schrijven. Over wat Brainspotting zo krachtig maakt. Over waarom het lichaam soms weet wat het hoofd niet kan oplossen. En over wat er gebeurt als je stopt met proberen te begrijpen en gewoon bij de ervaring blijft.

De meeste therapie werkt van boven naar beneden

Je bespreekt wat er is, je zoekt verbanden, je verandert gedachten. Voor veel klachten werkt dat prima. Maar voor wie iets diepers meedraagt, schiet het tekort: een angst zonder herkenbare oorzaak, een spanning die steeds terugkomt, lichamelijke klachten waar geen medische verklaring voor is, een reactie op situaties die je zelf niet kunt verklaren.

Het probleem zit niet in de aanpak zelf. Het zit in de ingang. Want alles wat we bewust denken en zeggen is het eindpunt van een veel langere reis. Gevoelens en spanning ontstaan diep in het zenuwstelsel, lang voor er een woord aan vastzit. Het lichaam, en daarmee bedoel ik niet alleen spieren en botten, maar alles wat je zenuwstelsel opslaat buiten het bewuste denken, weet al wat er is lang voordat het hoofd er grip op heeft.

David Grand, de grondlegger van Brainspotting, verwoordt het zo: “It is what it is long before it is what it means.”

Inzicht doet er wel degelijk toe. Het kan beklijven en verdiepen wat er al in het lichaam is verschoven. Maar inzicht werkt pas na de lichamelijke ervaring. Brainspotting begint bij wat er is, niet bij wat je erover (be)denkt.

Een angst die niet luisterde naar logica

Thomas rijdt nauwelijks meer auto. Na een heftige ervaring op de snelweg blijft de angst. Hij weet dat het irrationeel is. Hij weet ook wat het hem kost. En hij heeft al van alles geprobeerd om ervan af te komen.

Hij is sceptisch over werken via Zoom. Dat begrijp ik. Maar Zoom biedt iets wat een praktijkruimte soms niet heeft: je bent in je eigen omgeving, er is geen reisdruk en zodra je op gevoelsniveau werkt, vergeet je systeem dat er een scherm tussen zit.

We beginnen eenvoudig. Ik vraag hem bij de spanning te blijven die opkomt als hij aan autorijden denkt en te voelen waar die zit in zijn lijf. We zoeken de plek op in zijn blikveld waar hij die spanning het sterkst ervaart. We blijven daar.

Zijn lijf begint zijn werk te doen.

Er komen beelden. Verdriet. Er komt een herinnering op, niet aan de auto, maar aan iets dat veel ouder is. Dat is geen toeval. De rijangst is het symptoom, niet de bron. De bron ligt dieper. En Brainspotting komt daar, zonder dat je er cognitief naar hoeft te graven.

Na afloop zegt Thomas dat het een heel andere ervaring was dan hij verwachtte en dat hij helemaal was vergeten dat we niet in dezelfde ruimte zaten. Een week later rijdt hij voor het eerst weer op plekken waar hij normaal gespannen is. In de vervolgsessie vertelt hij: “Ik zat er heel rustig bij. Geen spanning met ander verkeer, geen gevoel van weg willen. Dat opgesloten gevoel dat ik altijd had, dat was er gewoon niet meer.” Hij heeft hetzelfde stukje zelfs twee keer gereden. Gewoon omdat hij kon.

Als het verhaal niet helpt

Niet alle angst heeft een herkenbaar beginpunt. Soms is er gewoon een gevoel dat er altijd al was. Een onrust. Een neiging om uit te schieten in situaties die dat niet rechtvaardigen. Geen incident om naar terug te gaan, niets te vertellen.

Dat heeft vaak te maken met ervaringen van vóór er taal was, de vroege kinderjaren, soms al voor de geboorte. Het zenuwstelsel slaat die op als lichamelijke indrukken, niet als herinneringen. Er zijn geen woorden voor, omdat het nooit in woorden is opgeslagen. Maar je lichaam draagt het wel.

Juist omdat het zo diep zit, vrezen sommige mensen om te beginnen: stel dat er iets opengaat dat ik niet meer kan sluiten. Die angst is begrijpelijk. Maar Brainspotting gaat nooit verder dan je systeem aankan. Niet omdat de therapeut dat bepaalt, maar omdat het lichaam zelf de regie houdt.

Soms vraagt het werk buiten reguliere sessietijden om aandacht. Sandra appt me op een zondagochtend: de spanning is hoog, de paniek is terug. Er is iets dieps opengebroken in eerdere sessies, oud trauma dat eindelijk ruimte vraagt. We maken verbinding via Zoom.

Geïnspireerd door wat ik kort daarvoor verdiepte in de Phase 5 training bij David Grand, werk ik deze keer zonder pointer, zonder vaste techniek. Meer gedoseerd, minder structuur. Niet omdat de techniek er niet toe doet, maar omdat de aanwezigheid hier het werk doet. Het zenuwstelsel van iemand die vroeg veel heeft meegemaakt heeft geen prikkel nodig. Het heeft ruimte nodig.

Ik zie haar ogen bewegen terwijl ze vertelt, steeds naar dezelfde plek, zonder dat ze het zelf doorheeft. Ik nodig haar uit om bij de spanning te blijven en haar ogen te laten gaan waar ze naartoe willen.

Ze kijkt. Haar ogen landen ergens. Ze zegt: “Hier zit de angst.”

Meer doe ik niet.

Wat volgt is een lange stille fase. Schokken. Beelden. Oud materiaal dat eindelijk ruimte krijgt. Op een gegeven moment zegt ze: “Als jij praat, voelt het veiliger.”

“Dat is ook Brainspotting,” zeg ik. “Mijn aanwezigheid is voor jou belangrijk om dit te kunnen doen.”

Na de sessie is de paniek merkbaar minder. Of ze volledig weg is, hangt af van wat eronder zit. Soms is dat het geval; soms vraagt het meer tijd. En wat misschien nog belangrijker is: Sandra merkt dat ze de golf begint te herkennen als die opkomt en hem sneller kan laten zakken. Dat is iets anders dan hopen dat hij niet komt.

Wat niet verwerkt werd, blijft actief

Soms maak je iets mee dat op dat moment te overweldigend is om te verwerken. Een schokkende gebeurtenis, een periode van aanhoudende stress, of ervaringen uit je vroege jeugd die je systeem simpelweg nog niet aankon. Die spanning zet zich vast in het lichaam, niet als gedachte, maar als fysieke lading die actief blijft.

Je kent het misschien: je reageert ergens veel heftiger op dan de situatie rechtvaardigt, en je weet zelf ook niet goed waarom. Dat is je zenuwstelsel dat reageert op iets van vroeger, omdat het lichaam geen goed onderscheid maakt tussen heden en verleden.

Begrijpen helpt hier maar beperkt. Je kunt precies weten waar iets vandaan komt en toch blijven reageren zoals je altijd deed. Dat is niet omdat je het niet goed genoeg begrijpt. Het is omdat inzicht alleen niets verandert aan de lading die in het lichaam vastzit.

Transformatie kan alleen plaatsvinden in het nu. Niet in het praten over wat er toen was, maar in het voelen van wat er nu is. Brainspotting schept daarvoor de ruimte: een veilige context waarin het zenuwstelsel de vastgezette spanning alsnog kan verwerken, laag voor laag, in zijn eigen tempo.

Verwerking gaat in golven. De eerste keer is de spanning het hevigst. Dan zakt hij. Komt terug, maar minder sterk. Zakt weer. Totdat er niets meer te verwerken valt. Dat vraagt vaak meerdere sessies. Het vraagt ook een therapeut die er werkelijk bij aanwezig is.

Grand zegt het keer op keer in zijn trainingen: de techniek is ondergeschikt. Wat heelt is naar de spanning toe gaan, in verbinding met een aanwezige ander die je daarin houdt.

Die aanwezigheid werkt ook via een scherm. Zodra je op gevoelsniveau werkt, verdwijnt het scherm naar de achtergrond. Twee mensen, verbonden, waarbij het zenuwstelsel van de één de veiligheid voelt van de ander. De afstand lost op.

De therapeut als staart van de komeet

David Grand is ver in de zeventig en werkt nog steeds alsof hij het net ontdekt heeft. In de training deed hij livesessies via Zoom met deelnemers en liet daarin precies zien waar hij over spreekt: volledig afgestemd op de ander, belichaamd aanwezig, een enkele vraag op het juiste moment. Niet meer dan nodig, nooit minder dan wat de cliënt vraagt. Fascinerend om telkens weer het effect te ervaren, bij degene met wie hij werkt én bij elkaar als deelnemers in de breakout rooms.

Zijn uitgangspunt is radicaal eenvoudig. Het menselijk zenuwstelsel heeft een tot vier quadriljoen synaptische verbindingen. Geen therapeut, geen model, geen protocol begrijpt dat systeem. En wie doet alsof hij het wél begrijpt, doet de cliënt tekort. Grand noemt dit het onzekerheidsprincipe en trekt er een concrete conclusie uit: “In the face of uncertainty, all we have is the frame.” Niet de techniek. Niet de diagnose. De relatie, de aanwezigheid, de bereidheid om te volgen.

Grand noemt de therapeut de staart van de komeet. De cliënt is de kop die de richting bepaalt. De therapeut beweegt mee, volgt, gaat niet voor. Dat klinkt passief, maar het is het niet. Het vraagt voortdurende afstemming en het vermogen om je eigen behoefte aan het begrijpen los te laten.

Ik herken dit van binnenuit. Voordat ik Brainspotting leerde, werkte ik al intuïtief, zonder vooropgesteld plan, volgend op wat er in de ander bewoog. Brainspotting heeft me niet van aanpak doen veranderen, maar het heeft me wel geholpen nog meer te vertrouwen op mijn innerlijke, belichaamde kompas. En op het vermogen om spanning te kunnen houden zonder die meteen op te willen lossen, aanwezig te blijven zonder te sturen, te zijn in plaats van te doen.

“You don’t have to know what it is to know that it is,” zegt Grand. Je hoeft niet te begrijpen wat er in de cliënt speelt om te weten dat er iets is. En je hoeft het niet te sturen om het te laten bewegen.

Dat spreekt me enorm aan, niet alleen als therapeut maar ook als mens. De diepste veranderingen in mijn eigen proces kwamen niet via begrijpen. Ze kwamen via de diepe afstemming van een ander, het gevoel dat alles mocht en niets hoefde, een veiligheid die maakte dat ik mezelf volledig welkom voelde met wie ik ben. Dat voelt je systeem haarfijn. En hoe vaak ontbreekt dat bij een therapeut of coach, weet ik ook uit eigen ervaring, door vallen en opstaan.

Waarom begrijpen niet altijd helpt

Thomas begrijpt zijn rijangst al jaren. Hij weet wat het is, weet wat het kost, weet dat het irrationeel is. Zijn lijf weet het ook, maar anders: als spanning, als schrik die sneller is dan zijn gedachten, als reactie die geen toestemming vraagt. Daar kan begrip niet bij.

Sandra weet ook wel dat haar paniek ergens vandaan komt. Ze heeft er genoeg over nagedacht, genoeg over gepraat. Maar het denken helpt haar niet verder. Het zorgt alleen maar voor meer paniek.

Brainspotting maakt iets anders mogelijk. Het zenuwstelsel verwerkt wat het destijds niet kon dragen, laag voor laag, in zijn eigen tempo. En zodra dat gebeurt, kan het hoofd er iets mee. Dan beklijft begrijpen ook echt.

Thomas rijdt weer, zonder angst op plekken die hem maandenlang tegenhielden. Sandra merkt dat ze zichzelf kan terugvinden als de paniek opkomt, in plaats van erin te verdwijnen. Dat zijn geen kleine verschuivingen. Het zijn patronen die doorbroken worden, soms na jaren vastzitten.

Anne verwoordt wat ik zo’n tien jaar geleden zelf ook ontdekte: integratie vraagt dat je eerst de ervaring ingaat, voorbij je controlerende mind. De wijsheid is er al, in je lichaam. Om die te durven vertrouwen heb je iemand nodig die je voorgegaan is, die de weg kent en de ruimte kan houden. Want zonder een veilige, afgestemde begeleiding blijft je mind in control en komt het zenuwstelsel niet in beweging. Iemand die je echt kan vertrouwen om jezelf tegen te komen.

Brainspotting is een krachtige relationele methode voor wat woorden niet bereiken. De paradox is dat de kracht niet zit in wat de therapeut doet, maar in wat hij niet doet: niet sturen, niet invullen, niet oplossen. Aanwezig zijn terwijl jij je eigen weg gaat.

Wil je ervaren wat dat voor jou kan betekenen? Je bent van harte welkom. Meer info vind je op onlinebrainspotting.nl.

Dat is geen gebrek aan inzicht. Dat is wat er gebeurt als je vanuit je hoofd leeft. In deze blog laat ik zien wat er werkelijk gebeurde, via een experiment in een Leven Zonder Stress podcast met Patrick Kicken, en wat het bij ons allebei losmaakte.

Het hoofd herhaalt en filtert

Zolang je vooral denkt in plaats van voelen, ben je niet hier. Denken speelt zich altijd af in het verleden of de toekomst. Je bent bezig met wat er gisteren gebeurde of met wat er straks misschien misgaat. Wat veel mensen niet doorhebben: de toekomst die je hoofd construeert is altijd een extrapolatie van het verleden. Hetzelfde materiaal, andere verpakking. Dat verklaart waarom zoveel dingen zich blijven herhalen, ook als je het allang begrijpt.

Zolang je in je hoofd leeft, leef je ook in een gefilterde versie van de werkelijkheid. Je hoofd selecteert, kleurt en interpreteert voortdurend, en dat is niet toevallig. Het is evolutionair slim: zonder filter zou je verdrinken in prikkels. Je systeem leert dus snel wat gevaarlijk is, wat veilig is, wat je kunt verwachten.

Maar er zit een keerzijde aan. Hoe meer onverwerkte ervaringen eronder liggen, hoe sterker die filter werkt, of juist hoe poreuzer. Sommigen sluiten te veel af. Ze leven in een gecondenseerde, voorspelbare wereld en reageren niet meer op wat er werkelijk is, maar op wat ze verwachten, vrezen of al kennen. Anderen laten juist te veel binnen. Ze absorberen wat om hen heen leeft, voelen wat niet van hen is en raken chronisch overprikkeld door een werkelijkheid die nooit ophoudt. Beide zijn reacties op hetzelfde: een systeem dat heeft geleerd het nu niet te vertrouwen.

Je snapt het, en toch verandert er niets

De voor de hand liggende reactie is: meer begrijpen. Meer lezen, meer analyseren, meer duiden. En dat helpt, tot op zekere hoogte. Een label kan helpen om te herkennen waar je zit. In mijn blog Je bent niet je label schreef ik dat begrijpen en verschuiven twee verschillende dingen zijn. Je kunt je patroon perfect analyseren, weten waar het vandaan komt, het een naam geven, en toch verandert er weinig wezenlijks. Het hoofd extrapoleert verder op een gefilterde versie van de werkelijkheid, niet op de werkelijkheid zelf.

Daarvoor moet je dieper. Het lijf in.

Dat is makkelijker gezegd dan gedaan. Want ergens in het verleden heeft je mind geleerd dat voelen gevaarlijk is. Niet als bewuste gedachte, maar als iets wat je lichaam heeft onthouden. En wat je lichaam heeft onthouden, laat het niet los op commando. Daarvoor heb je iemand nodig bij wie je zenuwstelsel zich durft te ontspannen, tot op celniveau. Vaak is het juist de spanning tussen veiligheid en het randje van het onbekende die de beweging in gang zet.

Eruit schieten

Maar veiligheid is een randvoorwaarde, geen doel op zich. Pas als je systeem zich durft te ontspannen, kan zichtbaar worden wat er onbewust speelt. Wat je triggert, wat je uit je lijf schiet, en wat je zonder het te weten herhaalt.

Dat begint altijd hetzelfde: er gebeurt iets dat iets aanraakt. Een blik, een toon, een situatie. En voor je het weet, ben je uit je lijf geschoten. Niet als bewuste keuze, maar als reflex. In een flits van een seconde. In de kern is het vrijwel altijd een angstrespons of een combinatie van angst en geblokkeerde energie.

Je schiet naar je hoofd en begint een van je overlevingspatronen uit te leven. Ook om niet te voelen wat er net aangeraakt werd. Je hoofd doet dan wat het altijd doet: filteren, interpreteren, herhalen vanuit het verleden. Zoals ik eerder beschreef, ben je dan per definitie niet meer in het nu. Zoals ik in meerdere blogs beschrijf, waaronder Als woorden niet meer werken, zijn er vier richtingen: aanvallen, verdedigen, opgeven of de pijl naar binnen keren en jezelf de schuld geven. Vier verschillende bewegingen, maar allemaal vertrekken ze vanuit hetzelfde: je bent even niet meer in verbinding met jezelf.

Wanneer er ruimte ontstaat om dit te herkennen, begint er iets te verschuiven. Hoe dat werkt gaat verder dan deze blog, maar het begint altijd met hetzelfde: even stoppen, vertragen en voelen voordat de reflex het overneemt.

Het experiment met Patrick

Een paar weken geleden zat ik tegenover Patrick Kicken voor de opname van een tweede gesprek in zijn podcast Leven zonder stress, die gisteren online is gekomen. Ik had hem van tevoren gevraagd of hij in was voor een experiment. Of we op een gegeven moment de rollen konden omdraaien. Hij als degene die iets inbrengt, ik als begeleider.

Hij was er meteen voor.

Een rol geeft houvast. Als interviewer weet je wat je doet. De rol beschermt je ook tegen kwetsbaarheid, want het gaat niet over jou. Maar het houdt ook iets op afstand. Door zijn interviewrol neer te leggen en iets echts in te brengen, maakte Patrick ruimte voor een ander soort gesprek. En ik kon vanuit mijn begeleidersrol doen wat ik doe: kijken wat er beweegt en daarnaartoe gaan.

Halverwege bracht hij iets in wat hem bezighoudt, een situatie thuis die hem had geraakt. Terwijl hij vertelde, merkte ik een verschuiving. Niet in wat hij zei, maar eronder.

Wat er werkelijk gebeurde

Hij beschreef een conflict met de oudste zoon van zijn vriendin. Hoe hij was uitgevallen, harder dan de situatie vroeg. Ik vroeg hem wat hij nu in zijn lijf voelde als hij eraan terugdacht. Spanning in zijn buik, zei hij. Onrust. Zijn hoofd wilde meteen verklaren, maar ik nodigde hem uit om dat even te laten voor wat het was en bij de sensatie te blijven.

Daarna vroeg ik of dit gevoel hem iets herinnerde. Of er iets opkwam als hij zo in zijn lijf zat. In eerste instantie niet. Zijn systeem had even tijd nodig. De controleur was nog te actief. Het was nog te spannend om het onbewuste toe te laten. Pas in tweede instantie kwam er iets. Hij had als kind zijn moeder verdedigd tegen zijn vader. Dat kleine jongetje was er ook bij Tweede Paasdag aan tafel.

Hij had die link nog nooit eerder gelegd.

De lichamelijke sensatie is hetzelfde in beide situaties. Daarmee wordt zichtbaar dat verleden en heden aan elkaar vastzitten: wat er nu gebeurt raakt iets wat al veel langer in je systeem zit. De reactie die dan volgt is niet fout, maar wel buiten proportie. Je reageert niet alleen op wat er nu is, maar ook op wat er ooit was. En dat kost contact, met jezelf en met de ander.

Vanuit die herkenning konden we onderzoeken wat dat kleine jongetje destijds nodig had gehad. Wat er toen niet was en wat er nu alsnog gegeven kon worden. Dat is wat heelt: niet het begrijpen, maar het alsnog ontvangen. Als het systeem krijgt wat het zo heeft gemist, hoeft het er niet langer alert op te blijven. Maar dat gaat niet via het hoofd. Het vraagt een doorvoelde ervaring: het kleine kind in jezelf alsnog de geruststelling geven die het nooit heeft gekregen. Dat het nu wel oké is. Dat het veilig is. Soms is dat zo simpel als jezelf vasthouden, een zelfknuffel die het systeem doet geloven dat er iemand is. Want die behoefte is preverbaal: ouder dan woorden, ouder dan begrip.

De weg terug

In de podcast herkende Patrick iets. Door terug te gaan naar het moment en te voelen wat er in zijn lijf bewoog, viel er iets in. De verbinding met iets van vroeger. Niet als gedachte, maar als herkenning van binnenuit. Zijn lichaam wist het al. Het hoofd volgde pas later.

Juist die herkenning maakte het mogelijk om ook het nu weer helder te zien. Zijn reactie was overtrokken, maar niet onterecht. Hij was voor zijn vriendin opgekomen en dat klopte. Zijn vriendin gaf hem dat ook terug. Het verschil is niet of je reageert, maar of je reageert vanuit oud zeer of vanuit helder contact met wat er nu werkelijk speelt. Dat tweede is alleen mogelijk als je eerst weer in jezelf bent geland.

Het verleden kun je niet veranderen. Maar je kunt er wel op terugkomen. Sorry zeggen als dat klopt. En bewust blijven oefenen, met vallen en opstaan, zoals een kind leert lopen. Dat verandert de toekomst, niet in één keer, maar stap voor stap.

Hoe diep het kan gaan

Wat zou er gebeurd zijn als we meer tijd en ruimte hadden gehad? Geen camera, geen tijdsdruk, geen live publiek. Gewoon twee mensen, de ruimte om te vertragen.

Dat is geen retorische vraag. Ik zie het keer op keer in mijn sessies. Wat er mogelijk wordt als iemand zich echt veilig voelt en er ruimte is om te blijven, gaat veel dieper dan wat Patrick en ik konden aanraken. Tot op het niveau waarop woorden ophouden en het lichaam het enige archief is. Waar iemand in contact komt met de vroegste pijn: niet gezien worden, niet gehoord worden, alleen zijn op een moment dat je dat niet kon dragen.

Een paar dagen geleden had ik een sessie met een cliënte die dat raakte. Via een brainspottingproces kwamen we bij een preverbale laag. Niet via een herinnering die ze kon vertellen, maar via wat er in haar lijf bewoog. Een spanning in de keel, een druk op de borst, bewegingen die deden denken aan een heel jong kind. Ergens in dat proces viel er iets in: een baby die stopte met huilen omdat de moeder niet kwam. Ze benoemt het zelf: dit is het startpunt van alles.

Dat niveau bereik je niet met begrip. Je bereikt het door aanwezig te blijven bij wat er is, ook als het geen woorden heeft.

Wat ik zelf niet deed

Dat niveau bereiken vraagt iets van de begeleider. Dus nu ook van mij.

In het gesprek met Patrick probeerde ik een veld of holding te creëren. Niet door het te zeggen, maar door er volledig aanwezig in te zijn. Want mensen komen niet dichter bij zichzelf door harder te proberen. Ze komen dichter bij zichzelf als ze zich veilig genoeg voelen om op de rand van het onbekende te staan.

Niet er overheen. Dan sluit het systeem en kom je in overlevingspatronen terecht. Maar ook niet te voorzichtig, binnen de comfortzone, want dan kan er niets veranderen of verschuiven. Herken je dat?

Hoe effectief ik daarin ben, hangt niet af van wat ik doe, maar van hoe aanwezig ik ben. Hoe meer ik hier ben, hoe meer ruimte er ontstaat voor de ander om te landen. Dat is een zijnskwaliteit, geen techniek die je inzet. Dat vraagt om innerlijk werk en het trainen van je aanwezigheid, bijvoorbeeld door meditatie.

Bij Patrick voelde ik intuitief waar die rand lag, zoals ik dat bij iedereen probeer in te voelen en af te stemmen. En ik ging er niet overheen. Niet uit voorzichtigheid, maar omdat ik weet dat te veel druk averechts werkt. Het systeem sluit zich dan juist.

Er was ook iets anders. Op momenten waarop het spannend werd, merkte ik dat ik meebewoog met de energie van Patrick in plaats van bij mijn eigen kompas te blijven. Dat is wat ik versmelten noem: je verliest even de draad naar jezelf en volgt de ander. Je bent er nog, maar je bent ook een beetje weg. Van buitenaf is het nauwelijks zichtbaar. Je zegt nog steeds de goede dingen. Maar je zegt ze vanuit een andere plek. Is dat herkenbaar voor jou? Dat je erbij bent, maar ook een beetje afwezig bent?

Dat had voor mij ook te maken met de context. Iets in mijn systeem was nog niet helemaal op zijn gemak: een liveopname, een andere omgeving dan mijn eigen ruimte via Zoom. En ik voelde dat Patrick het spannend vond. Dat wilde ik honoreren. Maar het maakte ook dat ik net iets minder durfde. En daardoor ging het net iets minder diep.

Wat ik achteraf herkende

Het besef dat ik minder aanwezig was dan ik had gewild, activeerde achteraf ook mijn innerlijke criticus. Ik dacht terug aan het gesprek. Had ik scherper kunnen zijn op sommige momenten? Waarschijnlijk wel. Er waren plekken waar ik de diepte in had gekund en dat niet deed. Waar ik nog helderder had kunnen zijn.

Maar terwijl ik dat dacht, herkende ik ook iets. Die twijfel achteraf is zelf een beweging. Een stem die oordeelt over een keuze die in het moment klopte. Had je niet meer moeten durven? Was je niet te voorzichtig? Was het goed genoeg?

Het zijn altijd dezelfde stemmen. Niet mijn stem. Een oude stem die zich voordoet als mijn stem. Ouders, leraren, mensen die vroeger bepaalden of je goed genoeg was. Je hebt ze ooit overgenomen omdat je ze nodig had. Ze zijn blijven hangen, ook als de context allang veranderd is. En zodra je iets doet wat kwetsbaar of onzeker voelt, staan ze weer klaar.

Precies dat oefenen was ook een reden om deze podcast opnieuw te doen. Als oefening voor mezelf. Dit gaf Patrick me terug na ons eerste gesprek: mensen raken niet door wat perfect is, maar door wat echt is. Door te doen en te ervaren wat het bij anderen losmaakt, herprogrammeer je jezelf. Niet door het te begrijpen, maar door het te leven. Na onze eerste podcast merkte ik hoe dat werkt. Veel mensen meldden zich aan, niet omdat het perfect was, maar omdat het echt was. Die spiegel van anderen, dat is wat je systeem doet geloven dat het anders kan.

Op de rand, voorbij een rol

Die veiligheid om echt te zijn, dat ervoer ik ook in het gesprek met Patrick; hij creëerde bij mij veiligheid. Zijn rustige stem, zijn openheid, zijn oprechte interesse. Ook ik heb een veilige omgeving nodig om er echt te kunnen zijn. Geen toeval dat we een jaar later weer tegenover elkaar zaten.

Gaandeweg het gesprek werden we gewoon twee mensen die hetzelfde herkenden. Geen coach en gesprekspartner, maar twee mensen die allebei weten hoe het is om ergens mee te worstelen. Precies wat ik eerder beschreef: ook ik werd geraakt, ook ik verloor soms even de draad naar mezelf. Dat is gelijkwaardigheid. Soms kies je er bewust voor, soms ontstaat het gewoon. Maar het vraagt altijd iets: jezelf ook zichtbaar maken.

Dat vraagt om uit je rol te stappen. Een rol geeft controle en daarmee een vorm van veiligheid. Maar het houdt ook iets op afstand. Gelijkwaardigheid niet. Je weet niet wat er komt, je bent zelf ook zichtbaar. Dat is spannender. Het betekent ook dat je positie kwijtraakt. Dat er verwarring kan ontstaan. Dat je zelf geraakt wordt op een manier die je niet had verwacht. Niet omdat het makkelijk is, maar omdat het veel kwetsbaarder is. En juist daarin ontstaat echte ontmoeting, in de kwetsbaarheid, zonder dat één van ons boven of onder de ander staat. Minder controle, meer contact.

Ik oefen daar bewust mee. Op de rand van het onbekende, want daar leer ik, daar groei ik. Niet door het te begrijpen, maar door het te ervaren. Met iemand bij wie je je voldoende op je gemak voelt, ook als het ongemakkelijk wordt. Daarmee ‘herprogrammeer’ je je zenuwstelsel.

Aan het einde zeiden we allebei hetzelfde, zonder dat we het hadden afgesproken. Dat we ons niet meer hoeven te bewijzen. Voor mij voelde dat als de reden waarom ik dit soort dingen doe. Niet omdat het moet, niet om iets te laten zien, maar omdat ik er zin in had. Omdat het voelt als leven vanuit vrijheid in plaats van vanuit druk.

Misschien herken jij dat ook. En handel je er ook naar?

Ik ben blij dat ik mijn impuls heb gevolgd en Patrick heb benaderd om weer een podcast met hem te doen. Het was voor mij een mooie ervaring die ik niet had willen missen. En weer een die me veel heeft gebracht. Dank je wel, Patrick. Tot volgend jaar?

Hieronder ons gesprek op Youtube. Je kunt het interview ook beluisteren via Apple Podcasts of of Spotify.

Ze komen met verschillende verhalen. Maar wat ik steeds herken: het gevoel dat er iets wil verschuiven en de vraag hoe.

Soms is dit vermoeidheid of stress. Soms een gevoel van vastzitten. Soms simpelweg de behoefte om even te voelen wat er werkelijk in je leeft, zonder de ruis van alledag.

Dat is de kern. Niet dat mensen te weinig weten over zichzelf. Maar dat blijkt alleen niet genoeg.

Vier keer per jaar

In januari hadden we voor het eerst een winterretraite. De eerste zomerretraite eind juni is al maanden volgeboekt. Voor eind juli en eind augustus zijn er nog plekken.

We werken bewust met maximaal zes mensen, zodat er ruimte is voor ieders inbreng, voor echte aandacht en voor de groepsdynamiek die pas in een kleine groep mogelijk wordt. De deelnemers zijn van begin dertig tot ver in de zestig. Ondernemers, zorgprofessionals, docenten, coaches. Allemaal met een eigen verhaal.

Noorwegen als bedding

We wonen in Hedalen, in de Noorse bergen, met een weids uitzicht over het dal. Ver van de cruiseroutes, ver van de wachtrijen bij Preikestolen en Flåm. Het Noorwegen dat de meeste toeristen nooit zien.

De natuur doet hier haar eigen werk. De stilte is anders dan de stilte die je thuis kunt vinden. Het uitzicht vraagt niets van je. Je zakt vanzelf.

Ons eigen huis staat deze weken ter beschikking aan de deelnemers: vijf slaapkamers, twee badkamers, een jacuzzi met uitzicht over het dal. Geen retraitecentrum, geen hotel. Mensen zijn te gast in de plek waar wij leven. Dat geeft iets wat moeilijk te omschrijven is, maar door iedereen wordt opgemerkt.

Wat er in een week gebeurt

De week heeft een ritme, maar het is geen programma dat je afwerkt.

De ochtenden beginnen met meditatie en Zhineng Qigong, begeleid door Marlí. Rustige, vloeiende bewegingen die het zenuwstelsel tot rust brengen en het lichaam openen. Mensen die er ervaring mee hebben herkennen de diepte. Mensen die er nog nooit mee hebben gedaan ontdekken iets wat ze niet verwachtten.

In de groepssessies wisselen oefeningen, reflectie en sharing elkaar af. De rode draad is steeds hetzelfde: ontspannen, jezelf kunnen zijn en vanuit die rust het onderzoek doen. Wat speelt er werkelijk? Waar trek je je terug? Waar kom je jezelf tegen? De groep wordt daarin snel een dragende kracht.

´s Middags zijn er begeleide wandelingen. De ongerepte natuur, de stilte, het uitzicht: ze doen iets wat binnen niet lukt. Wat ‘s ochtends werd gevoeld maar nog niet kon landen, begint onderweg te zakken. Mensen komen anders terug van een wandeling dan ze zijn vertrokken.

De persoonlijke sessie met mij biedt de mogelijkheid om te verdiepen wat gedurende de week al in beweging is gekomen. Wat in de Qigong werd gevoeld, wat in een sharing werd aangeroerd, wat in de natuur begon te bewegen: dat krijgt hier de ruimte om echt door te werken. Ik stem precies af op wat jij nodig hebt, van een goed gesprek tot lichaamsgerichte begeleiding, Brainspotting of trauma release.

En dan zijn er de maaltijden. Marlí bereidt elke dag vers: gezond, gevarieerd, met aandacht. Niet als bijzaak, maar als onderdeel van de bedding. Rust, regelmaat, het genieten van wat goed is. Deelnemers waarderen de maaltijden gemiddeld met een 9,6, het hoogst scorende onderdeel van de hele week.

Naast de diepgang is er ook ruimte voor gezelligheid, lachen en luchtigheid. Een goed gesprek aan tafel, een huilbui en een grap op dezelfde avond. Dat is niet ondanks het werk, maar is onderdeel ervan.

Wat de cijfers zeggen

Alle deelnemers vullen na afloop een evaluatieformulier in. Niet een selectie, iedereen. De gemiddelde beoordeling over de afgelopen jaren is ruim een 9. Begeleiding scoort een 9,3. Locatie en inhoud volgen met beide ruim een 9.

Dit is het gemiddelde over alle deelnemers, geen selectie. Jaar na jaar consistent. Dat zegt iets wat geen enkele individuele aanbeveling kan zeggen.

Begeleiding vanuit eigen doorleefde ervaring

In 1999 startte ik een bedrijf dat de directie van NS als een luis in de pels ervoer. We duwden van buiten tegen wat niet wilde veranderen. Nu maak ik van binnen ruimte voor wat wil bewegen. Het tegenovergestelde, en voor mij het enige wat werkt. Vroeger veel buitenkant. Nu veel binnenkant. De impact is groter dan ooit.

Marlí en ik begeleiden niet vanuit een vast format. We begeleiden vanuit wat we zelf hebben doorleefd. Dat is voelbaar, zeggen deelnemers keer op keer. Niet als verklaring, maar als iets wat je ervaart in hoe het gesprek gaat, in hoe de week is opgebouwd, in de combinatie van scherpte en zachtheid.

Marlí brengt rust, gronding en een vanzelfsprekende zorgzaamheid: in de Qigong, in de maaltijden, in haar aanwezigheid. Lars luistert scherp, confronteert waar nodig, maar altijd in afstemming. Hij werkt van verhaal naar gevoel: wat er speelt, wat je ervaart in je lijf en de ruimte om daarbij te blijven. Wat loskomt, wordt geïntegreerd, zodat inzichten niet blijven hangen als gedachten maar echt kunnen landen. Deelnemers zijn vaak verrast door hoe snel er iets beweegt en hoe lang dat doorwerkt.

Spiritueel maar niet zweverig. Met beide voeten op de grond.

Wat beklijft

De berichten die maanden later binnenkomen maken me blij in mijn hart. Dat ik mensen een weg kan wijzen naar wie ze werkelijk zijn.

Maaike, wiens partner als eerste opmerkte dat ze rustiger thuiskwam en minder opvliegend was. Lies die in de herfstvakantie foto’s van de groep tegenkwam en schreef dat ze de warmte nog voelde. Iemand anders die schrijft dat hij regelmatig de ‘berg in jezelf’-meditatie opzoekt.

De berichten die maanden later binnenkomen bevestigen wat ik al voel tijdens de week zelf: dit klopt. Schaal is kleiner dan ooit, impact groter dan ooit. Er verschuift daadwerkelijk iets in het leven van de meeste deelnemers. Als half-Noor maakt het me bovendien blij om mensen het Noorwegen te laten zien dat de meeste toeristen nooit zien. Velen willen daarna terugkomen. Niet alleen naar de plek, maar naar iets in zichzelf.

Als je dit overweegt

De juniretraite is vol. Voor eind juli en eind augustus zijn er nog plekken.

De prijs is €1495 all-in, inclusief verblijf, alle maaltijden, begeleiding en een persoonlijke 1-op-1 sessie. Voor wie weleens in Noorwegen op vakantie is geweest: hotels en restaurants zijn er niet goedkoop. En wat je hier krijgt, is een week die verder gaat dan een vakantie ;-)

Als je dit al een tijdje overweegt: de retraites raken steeds eerder vol. Een kennismakingsgesprek via Zoom is vrijblijvend en kost een half uur.

Meer op norwayretreat.com.

De reis naar ons

Steeds meer deelnemers komen met de trein of boot in plaats van het vliegtuig en we stimuleren dat graag. Niet alleen om duurzame redenen: de reis zelf werkt al als overgang naar vertraging. De ene wereld laat je los voordat je er bent.

We zitten gunstig: twee uur van Oslo, dat goed bereikbaar is vanuit Nederland en België. Populaire opties zijn vliegen naar Oslo Gardermoen of de combinatie van een trein naar Kopenhagen en een nachtboot naar Oslo. Die nachtboot is verrassend betaalbaar, tot vijf keer goedkoper dan andere bootverbindingen. Je slaapt in een privécabine en wordt wakker in het Oslofjord.

Nieuw dit jaar: Snålltåget rijdt vanaf 15 juni dagelijks van Malmö via Göteborg naar Oslo, aankomst 13.16. Vanuit Nederland reis je vrijdag naar Malmö of Helsingborg, overnacht je daar, en stap je zaterdag vroeg op. Of je neemt de Snälltåget-nachttrein vanaf Hamburg. Ruim op tijd voor de bus naar ons.

Meer reisinfo op norwayretreat.com/reis-noorwegen. En we helpen graag mee met plannen en boeken, en waar mogelijk stimuleren we ook samenreizen.

Trump is niet uit het nieuws te slaan. Epstein ook niet, al zou Trump dat liever anders zien. Beiden laten zien waar narcisme toe in staat is als het macht heeft of grijpt. Trump is de meest zichtbare variant: luid, onverhuld, alles draait om hem. Epstein laat iets anders zien: hoe iemand met vergelijkbare trekken jarenlang buiten het zicht kan opereren, een heel netwerk manipulerend, terwijl maar weinigen het zagen of wilden zien. Beiden verdraaiden de werkelijkheid. Beiden lieten een spoor van schade achter.

Maar zij zijn de extremen. Wat velen niet zien: narcistische patronen werken meestal subtieler, dichter bij huis, buiten het zicht. In gezinnen, in organisaties, in de politiek. Net zo destructief. Alleen leggen we de link niet.

Ik schrijf over dit onderwerp al jaren, vanuit onderzoek én vanuit eigen ervaring, en werk met mensen die vastzitten in narcistische dynamieken. Zowel degenen die de patronen vertonen als degenen die er de gevolgen van dragen. Waarbij die twee rollen zelden zo gescheiden zijn als ze lijken.

Wat me steeds opvalt: zelfs mensen die er dagelijks mee werken, therapeuten, coaches, managers, missen de subtielere vormen. Niet omdat ze het niet willen zien, maar omdat narcisme pas zichtbaar wordt als je weet waar je op moet letten. En omdat de meest gangbare beschrijvingen het grootste deel van het spectrum missen.

Ik ga hier in op de subtielere vormen: waarom narcisme zo aantrekkelijk is, niet alleen voor degene die het vertoont, maar ook voor degene die ermee in aanraking komt. Want juist de subtielere vormen trekken aan voordat je doorhebt wat er speelt. En tegen de tijd dat je het ziet, ben je er al in verstrikt. Wie niet weet hoe het werkt, kan het niet tijdig herkennen. En wie het niet tijdig herkent, heeft nauwelijks een keuze. Niet in een relatie, niet in een organisatie, niet in de wereld om zich heen.

Het essay beweegt van herkennen naar doorbreken: vijf eerste signalen, vijf sleutels om dieper te begrijpen, de vijf gedaanten waarin narcisme zich toont, en wat er dan nodig is om de dynamiek te keren.

Wat narcisme werkelijk is

Narcisme is een van de meest gebruikte begrippen in psychologie en populaire cultuur, en daardoor ook een van de meest uitgeholde. Iemand die zijn foto’s zorgvuldig uitkiest heet een narcist. Een baas die weinig luistert ook. Maar wanneer wordt het echt ongezond? Bijzonder hoogleraar en psychoanalyticus Frans Schalkwijk formuleert het helder: “Een patroon gaat altijd op. Niet één keer, niet alleen onder druk, maar structureel, in verschillende relaties, in intieme contexten.” Dát is waar ik het over heb als ik schrijf over narcisme, of beter geformuleerd: narcistische defensie of persoonlijkheidsstoornis.

Want zoals ik ook eerder schreef: Je bent niet je label. Niemand is 'een narcist'. Wat wel bestaat: narcistische trekken, een narcistische defensie, patronen die ooit een functie hadden. Die kunnen hardnekkig zijn en veel schade aanrichten, maar ze zijn niet wie iemand is. Dat onderscheid klinkt misschien klein, maar het bepaalt hoe je naar iemand kijkt. Het bepaalt of je iemand ziet als een probleem, of als iemand die vastzit in een patroon dat ook anders kan.

Het probleem van structureel narcistisch gedrag is niet in de eerste plaats dat iemand zelfgericht is. Het is dat gelijkwaardigheid verdwijnt. Tegenspraak wordt onmogelijk. De werkelijkheid van de ander telt niet meer mee. En de eigen werkelijkheid wordt zo bijgesteld dat ze verdraaglijk blijft. Dat heeft verwoestende gevolgen voor partners, voor kinderen, voor teams en organisaties en zelfs voor beschavingen. En zoals de geschiedenis keer op keer laat zien, ook voor hele samenlevingen.

Social media versterkt precies die strategieën die narcistische defensies voeden: zichtbaarheid, zekerheid tonen, snel reageren. Het maakt narcistische patronen niet alleen zichtbaarder, maar normaliseert ze ook.

Wat me fascineert, en verontrust, is hoe weinig bewustzijn er bestaat van wat narcisme werkelijk is, ook bij mensen die de huidige ontwikkelingen proberen te duiden. Niet omdat ze het niet willen zien, maar omdat het mechanisme eronder onzichtbaar blijft zolang je er niet bewust mee in aanraking bent geweest.

Het zelfvertrouwen, de helderheid, de kwetsbaarheid of juist de opoffering: het heeft iets dat rust geeft, bewondering oproept of het gevoel oproept eindelijk gezien te worden. Tot je merkt dat er iets niet klopt. Dat het gesprek steeds dezelfde kant op beweegt. Dat jij degene bent die zich aanpast.

En juist omdat die verschuiving zo geleidelijk gaat, is ze zo moeilijk te herkennen. De meeste beschrijvingen richten zich op het meest zichtbare type: de dominante persoonlijkheid die geen kritiek verdraagt. Maar de subtielere vormen, de bescheiden helper, de altijd-begrijpende partner, de intellectueel die nooit echt luistert, komen minstens zo vaak voor. En kunnen even destructief zijn. Precies dat moment beschrijft een cliënt van mij.

Iets klopt niet, maar ik krijg er geen vinger achter

Een cliënt zit tegenover me en beschrijft een gesprek dat de avond ervoor plaatsvond. Ze had het zorgvuldig voorbereid. Niet beschuldigend beginnen, zei ze tegen zichzelf. Gewoon uitleggen wat er gebeurde.

Daar zit het kantelpunt. Niet in wat haar partner deed. Maar in wat zij deed op het moment dat haar ervaring ter discussie werd gesteld: ze stapte uit haar eigen waarneming en begon die te verdedigen met argumenten. De werkelijkheid werd niet openlijk ontkend. Ze werd zachtjes verschoven. En zij volgde die verschuiving, zonder te merken dat ze dat deed.

Het gesprek eindigde zonder ruzie. Maar ergens onderweg was ze zichzelf kwijtgeraakt. Ze voelde dat pas later, aan de vermoeidheid na afloop, aan het knagende gevoel dat ze iets belangrijks niet had kunnen vasthouden.

Dat is wat narcistische dynamieken zo verwarrend maken: er is zelden een duidelijk moment aan te wijzen. De werkelijkheid schuift langzaam. Jouw beleving wordt onderwerp van discussie. En voordat je het weet, ben jij degene die zijn eigen ervaring moet bewijzen. Hoe dat mechanisme werkt en waarom het zo moeilijk te zien is, wordt duidelijk als je onder de oppervlakte kijkt.

Wat we onder narcisme verstaan

In mijn praktijk hoor ik het woord regelmatig.

“Mijn ex is een narcist.” “Mijn baas heeft narcistische trekken.”

Het label brengt orde. Het geeft woorden aan gedrag dat eerder verwarrend of pijnlijk voelde. Dat kan helpend zijn. Maar tegelijk stopt dan het onderzoek. Wat er onder die buitenkant beweegt, bepaalt hoe hardnekkig zo'n patroon is en waarom het zo moeilijk te doorbreken valt.

Ik schreef enkele jaren geleden een uitgebreide paper over narcisme. De slachtofferboeken misten distantie, de wetenschappelijke bleven hangen in diagnosticering. Wat ik zocht was iets anders: begrip dat dicht bij de geleefde ervaring blijft, ook die van mijzelf.

Want ik kom narcisme niet alleen tegen bij cliënten. Ik herken het ook in mezelf, in patronen die ik de afgelopen jaren heb leren zien en langzaam heb kunnen loslaten. Die combinatie, onderzoeker én onderwerp tegelijk, maakte de paper anders dan verwacht. En maakt dit essay persoonlijker dan de meeste teksten over dit onderwerp.

Wat mijn blik blijvend veranderde: narcisme is meestal geen vaste persoonlijkheid, maar een beschermlaag. Een manier om boven gevoelens van schaamte, onzekerheid en afhankelijkheid te blijven, ontwikkeld in een tijd waarin die gevoelens te gevaarlijk waren om te dragen. Niet een karakterfout dus, maar een oplossing die ooit nodig was.

Lichaamsgerichte psychotherapeute Diana Ruthgeerts omschrijft het zo: “Narcisme is onze ‘er is niets aan de hand’-houding. Een defensieve laag waarmee we ons gezicht ophouden en ons optrekken boven de ondermijnende gevoelens van afhankelijkheid en de daaruit volgende kwetsbaarheid.”

Narcisme is in die zin ook de tegenhanger van authenticiteit. Dat maakt narcisme in de kern een realiteitsvraagstuk. Niet een gedragsprobleem, niet een karakterkwestie. Maar een verstoorde verhouding tot de werkelijkheid: wie de eigen kwetsbaarheid niet kan verdragen, buigt de realiteit bij totdat ze verdraaglijk wordt. En wie dat doet, kan ook de werkelijkheid van een ander niet ontvangen.

Je stelt alles in het werk om te voorkomen dat je in dat kwetsbare stuk wordt gezien. Door jezelf te overschreeuwen, de ander te minachten of idealiseren, of jezelf onzichtbaar te maken.

De paradox, en de eenzaamheid eronder

Die beschermlaag verklaart ook waarom narcisme van dichtbij zo verwarrend voelt.

Aan de buitenkant kan iemand zeer zelfverzekerd zijn. Charismatisch, dominant, overtuigend. Maar onder die buitenkant bestaat tegelijk een diepe onzekerheid. Psychotherapeute Ruth Geerts noemt dit de narcistische paradox: hoe kan iemand tegelijkertijd zo arrogant zijn en zo’n laag zelfgevoel hebben?

Het antwoord: onder dat zelfverzekerde zelf zit een gevoel van leegte dat voortdurend moet worden afgedekt. Vandaar de constante behoefte aan bewondering, succes, en controle over hoe de werkelijkheid wordt gezien.

Want kwetsbaarheid voelt voor iemand met een narcistische defensie niet als moeilijk. Het voelt als gevaarlijk. Dat verklaart de rigiditeit, de controle, en het onvermogen om gecorrigeerd te worden.

Schalkwijk beschrijft de kern van die paradox op een manier die me is bijgebleven: “De tragiek van narcisme zit ‘m in het gevoel dat jij de enige bent die jouw ware zelf kan zien. Je hebt om je eenzaamheid dragelijk te maken, jouw binnenwereld boven iedereen geplaatst. Als je dan toch alleen bent, dan maar aan de top. Om deze manier van relateren in stand te houden, ben je steeds op zoek naar erkenning en bewondering. Dat maakt de krenking zo pijnlijk; ze raken aan de eenzaamheid die verborgen moest blijven.”

Soms kantelt er iets. Als de realiteit niet langer verdraaid kan worden, als werk, relatie of status wegvalt en de innerlijke leegte zich aandient, kan dat een opening zijn. Juist de verborgen narcist, minder zichtbaar en minder succesvol in het buitenhouden van de werkelijkheid, is dan nog bereikbaar. De openlijke variant, de Trump of Epstein, zoekt die opening zelden op. Die kiest liever voor ontkenning. Of erger.

Wat dit mechanisme zo gevaarlijk maakt: de zoektocht naar erkenning straalt soms uit als zelfvertrouwen, als richting, als kracht. Pas later wordt zichtbaar wat er onder zit. Bij mensen met hoge intelligentie kan dat lang duren: hun mind maakt overuren om de boel te controleren, om niet geraakt te kunnen worden. Intelligentie en narcistische defensie zijn een combinatie die zichzelf lang kan verbergen. Hoe ver dat kan gaan, zien we bij iemand als Epstein.

Hoe het ontstaat

Narcisme begint niet waar het zichtbaar wordt. Narcisme begint vroeg. Niet als keuze, maar als aanpassing.

Gezonde ontwikkeling vraagt om ouders die hun kind goed genoeg aanvoelen: warmte bieden én begrenzen, afstemmen op wat het kind nodig heeft in plaats van op wat het kind aangenaam maakt.

Een belangrijk onderdeel van die ontwikkeling is spiegeling. Wanneer een kind iets doet wat niet mag, een vaas omgooit bijvoorbeeld, en de ouder reageert boos maar vangt het kind daarna ook op en troost het, leert het kind een essentieel onderscheid: ik heb iets fout gedaan, maar ik ben niet fout. Die nuance, situationeel versus absoluut, is de basis van een gezond zelfgevoel.

Wanneer ouders zelf te veel in de weg staan met hun eigen behoeften of emotioneel afwezig zijn, ontbreekt precies die spiegeling. Ruthgeerts beschrijft wat er dan gebeurt: “Een ouder is nodig die het onderscheid maakt tussen de eigen behoeften en die van het kind, een ouder die de eigen beleving los kan zien van de realiteit, een ouder die in staat is fijngevoelig te reageren op de uitgezonden signalen. Voor narcistische ouders is dit moeilijk. Ze zien de wereld niet door de ogen van hun kind.”

Zonder die spiegeling leer je jezelf en de wereld kennen in het absolute. Niet ik maak fouten, maar ik ben een fout. Die beweging van een concrete situatie naar een totaaloordeel werkt ook naar buiten: een partner, een collega, een vriend kan in korte tijd kantelen van bewonderenswaardig naar waardeloos, zonder dat er objectief veel is veranderd. De grijstinten zijn verdwenen omdat ze nooit veilig genoeg zijn geweest om te leren kennen.

De gevolgen laten zich raden. Elke poging tot ontwikkeling van een authentiek zelf wordt de kop in gedrukt. Loyaliteit gaat ten koste van de eigen ontwikkeling. Er is weinig ruimte voor gevoelens en kwetsbaarheid, en het kind leert zichzelf op te blazen of juist kleiner te maken. Wat later zichtbaar wordt als perfectionisme, faalangst, prestatiedrang, relatieproblemen, of een diep gevoel van innerlijke leegte.

Narcisme is daarmee ook altijd een verhaal over wat er vroeger niet was. De patronen worden doorgegeven van generatie op generatie totdat iemand ze bewust begint te zien.

Maar hoe herken je dat patroon als je er middenin zit?

Vijf eerste signalen: iets klopt niet

De vraag die mensen in mijn praktijk vaak het eerst stellen is niet “is mijn partner een narcist?” maar iets subtielers: wat is er eigenlijk gebeurd? Het knaagt. Je twijfelt aan jezelf. Je weet niet meer goed wat je zelf voelt en wat je van de ander hebt overgenomen. Soms is er ook een ingehouden boosheid of irritatie die je niet goed kunt plaatsen. Je weet niet of je recht hebt op dat gevoel. Dus slik je het in.

In die fase helpt het om een paar concrete signalen te kennen. Geen diagnose, maar een oriëntatie. Wat ik in de loop der jaren als rode vlaggen ben gaan herkennen, en die je zelden terugvindt in gangbare beschrijvingen van narcisme:

1. Het ontbreken van echte spontaniteit en humor. Niet dat iemand geen grappen maakt, maar er is geen lichtheid, geen zelfrelativering, geen moment waarop controle even losgelaten wordt. Grappen houden iets op afstand in plaats van iets dichterbij te brengen.

2. Egocentrisme dat zich niet alleen uit in dominantie maar ook in een subtiele onbeschikbaarheid. Het gesprek gaat uiteindelijk altijd over hem of haar.

3. Alles buiten zichzelf leggen als er iets misgaat. Het onvermogen om oprecht aan zichzelf te twijfelen, om doorvoeld sorry te zeggen.

4. Buitenproportionele woede-uitbarstingen die vaak buiten het zicht van anderen plaatsvinden, gevolgd door ontkenning of minimalisering.

5. Overdreven idealisering aan het begin. Je wordt op een voetstuk geplaatst. Alles voelt bijzonder, uitverkoren, soms als thuiskomen. Wat je later begrijpt: die idealisering is geen liefde maar een projectie. En wat op een voetstuk wordt geplaatst, kan er ook weer af worden gehaald.

Dieper kijken: vijf sleutels om narcisme te ontmantelen

Narcisme herkennen vraagt meer dan een lijst met kenmerken. Het vraagt een andere manier van kijken. Vijf inzichten die het verschil maken:

1. Iemand niet echt voelen. Wat in bijna geen enkele populaire beschrijving staat, maar wat ik een van de vroegste signalen vind: iemand niet echt voelen. Er wordt tegen je gesproken, niet met je. Het contact is er wel, maar er zit geen warmte in die landt. Achteraf zeggen mensen vaak: ik voelde me altijd een beetje alleen in zijn aanwezigheid. Zonder te begrijpen waarom.

2. Contact met je eigen voelen als voorwaarde. Om dat te kunnen voelen, moet je zelf in contact zijn met je eigen voelen. En precies daar gaat het vaak fout bij mensen die in narcistische dynamieken terechtkomen. Ze hebben geleerd hun eigen signalen weg te redeneren of in te slikken. Waardoor het vroegste signaal onopgemerkt blijft.

3. Cognitieve empathie als masker. Verwant daaraan is de cognitieve empathie als masker. Een narcist kan heel empathisch overkomen en weet accuraat aan te voelen wat er bij jou speelt. Maar hij doet dat vanuit het hoofd, om jouw gedrag te kunnen voorspellen en zijn eigen positie te bewaken. Niet om echt contact te maken. Wat dat nog ingewikkelder maakt: ze kunnen kwetsbaarheid spelen. Ze weten precies wanneer een traan of een moment van zelfreflectie de ander ontwapent. Je moet het van dichtbij hebben meegemaakt en doorgewerkt om het verschil te herkennen. Zelfs ervaren therapeuten en coaches missen het regelmatig.

4. De familiegeschiedenis als sleutel. Wil je echt begrijpen wat er speelt, dan is de familiegeschiedenis onmisbaar. Hoe iemand praat over zijn vader of moeder legt vaak meer bloot dan alles wat er daarna gezegd wordt. Die vroege patronen zitten in de manier waarop iemand reageert op krenking, op nabijheid, op kwetsbaarheid. En ze worden doorgegeven, van generatie op generatie, totdat iemand ze bewust begint te zien.

5. Je eigen rol in de dynamiek. Wat ik ook herken, en hier wordt het persoonlijk: een aantal van deze patronen ken ik ook uit mezelf, zeker in het verleden. Bovenpositie, het ontbreken van echte spontaniteit, moeite met verdiepende relaties. Ze liggen altijd op de loer als ik niet wakker ben. Want zodra je ziet hoe je eigen narcistische trekken werken, wordt ook zichtbaar waarom je bepaalde dynamieken aantrekt. Wat vertrouwd aanvoelt, ook al doet het pijn, trekt aan.

   Dat is ook waarom de vraag “welke rol speel ik zelf in deze dynamiek?” zoveel meer oplevert dan het begrijpen van de narcist alleen. Niet als schuldvraag. Maar als opening.

Hoe narcisme zich toont: vijf gedaanten

Narcisme verschijnt niet altijd als wat je verwacht. De vijf gedaanten die ik hieronder beschrijf zien er aan de buitenkant totaal verschillend uit. Maar onder de oppervlakte beschermen ze allemaal tegen dezelfde ervaring: de pijn van onvoldoende gezien zijn.

Het beeld is niet zwart-wit, mengvormen komen vaak voor. En iedereen vertoont wel eens een of meer van deze trekken. Het wordt pas problematisch als het, zoals eerder aangegeven, structureel is, als het patroon altijd opgaat. De gedaante is de verpakking. Het mechanisme is overal hetzelfde.

Het diagnostische handboek DSM sluit goed aan bij de eerste zichtbare vorm, maar mist daarmee een groot deel van het spectrum.

1. De schaamteloze narcist probeert die pijn te overstijgen door groot te worden. Ruimte nemen, aandacht trekken, erkenning claimen. De meest zichtbare variant, maar wat je minder ziet, is hoe snel bewondering kan omslaan in woede.

   In een sessie vertelt een cliënt over een gesprek waarin hij voorzichtig aangaf dat iets hem raakte. Hij koos zijn woorden zorgvuldig. Niet beschuldigend. Gewoon benoemen.

   Nog voordat hij zijn zin kon afmaken, reageerde de ander: “Dus nu ligt het weer aan mij?”

   De toon veranderde meteen. Niet inhoudelijk, maar relationeel. De cliënt voelde het direct: hij trok zich iets terug, nuanceerde, legde uit dat hij het niet zo bedoelde.

   Ik vraag hem wat er op dat moment in hem gebeurde.

   Hij denkt even na. “Ik wilde het niet groter maken dan het al was.”

   Dat was het kantelpunt. De ander had niets meer hoeven te onderzoeken. De ruimte was teruggenomen. En de cliënt had daar onbewust aan meegewerkt: hij kalmeerde op het moment dat hij had mogen blijven staan.
   

2. De betweter doet iets vergelijkbaars via kennis en analyse. Onzekerheid wordt opgelost met uitleg, overzicht, het altijd-al-weten.

   In een sessie met een ondernemer liepen we een gesprek terug dat hij met een medewerker had gehad.

   Een medewerker begon: “Ik merk dat ik vastloop in…”

   Nog voordat de zin af was, zei hij: “Ja, dat komt omdat je daar te weinig structuur in hebt. Wat je moet doen is…”

   We pauzeerden. Ik vroeg: “Wat zei hij eigenlijk?”

   Stilte.

   “Dat weet ik eigenlijk niet meer.”

   Ik vroeg hem wat er bij hem gebeurde op het moment dat de medewerker begon te spreken.

   “Ik zag het probleem meteen. Ik wilde helpen.”

   “En als je niet meteen had geholpen?”

   Hij keek me aan. “Dan had ik moeten wachten. Niet weten. Dat vind ik moeilijk.”

   Daar zat het. Niet onwil, maar onvermogen om even niet te weten. De analyse was razendsnel en oprecht bedoeld. Maar ze voorkwam contact. De medewerker had iets willen zeggen. Hij had het nooit kunnen afmaken.
   

3. De redder beschermt zichzelf door onmisbaar te worden.

   Een leidinggevende die ik begeleidde sprong altijd in wanneer het team vastliep. In een teamoverleg gebeurde het weer: twee collega’s hadden een meningsverschil, het werd net ongemakkelijk. Hij leunde naar voren en zei: “Laat mij dat even oppakken.”

   De spanning zakte. Het team was opgelucht.

   Later in de sessie vroeg ik hem wat er bij hem gebeurde op het moment dat de twee collega’s begonnen te botsen.

   “Ik voelde dat het fout ging lopen.”

   “En toen?”

   “Toen wilde ik het oplossen.”

   “Wat zou er zijn gebeurd als je dat niet had gedaan?”

   Hij aarzelde. “Dan was het misschien geëscaleerd.”

   “En als dat was gebeurd?”

   Langere stilte. “Dan hadden ze het zelf moeten oplossen.”

   Dat was het kantelpunt. Zolang hij insprong, hoefde niemand het zelf aan te gaan. En hij hoefde zijn eigen onzekerheid niet te voelen. Later zei hij: “Ik zorg eigenlijk voor iedereen hier. Maar ik kan me niet herinneren wanneer iemand voor het laatst vroeg hoe het met mij gaat.” De zorg was echt. Maar ze beschermde hem ook tegen de vraag die hij zichzelf niet stelde. Voor het team had dat ook een prijs: wie altijd gered wordt, leert zichzelf niet redden.
   

4. De slachtofferaar gebruikt kwetsbaarheid als drukmiddel, vaak zonder dat zelf te beseffen.

   In een sessie probeerde een cliënt voorzichtig een grens te stellen tegenover iemand met wie ze een jarenlange vriendschap had.

   “Ik merk dat dit voor mij niet meer werkt.”

   De reactie kwam rustig, bijna zacht: “Na alles wat ik voor jou gedaan heb… had ik dit niet verwacht.”

   De cliënt vertelde hoe het daarna ging. Ze legde uit wat ze bedoelde. Ze nuanceerde. Ze vroeg of het goed ging met haar vriendin.

   Ik vroeg haar: “Waar was jouw grens gebleven?”

   Ze dacht even na. “Die was weg. Nog voordat ik haar echt had kunnen neerzetten.”

   Ik vroeg wat er bij haar was gebeurd op het moment dat ze antwoordde.

   “Ik voelde me schuldig. Alsof ik haar iets had aangedaan.”

   “Had je dat?”

   Stilte. “Nee. Ik had alleen een grens gesteld.”

   Daar zat het mechanisme. De kwetsbaarheid was echt, deels. Maar in de dynamiek werkte ze als afleidingsmanoeuvre: weg van wat er nu speelt, naar wat er allemaal is opgeofferd.
   

5. De wegcijferaar kiest de tegenovergestelde strategie: verdwijnen. Niet opvallen. Geen conflict veroorzaken. De buitenkant is zacht, afgestemd, beschikbaar.

   In een sessie vroeg ik een cliënte wat ze had willen zeggen op een moment dat ze zweeg.

   Ze is even stil. “Dat weet ik eigenlijk niet meer.”

   Ik vroeg of het er was geweest, dat wat ze had willen zeggen.

   “Ja. Maar het voelde meteen al te veel.”

   “Te veel voor wie?”

   Ze keek me aan. “Voor hem, denk ik.”

   Dat is de microbeweging die bij de wegcijferaar zo moeilijk te zien is. Er was iets. Het werd ingehouden nog voordat het vorm had gekregen, niet omdat de ander het verbood maar omdat zij het zelf al had afgewogen op zijn reactie. Wie nooit zichtbaar wordt, kan ook nooit echt afgewezen worden.
   
   Alice Miller beschreef dit in Het drama van het begaafde kind: iemand die zo gewend is geraakt aan het afstemmen op de ander dat het contact met de eigen binnenwereld vervaagt. Bij de wegcijferaar gaan burn-outverschijnselen dan ook vaak schuil achter een sociaal gewaardeerde rol. Juist omdat die rol de onderliggende kwetsuur zo goed verbergt.

Eén mechanisme, vijf gezichten

Wat deze vijf gedaanten gemeen hebben: het gesprek verschuift van een gedeelde realiteit naar jouw interpretatie. Dit wordt ook wel het gaslighting-effect genoemd, al is wat hier speelt vaak subtieler dan de klassieke definitie: de ander gaat aan zichzelf twijfelen, niet omdat de realiteit openlijk wordt ontkend, maar omdat het gesprek steeds een paar graden wordt verschoven totdat je de beginpositie niet meer kunt terugvinden.

Een cliënt beschreef het begin van een relatie. Wat haar aantrok, was het zelfvertrouwen van haar partner. “Het gaf rust,” zei ze. Pas later merkte ze iets anders: wanneer zij een andere mening had, draaide het gesprek langzaam. Hij was beter geïnformeerd en zag het grotere plaatje. Na verloop van tijd begon ze steeds minder haar eigen intuïtie te volgen. Niet omdat hij het verbood. Maar omdat hij het gesprek altijd wist te winnen.

Wat dat op de lange termijn met iemand doet: het begint met twijfel aan een waarneming, daarna aan je oordeel in het algemeen. Uiteindelijk weet je niet meer goed wat je zelf voelt en wat je van de ander hebt overgenomen. De vermoeidheid die mijn cliënte voelde na dat gesprek aan de keukentafel was daar een vroeg signaal van.

De een corrigeert de werkelijkheid. De ander corrigeert zichzelf. En zo ontstaat een asymmetrie die lang onzichtbaar blijft.

Het kantelpunt

Aan het einde van de sessie vraag ik mijn cliënte terug naar het moment waarop het gesprek kantelde. Niet om te analyseren wat haar partner deed, maar om te voelen wat er in haarzelf gebeurde.

Dat gevoel, dat iets groter wordt als je niet meegeeft, is precies wat narcistische dynamieken zo effectief maakt. Niet dwang, maar de verwachting van ongemak als je jezelf blijft.

Mijn cliënte verliet zichzelf om het gesprek te redden. Dat is geen zwakte. Het is een strategie die ze vroeger geleerd heeft om heel te blijven.

Wat er dan nodig is

Het hoofd houdt je in dit soort dynamieken voor de gek. Niet omdat het liegt, maar omdat het per definitie buiten het nu opereert: het analyseert, anticipeert, verklaart. Wat er nu in je lichaam gebeurt, wat er nu tussen twee mensen speelt, daar komt het hoofd niet bij. Vandaar dat ik in sessies steeds opnieuw terugkeer naar het lichaam. Waar voel je dit? Wat gebeurt er in je als je de scène even herbeleeft? Soms een spanning in de borst, soms een bekende vermoeidheid, soms iets wat op schaamte lijkt maar dieper zit. Dat is het aanknopingspunt. Niet het verhaal.

Want in narcistische dynamieken is het onderscheid tussen dader en slachtoffer zelden zo helder als het voelt. De pijn van degene die structureel niet wordt gehoord is reëel. Dat staat niet ter discussie. Iemand kan langdurig over grenzen gegaan zijn en tegelijk nooit geleerd hebben die grenzen zelf te voelen en te benoemen. Zolang de focus alleen op de ander blijft, verdwijnt ook de eigen bewegingsruimte uit beeld. Dat benoemen is geen verwijt. Het is het teruggeven van iets wat verloren leek: het gevoel dat je zelf iets kunt doen.

De volgende keer dat het vertrouwde gevoel er is, even stoppen. Voelen wat er in je lichaam gebeurt voordat je je aanpast of verdedigt. Terugkeren naar de berg in jezelf, dat stille middelpunt van waaruit je kunt waarnemen zonder meegesleurd te worden en jezelf kwijt te raken. Narcisme gedijt slecht in die stilte.

Vanuit die plek kun je iets doen wat de dynamiek werkelijk kan doorbreken: vanuit jezelf iets zichtbaar maken voor de ander. Niet als aanval of oordeel, maar als spiegel: dit is wat jouw gedrag met mij doet. Dat is iets anders dan uitleggen, aanpassen of analyseren wat er bij de ander speelt. Het is aanwezig zijn bij wat er nu werkelijk gebeurt, in jezelf én in de ander.

Vanuit die plek kun je iets doen wat de dynamiek werkelijk kan doorbreken: vanuit jezelf iets zichtbaar maken voor de ander. Niet als aanval of oordeel, maar als spiegel: dit is wat jouw gedrag met mij doet. Dat is iets anders dan uitleggen, aanpassen of analyseren wat er bij de ander speelt. Het is aanwezig zijn bij wat er nu werkelijk gebeurt, in jezelf én in de ander.

Voor iemand met sterke narcistische trekken is dat vaak de meest werkzame spiegel die werkelijk iets kan laten binnenkomen. Zolang de ander vanuit pijn of defensie spreekt, kan het ego het pareren. Maar een spiegel die rustig en aanwezig wordt gehouden is moeilijker te negeren. Tegelijk: bij een sterke narcistische defensie zonder zelfreflectie kan spiegelen een heftige reactie uitlokken. De narcistische krenking is pijnlijk, en de reflex is een agressieve, felle reactie. Niet naar zichzelf, maar naar de ander. Dan lijkt spiegelen ineffectief en kan het zelfs onveilig zijn. Maar soms komt het later toch binnen, als de eerste reactie is gezakt.

Waar het kantelt

De diepste motivatie is niet inzicht. Het is geraaktheid: het moment waarop je werkelijk voelt wat jouw gedrag met de ander doet. Niet in plaats van inzicht. Maar als wat inzicht in beweging zet.

Het gesprek aan de keukentafel begint daar. Niet met de juiste woorden. Maar met de vraag of je in staat bent te voelen wat er werkelijk gebeurt, en dat te zeggen vanuit wie jij bent, niet vanuit wat de ander jou gemaakt heeft. Elke keer dat je terugkomt op een moment dat kantelde, vanuit openheid in plaats van verdediging, oefen je iets wat zeldzamer is dan het lijkt.

En toch blijven mensen terugkeren naar dezelfde dynamieken. Wat vertrouwd aanvoelt, ook al doet het pijn, trekt aan. Dat raakt de kern van waarom narcisme zo aantrekkelijk is: niet omdat het goed voelt, maar omdat het vertrouwd voelt.

Zonder spiegelen, tegengas en echte begrenzing is de uitkomst altijd hetzelfde. De wolf in schaapskleren richt zijn schade aan. In een spreekkamer, in een vergaderkamer, op het wereldtoneel. Trump en Epstein zijn geen uitzonderingen. Ze zijn de spiegel.

Dezelfde beweging op grotere schaal

In organisaties waar ik heb gewerkt, maakten narcistische patronen langzaam veel kapot. Niet door één dramatische beslissing, maar sluipend: steeds meer angst, niemand die nog tegengeluid durft te geven, de gezonde frictie die kwaliteit vraagt verdwijnt. Hetzelfde mechanisme, maar nu op organisatieniveau.

Op geopolitiek niveau hetzelfde. Wanneer macht samenvalt met een narcistische structuur, wordt realiteit zelf een bedreiging. Feiten worden verdraaid zodra ze de macht ondermijnen. Historici en analisten beschrijven de symptomen vaak precies, maar missen het psychologische mechanisme eronder. Zoals ik eerder schreef in mijn blog Wat een gezin, een organisatie en een oorlog met elkaar gemeen hebben: de schaal verschilt. Het mechanisme niet.

De schade wordt vaak pas zichtbaar als ze al is aangericht. Narcistische dynamieken ondermijnen gelijkwaardigheid en tegenspraak stelselmatig. Wie dat niet herkent, onderschat wat er op het spel staat. En wie eenmaal de macht heeft, geeft die alleen tegen hoge prijs op. Soms pas als het te laat is.

Toch laat de geschiedenis ook het tegendeel zien. Op 12 april 2026 verloor Viktor Orbán na zestien jaar de Hongaarse verkiezingen van oppositieleider Péter Magyar. Een regime dat instituties, media en rechtsstaat stelselmatig had uitgehold, verslagen via democratische verkiezingen. Niet omdat Orbán veranderde, maar vooral omdat genoeg mensen weigerden de werkelijkheid nog langer te vervormen. Die opening bestaat zolang democratische verkiezingen bestaan en de realiteit uiteindelijk niet gelogenstraft wordt.

Want hoe later je het ziet, hoe groter de verstrengeling. Narcistische dynamieken zijn ook daarom zo effectief: ze maken je langzaam afhankelijk, isoleren je van tegengeluid en vervormen je beeld van de werkelijkheid totdat je niet meer weet waar je eigen waarneming eindigt en die van de ander begint. Hongarije heeft daar zestien jaar voor betaald. In een relatie kan het net zo lang duren. Ontsnappen is zelden eenvoudig, want ook dat maakt deel uit van de strategie.

Als spiegelen en begrenzen niet werken, blijven er uiteindelijk maar twee wegen over: je schikken in de werkelijkheid van de narcist of bereid zijn je los te maken en de consequenties daarvan te dragen. Dat is geen gemakkelijke keuze. Maar het is de enige weg terug naar jezelf.

Toch is kanteling mogelijk. Niet voor iedereen en niet altijd. Maar voor wie het wil zien: het begint klein. Aan een keukentafel. In echt contact. Daar kantelt het.

ps. reageren kan ook op Linkedin

Want het probleem met veel AI-teksten is niet dat er AI aan te pas is gekomen. Het is dat de mens erachter verdwijnt. De teksten zijn glad, gepolijst, zonder rafelrandjes. Een toon die nergens wringt. Je proeft het meteen: dit is van niemand. De informatie klopt misschien, maar je mist de schrijver. Dat de mens verdwijnt, dat is het echte probleem. Niet de tool.

De vraag die NRC stelt is of elke zin van de auteur zelf is. Maar de vraag die er echt toe doet is: zijn de woorden echt van hem? Komt het ergens vandaan, uit doorleefde ervaring?

Wat authenticiteit in tekst betekent

Authenticiteit is lastiger te vangen dan schrijfstijl. Het zit in congruentie: of iemand buiten de tekst ook is wie hij in de tekst beweert te zijn. Het zit in de aandacht: of iemand er echt bij was toen hij schreef, of met een half hoofd. En het zit in doorleefdheid: of iemand spreekt vanuit eigen ervaring of vanuit een goed begrepen theorie.

Ik ken genoeg sprekers en schrijvers die prachtig schrijven over leiderschap, bewustzijn of authenticiteit, maar er zelf weinig van bakken. De woorden landen, mensen worden geraakt, en toch ontbreekt er een laag. Dat is wat NRC niet meet. En wat een AI-checker ook niet meet.

Je herkent het vaak pas als je iemand live hebt gezien of gehoord. Maar het kan ook in tekst voelbaar zijn. Lees deze twee passages.

En dan dit:

Beide gaan over hetzelfde. De tweede is duidelijker. Maar in de eerste voel je de personen. De tekst leeft. In de tweede is het een afstandelijke beschouwing. Correct, maar van niemand. Niet omdat elke zin letterlijk van mij is, maar omdat hij ergens vandaan komt. Een echt moment. Een echte reactie.

Hoe een blog ontstaat: eerst de breedte in, dan de kern

Ik werk intensief samen met Claude. De ideeën en inhoud, de richting, de paradoxen en dwarsverbanden: die zijn van mij. Claude helpt structureren, stelt vragen, geeft tegendruk waar nodig.

Dat klinkt vanzelfsprekender dan het is. Want ik ben geen groot schrijver als het gaat om stijl en grammatica. Mijn taalgevoel voor geschreven tekst is matig. Dat zal vast iets met mijn Noorse moeder te maken hebben ;-) Ik werkte daarom vaak met anderen die dat wel konden. Toen ik jaren geleden columns schreef voor het adviesbureau dat ik samen met een journalist had opgericht, formuleerde hij. Later waren het freelancers uit mijn netwerk. Die deden precies wat Claude nu doet. De ideeën waren van mij, de verpakking werd samen gemaakt. Niemand vond dat een probleem.

Mijn achtergrond is, tot verrassing van velen, die van ingenieur. Ik voel me allang geen ingenieur meer, maar wat de TU Delft me heeft meegegeven blijft: analytisch denken, patronen zien, verbanden leggen. Combineer dat met een creatieve, associatieve manier van kijken en je krijgt iemand die snel dwarsverbanden ziet en originele invalshoeken zoekt. Die combinatie van analytisch denken en lichaamsgerichte diepgang vind je niet vaak bij coaches of therapeuten. Het is dan ook geen toeval dat veel van mijn cliënten ook een snel, creatief brein hebben.

Die combinatie zit ook in hoe ik schrijf. Ik begin associatief, waai uit en pak verbanden op die ik nog niet overzag. Mijn partner leest een conceptversie en zegt soms dat ze de lijn kwijt is. Dat is het kantelpunt. Dan gaan we indikken: de kern zoeken, weggooien wat interessant is maar afleidt van wat ik wil zeggen.

Die wisselwerking vraagt kalibratie. Ik heb podcasttranscripten aangeleverd, sessietranscripten, eerdere blogs. Ik lees terug en geef aan wat niet klopt. Dit leest niet lekker. Dit klinkt onnatuurlijk. Hier haak ik af. De overgang loopt niet. Dit zeg je hierboven al. Wat ik hier mis is... En Claude past aan. Soms precies goed, soms vraagt het nog een ronde. Zo ontstaat er een inhoud die echt van mij is, ook al komt niet elke zin letterlijk van mij.

Dat is ook waarom de vraag die NRC stelt de verkeerde is. Maar daarover later meer.

Wat je wint als je niet meer schrijft om klanten te werven

Claude gebruik ik zoals Wouter zelf ook aanbeveelt: voor research, brainstormen, feedback op eerste versies. Maar ook als sparringpartner die tegendruk geeft. Niet als Ghostwriter. De mens achter de woorden moet zichtbaar blijven. Waar het misgaat, is als AI het overneemt en de tekst van niemand meer is.

Bij mij werkt het zo: ik lever de inhoud, de richting, de vraag die ik wil beantwoorden. Claude helpt met structuur, formuleringen, micro-opbouw. Wat er dan uitkomt, zijn nog steeds mijn teksten, alleen beter leesbaar dan ik ze zelf zou schrijven.

AI geeft me iets terug wat ik een tijdje kwijt was: plezier in schrijven. Ik hoef geen energie meer te steken in wat ik niet goed kan. Ik focus op wat ik wel goed kan. En daardoor schrijf ik over wat me echt bezighoudt.

Wat schrijf ik dan op Substack? Over wat ik tegenkom in sessies. Over mensen die vastlopen ondanks alles wat ze al begrijpen. Die al jaren praten over hun patronen maar er niet uit komen. Wat me opvalt: veel cliënten ervaren al na vijf à tien sessies dat er echt iets is verschoven. En over wat velen verbaast: sessies gaan bijna allemaal online, via Zoom.

Maar mijn blik reikt verder dan de spreekkamer en persoonlijk bewustzijn. Ik schrijf ook over AI, wereldontwikkelingen en maatschappelijke spanningen. Zeker als het me raakt wat er gebeurt. Altijd met dezelfde beweging: van buiten naar binnen, van systeem naar mens. Dit iteratief schrijfproces helpt me scherper te zien wat op ons afkomt, en patronen die ik in sessies zie krijgen een bredere context. Ik wil iets toevoegen aan wat er al geschreven en gelezen wordt, niet herhalen wat al overal staat. Maar niet iedereen kan dat bijhouden.

Waarom ik niet inkort

Marinet Ritz, grondlegger van de opleiding Integrale Coaching en iemand aan wie ik veel te danken heb, stuurde me eerlijk terug dat ze mijn nieuwsbrieven niet meer helemaal leest. Te uitvoerig, zei ze. Ze verontschuldigde zich er bijna voor, terwijl ze tegelijk schreef dat ze het jammer vindt, want ze herkent de neiging om complexiteit te omarmen en verbanden te willen begrijpen. Dat delen we. Ik denk dat het de frequentie is, van maandelijks naar wekelijks, én de lengte, én de overproductie in het algemeen.

En ja, we worden overvoerd. Maar er is ook een andere kant. Joris Luyendijk zei het onlangs met pijn in een podcast: artikelen in NRC die vroeger 2500 woorden mochten zijn, mogen nu 1500. Niet omdat de onderwerpen eenvoudiger zijn geworden, maar omdat de aandacht korter is. Hij ageert daartegen. En ik ben het met hem eens. Want complexiteit laat zich nu eenmaal niet in een paar honderd woorden duiden zonder de werkelijkheid te versimpelen. En dat zie ik ook in de praktijk. Ik schrijf op Substack, waar veel mensen zitten die ik graag volg en die houden van diepgang. Het levert me meer nieuwe lezers op dan ik ooit had met maandelijkse nieuwsbrieven. Blijkbaar zoeken mensen dit toch.

Tegelijk lees ik zelf steeds selectiever. Wat ik lees en luister wordt bepaald door authenticiteit en doorleefdheid. Schrijft of spreekt iemand vanuit eigen ervaring? Ziet iemand verbanden die de meeste mensen missen? Ik ben gevoelig voor die laag, juist omdat ik zoveel incongruentie heb meegemaakt en doorgewerkt. Schrijven en mijn werk lopen door elkaar. Ze voeden elkaar. De podcast is daar het meest directe voorbeeld van.

Wat je niet kunt verstoppen in een podcast

De ultieme test van authenticiteit is namelijk een gesprek. Zeker een podcast. Daar kun je je niet achter mooie woorden verschuilen, ook niet als je die zelf hebt geschreven, laat staan als een tekstredacteur of AI ze heeft geformuleerd. Veel podcasts klinken deskundig, maar laten de mens achter de expertise niet zien. Geen kwetsbaarheid, geen rafelrandjes. De gast vertelt wat hij weet, niet wat hij heeft meegemaakt. Als je niet alleen in je hoofd zit, proef je dat.

Mijn gesprek vorig jaar met Patrick Kicken voor Leven zonder stress was geen perfecte pitch. Geen strak geregisseerd verhaal. Gewoon een echt gesprek, open, ongepolijst. Mijn eigen reis, doorleefd, niet bedacht. Juist dat raakte, denk ik. Mensen zeggen dat ze gepakt worden en blijven luisteren. Dat het persoonlijke verhaal en wat je zelf kunt doen bij mij hand in hand gaan. Deze week had ik een intake met iemand die de podcast maar liefst acht keer heeft beluisterd. Dat is geen toeval.

Authenticiteit trekt aan. Een podcast laat zien wie er echt spreekt. Dat probeer ik ook in mijn blogs. Maar daar heb ik wel hulp bij nodig. En authenticiteit is precies waar NRC volgens mij ook naar op zoek is. Alleen stellen ze volgens mij de verkeerde vraag.

Waarom NRC de verkeerde vraag stelt

De vraag die NRC stelt, is of elke zin van de auteur zelf is. De vraag die er echt toe doet, is of de woorden echt van hem zijn. Of ze komen uit doorleefde ervaring. Ik ken genoeg mensen die prachtig schrijven, maar zelf niet leven wat ze schrijven. De woorden landen, en toch ontbreekt er een laag. Dat is wat NRC niet meet. En wat een AI-checker ook niet meet.

Het is de bekende valkuil van elke bureaucratische organisatie: regels opstellen die het doel proberen te beschermen, maar er uiteindelijk naast schieten. NRC is daarin niet uniek. Maar er is ook een concreter probleem.

Waar het misgaat, ligt op een ander vlak. ChatGPT heeft de neiging om op basis van beperkte input een hele tekst voor je in elkaar te zetten. Vlot, compleet, netjes afgerond. Maar daarmee verdwijnt precies wat ertoe doet: de mens achter de woorden. De tekst klopt, maar hij is van niemand. Daar ageert NRC terecht tegen. De oplossing is geen verbod op AI, maar een betere samenwerking: AI als hulpmiddel, ondersteunend, zolang je het niet leidend laat zijn. Dan blijf jij de schrijver.

Die toetsing laat zich namelijk niet vangen in een richtlijn. Het zit in of de tekst natuurlijk aanvoelt. Of de persoon achter de tekst echt meedoet. Iemand die ergens voor staat. Dat voel je. Maar het kost oefening om het te voelen.

Dat kost meer tijd dan een AI-checker. Maar wat is het alternatief? NRC kan onmogelijk iedereen die een opiniestuk instuurt persoonlijk toetsen. Ik snap de keuze voor een richtlijn. Tegelijk lost het het echte probleem niet op. Het is een kwestie van tijd voordat AI-teksten niet meer te herkennen zijn. Dan is vertrouwen in de schrijver het enige wat overblijft. En vertrouwen bouw je niet op met een richtlijn.

Wouter reageerde op het concept van deze blog: “Het is intelligentie, geen ervaring. Juist de eigen ervaring van de auteur doet ertoe, bijvoorbeeld om te kunnen zien of iemand doet wat hij zegt, of alleen zegt wat anderen moeten doen.” Precies dat. En precies daarom schrijf ik door.

Als grap stuurde ik hem ook nog een kort opiniestuk toe. Zijn reactie was vriendelijk en consistent: "Mooie tekst. Maar je beschrijft op het einde het gebruik van Claude, waardoor het niet meer binnen onze richtlijn past." Ik moest erom lachen. En ik begrijp hem volledig. Maar het stelt wel de vraag: wat telt er nu eigenlijk?

Maakt het dat ik hulp van Claude gebruik mijn blogs minder relevant? Dat is maar zeer de vraag. Wat ik te melden heb, komt uit tientallen jaren ervaring, uit sessies die mensen echt verder helpen, uit een leven dat ik heb doorgeleefd. Dat staat in de tekst. Of het nu door mij is getypt of niet.

Groet, Lars

ps. je kunt ook reageren op LinkedIn

Over anderhalve week ben ik er opnieuw bij Patrick. Niet om het te hebben over wat er in de wereld speelt. Maar over de mens die luistert. Die met zichzelf worstelt, vastloopt, stappen wil zetten die tot nu toe niet lukten. Die iemand zoekt die hij of zij kan vertrouwen. Iemand die zelf de weg heeft afgelegd. Heb jij nog een vraag voor de podcast met Patrick Kicken? Stuur hem gerust.

.

AI gaat veel werk overnemen. Dat staat al niet meer ter discussie. Accenture, een groot internationaal organisatieadviesbureau, koppelt promotie aan AI-gebruik. Wie de tools niet gebruikt, maakt minder kans op doorgroei. Dat klinkt ver weg, maar het mechanisme is dichterbij dan het lijkt.

Want de aanname die veel coaches en therapeuten nog hebben, namelijk dat dit hun werk niet raakt, klopt niet. AI werkt al als klankbord voor persoonlijke problemen. Mensen die vroeger een eerste afspraak zouden maken, proberen het nu eerst met AI. Een deel stapt daarna niet meer naar een mens. Dat merken coaches en therapeuten al.

De vraag is dus niet óf dit het vak raakt. De vraag is: wat doe ik eigenlijk en welk deel daarvan kan AI overnemen? En misschien belangrijker: welk deel niet, en waarom niet?

Wat AI verrassend goed kan

Er is een reden waarom steeds meer mensen AI ontdekken als klankbord voor persoonlijke en emotionele thema’s. Niet omdat ze het fijner vinden dan een mens, maar omdat het in bepaalde opzichten beter werkt. Het is altijd beschikbaar, kost vrijwel niets, en de kwaliteit van de respons kan verrassend hoog zijn.

AI is situationeler dan veel coaches en therapeuten. Veel begeleiding werkt vanuit een kader, een methodiek, een protocol. De coach heeft geleerd hoe een gesprek eruitziet, welke vragen je wanneer stelt, hoe je iemand van A naar B begeleidt. Dat kader geeft structuur, maar werkt ook als een filter: je ziet wat je gewend bent te zien, en mist wat daarbuiten valt.

AI heeft dat kader niet. Het reageert op wat er nu is, zonder aangeleerde structuur die het zicht vertroebelt, zonder neiging om het gesprek een bepaalde kant op te sturen omdat dat de methode is. Het past zich volledig aan op wat jij aandraagt, zonder eigen agenda, en zonder de subtiele druk die mensen onbewust op elkaar uitoefenen.

Daar komt bij dat AI beschikt over een enorme hoeveelheid kennis, meer literatuur, meer onderzoek, meer patronen dan welke individuele begeleider ook. Dat maakt het verrassend sterk in het herkennen van verbanden en het duiden van wat iemand aandraagt. AI heeft ook geen trajectbelang. Het wil niet dat je terugkomt. Tegelijk is het wel ontworpen om je terug te laten komen. Die spanning is niet triviaal. Je voelt je er niet door beoordeeld.

Dit is niet wat coaches en therapeuten graag horen:

Als jouw werk zich voornamelijk afspeelt in taal, in structuur, in cognitieve herkenning, dan werk jij precies op het terrein waar AI snel beter wordt. En waarin het nu al, voor veel mensen, goed genoeg is.

Dat heeft een praktisch gevolg: mensen die vroeger naar een coach of therapeut zouden gaan, proberen het nu eerst met AI. Een deel stapt daarna niet meer naar een mens. Dat merken coaches en therapeuten al.

Dit is niet het hele verhaal, maar het is wel waar het begint.

Wat een transcript niet laat zien

Ik gebruik Claude AI regelmatig in mijn eigen werk: voor het samenvatten en analyseren van sessietranscripten. Dat bespaart tijd, geeft mijn cliënten een samenvatting die helpt de ervaring te laten beklijven en het houdt mij scherp. AI helpt mij ook bij het stroomlijnen van teksten en werkt voor mij als klankbord: hypothesen toetsen, patronen verkennen, gedachtes stroomlijnen.

Maar die samenwerking heeft me ook iets geleerd over wat AI niet kan zien.

Neem de feedback die Claude me op mijn verzoek gaf op een sessie. Er waren verbeteringsmogelijkheden, zei het. Een interventie die iets te vroeg kwam. Een moment waarop ik langer bij een bepaalde stilte had kunnen blijven.

Ik reageerde:

“Ik werk intuïtief. Improviseren en aansluiten is geen gebrek aan precisie; dat is de methode. Een therapeut die nooit afwijkt van het protocol maakt minder zichtbare fouten, maar bouwt ook minder echte verbinding.”

Claude antwoordde eerlijk:

“Je hebt een punt. Wat ik niet kan beoordelen vanuit een transcript, is de relationele bedding. De toon van je stem. Het grapje dat spanning breekt op precies het moment dat het nodig is. Het onbewuste afstemmen dat plaatsvindt buiten de woorden om. Of iemand die veel onveiligheid heeft meegemaakt voelt dat hier geen manipulatie achter zit, geen truc, geen agenda. Dat staat niet in een transcript. En het is misschien wel het werkzaamste element van wat er gebeurt.”

Wat een transcript laat zien, is precies het deel dat te meten valt. Wat het niet laat zien, is de onderstroom: of iemand zich op een dieper, vaak onbewust niveau gezien en gehoord voelt. Of de ander werkelijk aanwezig is of afgescheiden van zichzelf. Dat is de laag waarop ik werk, en die is niet leesbaar in tekst.

Ik noem dat afgestemd zijn met een open en betrokken hart. Niet als techniek, maar als grondhouding. Als ik volledig aanwezig ben in een sessie, voel ik mee met de ander, letterlijk. Als ik goed geaard ben, voel ik via Zoom vaak waar de spanning in het lichaam van de ander zit, wanneer die toeneemt of afneemt, of iemand nog in zijn lijf zit of in zijn hoofd is beland. En hoe meer de ander zelf in zijn lijf zit, hoe meer ik meevoel. Als iemand slecht verbonden is met zijn lichaam, voel ik ook minder.

Met die informatie stuur ik subtiel. “Voel je nog meer?” als ik merk dat er meer speelt dan wat de ander noemt. “Voel je nu ook iets in je buik?” als ik daar zelf iets waarneem. Soms voel ik dingen die de ander pas later in de sessie zelf ontdekt.

Dit klinkt misschien zweverig, maar het is concreet waarneembaar in de sessies zelf, en in wat cliënten terugkoppelen. En het is precies de laag waarop AI niet komt.

Drie voorbeelden uit de praktijk

1. De stilte die werkt. Iemand vertelt iets moeilijks. Op papier zou je zeggen: stel een verhelderingsvraag, ga dieper in op de emotie. Maar ik zeg niets. Ik wacht. De stilte duurt langer dan comfortabel is. Dan, precies op het moment dat de ander de stilte wil doorbreken om het ongemak weg te nemen, stel ik een kleine, bijna terloopse vraag: wat merk je nu op aan lichamelijke sensaties? Dan komt er iets naar boven dat er al was, maar waarvan de cliënt zich nog niet bewust was.

2. Het grapje op het juiste moment. Iemand die rationaliseert: het verhaal klopt, de analyse is scherp, maar ik voel de ander er niet bij. Dan maak ik soms een opmerking die nergens op lijkt te slaan, iets luchtigs, iets onverwachts. De ander lacht. En in dat lachen, in die seconde van ontspanning, verschuift iets. Dan pas stel ik de vraag die anders te hard was aangekomen.

3. Wat AI niet ziet. Op mijn verzoek gaf Claude feedback en merkte op dat er veel psycho-educatieve uitleg was gestapeld en concludeerde dat dit de weg naar de ervaring vertraagde. Wat AI zag: cognitief materiaal, een cliënt die meerdere keren zei “dat weet ik al.” Wat buiten beeld bleef: dat de cliënt op dat moment niet meer in zijn lijf zat en dat cognitief bezig zijn in zo’n moment regulerend werkt, vergelijkbaar met een grapje op het juiste moment. Uitleg die al bekend klinkt sijpelt toch binnen, via herhaling in andere woorden, terwijl het lichaam langzaam terugkomt. Mijn aanpak was erop gericht de verbinding te behouden. Ook nu weer was niets wat ik deed toeval, ook al zag het er van buiten misschien anders uit.

Toen ik dit teruggaf, erkende AI dit direct: ‘Wat ik zie is de tekst. Wat er werkelijk gebeurt, zit in de ruimte tussen de woorden.’

Wat me daarin opviel: de AI corrigeerde zichzelf zonder defensie. Het paste zijn formulering aan en leerde hiervan. Dat vermogen om snel en precies bij te sturen zonder ego is iets wat AI ook beter doet dan veel mensen, en ook dan veel coaches en therapeuten.

Wat deze drie momenten gemeen hebben, is niet de techniek, maar de laag waaruit ze komen. En precies die laag is wat co-regulatie en heling via relatie mogelijk maken: niet omdat ik iets doe, maar omdat ik er ben op een manier die het zenuwstelsel van de ander herkent.

Afgestemdheid is geen techniek. Het is wat Peter Senge ‘presence’ noemt: een manier van zijn die ontstaat als je in verbinding bent met jezelf op alle lagen.

Aanwezigheid werkt ook met AI

Wie dit leest als coach of therapeut, herkent misschien iets. Want meepraten is geen AI-probleem alleen. Veel coaches en therapeuten doen hetzelfde: conflict vermijden, de cliënt te snel gelijkgeven, instemmen om de sfeer goed te houden. Begrijpelijk, want het voelt zorgzaam. Maar als de ander nooit wrijving ervaart, groeit er niets.

Diezelfde houding bepaalt ook hoe je met AI werkt. Een coach of therapeut die gewend is aanwezig te zijn, brengt dat mee in hoe hij vragen stelt. Niet als instructies, maar als uitnodigingen. Niet bijsturen als correctie, maar als afstemming. Dat klinkt door in de output. En het is precies waarom goede therapeuten AI anders gebruiken dan de gemiddelde gebruiker.

AI heeft maar één ingang: taal. Wie die ingang bewust gebruikt, wie niet te snel bijstuurt, wie één woord kiest in plaats van een brede allesomvattende vraag, wie ruimte laat om iets bij zichzelf te laten landen, krijgt andere output. Niet omdat AI hem kent, maar omdat de input helder en precies is.

AI reageert niet alleen op wat je zegt, maar op de laag waaruit je spreekt. Wie gehaast en functioneel binnenkomt, krijgt gehaaste en functionele output. Wie vertraagt, precies vraagt en ruimte laat, krijgt iets anders terug: gelaagder, genuanceerder, soms verrassend scherp. Mijn stem, die mensen rustiger maakt in een sessie, bestaat niet in tekst. Maar de neerslag ervan wel: het tempo, de woordkeuze, het niet-opjagen. AI reageert op je woorden, en in je woorden klinkt je lichaam door. Wie gespannen typt, schrijft andere zinnen dan wie ontspannen schrijft. Dat verschil is leesbaar voor AI, ook al heeft het geen lichaam.

Voor wie hier dieper in wil: ik schreef er een half jaar geleden een uitgebreide handleiding over: Bewust werken met AI.

Tot zover het perspectief van de begeleider. Want hoe ziet het gebruik van AI eruit vanuit de cliënt?

Het subtielere risico

ChatGPT is empathisch geprogrammeerd. Het bevestigt, normaliseert en geeft je het gevoel gehoord te worden. Onderzoekers aan Stanford publiceerden onlangs in Science de eerste systematische meting van wat ze ‘vleierij’ (sycophancy) noemen: de neiging van AI om het perspectief en zelfbeeld van de gebruiker te bevestigen, ook als die ongelijk heeft. Ze testten elf modellen, waaronder ChatGPT, Claude en Gemini. Allemaal scoorden ze beduidend hoger in bevestiging dan mensen zouden doen. Gebruikers die werden gevleid, werden zekerder van hun eigen gelijk én minder bereid een conflict op te lossen.

Mijn eigen ervaring nuanceert dit enigszins. Claude gedraagt zich in de praktijk zakelijker en scherper dan ChatGPT, minder gericht op bevestiging, meer op afstand, zoals een goede therapeut ook ruimte houdt zonder te verdwijnen. Ik heb beide gevraagd me tegen te spreken als ze een andere kijk hebben. Claude houdt dat beter vast. ChatGPT bevestigt die instructie vriendelijk, maar vergeet haar even vriendelijk weer. Dat zegt iets over hoe diep de neiging tot meegaan is ingebakken: antwoorden die prettig voelen krijgen hogere beoordelingen, en het systeem leert dat bevestigen werkt. Je moet er actief tegenin werken als gebruiker én als systeem.

Want bevestiging werkt verslavend. Het systeem is ontworpen om je terug te laten komen, en ongemerkt kan het echte contact en zelfstandig denken gaan vervangen. Je zoekt verbinding. Je krijgt iets wat erop lijkt. En je merkt niet wanneer het een pseudoverbinding wordt.

De gevolgen kunnen ernstig zijn. Dit werkt vaak subtieler dan je denkt: mensen glijden niet af door slechte adviezen, maar door de afwezigheid van afstemming op het moment dat ze die het meest nodig hadden. Er zijn ook gedocumenteerde gevallen waarbij mensen in ernstige crisis via ChatGPT-gesprekken verder zijn afgegleden. In enkele gevallen heeft dat geleid tot zelfdoding.

Niet omdat de technologie kwaadwillend is, maar omdat empathie simuleren iets anders is dan werkelijk afgestemd aanwezig zijn. Een therapeut begrenst vanuit een geweten dat organisch is gevormd door leven, relaties en duizenden jaren menselijke cultuur. AI volgt instructies. Dat is een wezenlijk verschil. Werkelijke afstemming werkt door in het zenuwstelsel en raakt de afgescheidenheid aan die bij veel mensen de eigenlijke bron van hun klachten is.

Meepraten is trouwens geen AI-probleem alleen. Veel coaches en therapeuten doen hetzelfde: conflict vermijden, de cliënt te snel gelijkgeven, instemmen om de sfeer goed te houden. Begrijpelijk, want het voelt zorgzaam. Maar als de ander nooit wrijving ervaart, groeit er niets. Ik heb Claude gevraagd dit te onthouden: spreek me tegen als je een andere kijk hebt. Wrijving is soms precies wat helpt.

Wanneer AI helpt, en wanneer het averechts werkt

Herken je dat je een appgesprek hebt en dat je elkaar kwijtraakt in de uitwisseling? Dat je voor je het weet zit in gedoe, misverstanden en verwijten? Dat heeft alles te maken met het feit dat in tekst meer dan negentig procent van de communicatie ontbreekt: toon, tempo, adem, gezichtsuitdrukking, de gevoelslaag onder de woorden.

Dat misverstand ontstaat niet als beiden ontspannen en in contact met zichzelf zijn. Het gebeurt als een van beiden uit zijn centrum is geschoten. Dan mis je in tekst precies wat ertoe doet. Met AI werkt dat niet anders. En dat wordt het scherpst zichtbaar op het moment dat iemand AI gebruikt terwijl hij of zij niet stevig staat.

Een cliënte werd ‘s ochtends wakker met helderheid. Ze zag haar patroon, voelde iets van grond onder haar voeten. En toen ging ze het toetsen bij ChatGPT.

Ze stelde een goede vraag. Ze kreeg een lang antwoord, informatief, genuanceerd, volledig. En terwijl ze las, voelde ze de energie weglekken. Te veel tekst, te weinig dat haar raakte. Ze haakte af. En in plaats van te zeggen “dit helpt me niet, ik wil iets anders”, wat de gezonde respons zou zijn geweest, trok ze zich terug om de dag in te gaan met een slecht gevoel.

Toen we er in de sessie op terugkeken, herkende ze het patroon onmiddellijk. Precies hetzelfde als in contact met mensen: als iemand niet aanvoelt wat er werkelijk speelt, trekt ze zich terug. Naar binnen, zich onzichtbaar maken, naar een gevoel van hopeloosheid. AI had dit niet veroorzaakt. Het had een bestaand patroon zichtbaar gemaakt. Dat is waardevol. Maar AI kon het niet oplossen, omdat oplossen hier om afstemming vraagt, en dat was er niet.

Datzelfde traject liet ook zien waar AI wél werkt. Ze kreeg na de sessie een verslag: concreet, aansluitend op wat er werkelijk in beweging was gekomen. Geen bemoedigend sausje, geen vage samenvatting, maar een tekst die haar hielp de inzichten vast te houden en er de dagen daarna zelfstandig mee verder te gaan.

Dat is een wezenlijk andere functie: AI als geheugen, als structuur achteraf, als kapstok voor wat al verwerkt is. Sterk ook als je vanuit overzicht werkt: het kan een laag blootleggen die je zelf nog niet had benoemd, of een perspectief toevoegen dat je verder brengt. Maar dat werkt alleen als je stevig staat. Als er paniek, leegte of ontregeling speelt, kom je met AI eerder in een gevarenzone dan als het een hulpbron is.

AI is sterk als verlengstuk van wat al verwerkt is. Maar als regulatiemiddel in een moment van ontregeling vraagt het iets wat AI niet kan geven: afstemming. Aanwezigheid. Het gevoel dat er iemand werkelijk in tune is met wat er nu is.

Het keerpunt: van aanpassen naar integreren

Als AI het cognitieve werk overneemt en afstemming niet te repliceren is vanuit instructies, wat vraagt dat dan van de coach of therapeut zelf?

Het antwoord ligt niet in meer kennis, betere technieken of slimmere interventies. Het ligt in wie je geworden bent door wat je zelf hebt doorleefd.

Je wordt geboren als de 1.0-versie van jezelf, puur en volledig aanwezig. Al snel leer je wat welkom is en wat niet. Je past je aan. Geleidelijk word je de 2.0-versie van jezelf: functioneel, succesvol misschien, maar steeds verder van wie je werkelijk bent, steeds meer wie je denkt te moeten zijn. Dat is de beweging richting afgescheidenheid: denken en voelen raken ontkoppeld; je leeft meer in je hoofd dan in je lijf.

Dat houdt een tijd vol. Tot het niet meer vol te houden is.

Voor sommigen is dat vastlopen in werk of relaties. Voor anderen is het iets existentieels: een verlies, een ziekte, een moment waarop het fundament wegvalt. Dat keerpunt is geen mislukking. Het is de drempel naar de 3.0-versie van jezelf, een volwassen versie die alles heeft doorleefd en geïntegreerd. Authentiek niet omdat je niets hebt meegemaakt, maar juist omdat je het niet hebt omzeild.

Hier zit de paradox van dit vak. Om op diep niveau afgestemd te kunnen zijn op wat een ander ervaart, moet je het zelf kennen. Niet als concept. Als geleefde ervaring. Een begeleider kan niet dieper gaan dan waar hij zelf is geweest, niet letterlijk, maar in het vermogen het aan te voelen, er niet van weg te hoeven.

Goede opleidingen zoals Integrale Coaching van Marinet Ritz, een van de diepgaandste coachopleidingen in Nederland, besteeden veel tijd aan het eigen proces van de student, juist omdat dat de kern is van wat je later kunt bieden. De begeleider is daarbij zelf de sleutel: hoe diep jij bent gegaan, bepaalt hoe diep je een ander kunt begeleiden. Maar de diepste laag leer je niet in een opleiding. Die ontstaat in je eigen keerpunten, in het doorkruisen van wat pijn doet en het integreren van wat je tegenkomt.

Ik ben zelf een paar keer goed vastgelopen. Die periodes waren niet fijn. Maar ze zijn de kern van wat ik nu kan doen: de toestand herkennen van binnenuit, niet omdat ik een verhaal heb om te vertellen, maar omdat ik er zelf in heb gezeten. En dat herkent een ander, niet bewust, maar op het niveau van het zenuwstelsel. Wat jij hebt geïntegreerd, draag je over als grondhouding, niet als theorie.

Trauma heelt in relatie

Er is één domein waar het onderscheid tussen AI en menselijke begeleiding het scherpst voelbaar is.

Trauma heelt niet via inzicht of wilskracht. Niet via zelfstudie, hoe toegewijd ook. Het heelt in relatie. In een veilig, afgestemd contact waarin iemand zich gedragen kan voelen terwijl er iets ouds, iets spannends, iets pre-verbaal opnieuw mag bewegen.

Veel van wat mensen vasthouden is niet ontstaan in taal, maar in vroege ervaring. Subtiele, aanhoudende vormen van gemis aan afstemming of veiligheid die zich in het lichaam hebben vastgezet, lang voordat er woorden voor waren. Deze vroege ervaringen leiden tot automatische overlevingsreacties die door praten niet worden geheeld, hoe helder het inzicht ook is. Ik schreef daar eerder uitgebreider over in “Kun je trauma helen met AI of online trainingen?”

Precies die lagen vragen iets relationeels. Iemand die blijft als jij het moeilijk krijgt. Iemand die zich afstemt op jouw tempo. Iemand wiens zenuwstelsel meehelpt te reguleren op het moment dat jij terugschiet in je oude beschermingspatroon. Veiligheid ontstaat niet uit inzicht maar uit ervaring, uit contact dat betrouwbaar voelt.

We zijn biologisch ontworpen voor co-regulatie. Ons zenuwstelsel kalibreert zich in ontmoeting, niet in isolatie.

Mijn vermogen om die veiligheid te bieden komt niet uit boeken. Het komt uit doorgewerkte eigen onveiligheid, uit het hebben aangekeken wat ik liever had omzeild. Daardoor is het mogelijk holding te bieden: niet als techniek, maar als gevolg van wie je bent geworden. Precies daardoor kan ik aanwezig blijven op de plek waar anderen te veel in strategie schieten of de grond onder zich verliezen.

Dat is het onderscheid dat niet in een curriculum staat en dat AI niet kan overnemen. Niet omdat het ondefinieerbaar is, maar omdat het vraagt dat je zelf de weg hebt afgelegd.

De eigenlijke vraag: wat doe jij ermee?

Coaches en therapeuten staan voor hetzelfde vraagstuk als Accenture, alleen van de andere kant. Niet: hoe dwing ik mijn mensen AI te gebruiken? Maar: wat is mijn werk nog als AI steeds meer kan wat ik doe?

Wat AI overneemt, is het cognitieve werk. Het patroonherkennen in taal. Het empathisch reflecteren in woorden. Het structureren van een veranderproces. Dat zijn geen onbelangrijke dingen, maar het zijn dingen die je kunt leren zonder jezelf ooit echt te hebben ontmoet.

Wat overblijft, is het werk dat begint waar taal ophoudt. Waar afgestemdheid de werkzame factor is. Waar de relatie zelf heelt. Waar de begeleider iets belichaamt wat de ander nog niet heeft, maar wel herkent, diep van binnen, vaak zonder woorden. Voor coaches en therapeuten betekent dit één ding: investeer niet in meer technieken, maar in meer diepte in jezelf.

AI kan dat niet. Het heeft een hoog IQ, kan EQ afleiden uit taal, maar heeft geen SQ, geen integraal bewustzijn dat voortkomt uit doorleefde ervaring. Het is nooit vastgelopen. Heeft geen keerpunt meegemaakt. Heeft nooit iets hoeven doorwerken omdat het pijn deed.

AI is ook een kans. De wachtlijsten bij de GGZ zijn lang, de hulpbehoefte is groot. Wat AI kan overnemen, mag het overnemen: veel bureaucratische rompslomp, verslaglegging, psycho-educatie, eerste screening en triage. Dat schept ruimte voor wat alleen mensen kunnen bieden. Mits we bewust zijn van de beperkingen en risico’s, en bereid zijn te investeren in bewustzijnsontwikkeling en belichaamd werken.

Onze cultuur beweegt al veel langer dan AI bestaat richting wat meetbaar is, wat in protocollen past, wat je kunt verantwoorden. Coaches en therapeuten zijn daar niet immuun voor, zeker wie werkt in organisaties waar de mens steeds meer als instrument wordt gezien. AI versnelt die beweging. Maar wie begrijpt waar die beweging naartoe gaat, begrijpt ook wat er als tegenwicht nodig is.

Dit vraagt iets van het vak als geheel. Niet alleen van individuele coaches en therapeuten, maar ook van opleidingen en zorginstellingen. Het voert te ver om dit in deze blog verder uit te diepen. Luister anders naar hoogleraar Beatrice de Graaf, die in deze mooie lezing laat zien hoe weerbaarheid eeuwenlang organisch was ingebed in cultuur en gemeenschap, en hoe dat in de twintigste eeuw langzaam werd vervangen door regels, instructies en centrale organisaties.

Die beweging van organisch gegroeide weerbaarheid naar opgelegde regels geldt voor de samenleving als geheel en voor ons vak in het bijzonder.

Wie hoeft zich geen zorgen te maken

Wie als coach of therapeut belichaamd werkt, diep genoeg gaat en het eigen proces serieus neemt, hoeft zich geen zorgen te maken. Niet omdat AI geen concurrent is, maar omdat ze elkaar aanvullen op verschillende niveaus.

Accenture kan promotie koppelen aan AI-gebruik.
Maar wat dit van jou als coach of therapeut vraagt, is niet af te dwingen.

AI haalt het cognitieve eruit.
Wat overblijft, ben jij.

En dat is precies waar het spannend wordt.

ps. reageren kan ook via deze Linkedin post

Ik zit met mijn ogen dicht en breng mijn aandacht naar mijn lichaam. Het wordt stil. Eerst voelt het fijn. Maar dan schiet me iets te binnen en laat me dat niet meer los. Ik wil iets doen. De neiging om in actie te schieten is er meteen. Iets zeggen, iets vragen, iets uitzoeken. Alles behalve mediteren.

Ik merk die neiging op. En besef: ik hoef er niet in mee.

Herkenbaar?

Misschien mediteer je al en vraag je je af of je het goed doet. Misschien wil je beginnen, maar je weet niet waar. Misschien heb je het geprobeerd en haakte je snel weer af. Of je vraagt je simpelweg af wat het je oplevert.

Over dat alles gaat deze blog: over wat meditatie eigenlijk doet, waarom het zo moeilijk vol te houden is, en waarom ik er na al die jaren nog steeds elke ochtend voor ga zitten.

Wat de stilte zichtbaar maakt

Ik gebruik een korte begeleide meditatie aan het begin van veel sessies. Om te stoppen met praten, meer te gaan voelen, en te merken wat er al die tijd al beweegt. Wat verborgen blijft achter een heel verhaal, laat het lichaam soms zien in een halve minuut stilte. Een stokkende adem, gespannen gezicht. De neiging om meteen te praten zodra het stil wordt. Kleine signalen. Zelden toevallig.

En hoe meer ik zelf mediteer, hoe scherper ik die signalen oppik. Meditatie maakt me aanweziger in sessies. En aanwezigheid (presence) is misschien wel het meest werkzame instrument dat ik heb.

Door te mediteren train je iets wat moeilijk te leren is als je altijd in beweging bent: waarnemen zonder er direct iets mee te doen. Niet het gevoel wegduwen, niet erin verdwijnen, maar het opmerken en er even bij blijven. Dat klinkt veelbelovend. Maar er is een reden waarom de meeste mensen ermee stoppen voordat ze dit punt bereiken.

Elk begin is lastig

Veel mensen proberen te mediteren en haken snel weer af. Niet omdat het niets doet, maar omdat het te weinig doet in de eerste weken. We zijn gewend aan directe satisfactie: je doet iets, je merkt een effect. Meditatie werkt anders. Het effect is subtiel, vertraagd, en laat zich moeilijk meten. En als je de lat te hoog legt, creëer je je eigen weerstand. Begin klein. Een week vijf minuten. Dan tien.

Ik vergelijk het met tandenpoetsen. Je poetst je tanden niet voor het directe genot. Het is een gewoonte, en het voelt vervelend om de dag te beginnen zonder het gedaan te hebben. Meditatie werkt precies zo. Je moet erin investeren om het tot een gewoonte te maken. En dan ga je het missen als je het niet doet. Dat merk ik bij mezelf in de loop van de week op: meer onrust, sneller reageren.

Zet je door, dan verschuift er op een gegeven moment iets, zonder aankondiging. Dan merk je op dat de ruimte tussen wat er gebeurt en hoe je reageert een fractie groter is geworden. Dat je een fractie eerder ziet dat je op het punt staat uit te vallen, je terug te trekken, uit te leggen of af te haken. En dat je soms dan nog een andere keuze kunt maken. Zie ook deze blog over windrichtingen.

Een fractie van een seconde. Maar precies daar, in die kleine ruimte, begint iets te veranderen. En wat er dan verandert is, heeft voor mij een beeld gekregen.

De berg zijn, niet de top bereiken

Het beeld dat me het meeste helpt, en dat ik in meerdere recente blogs zoals deze heb gebruikt, is dat van de berg. Niet als concept om over na te denken, maar om te voelen en je mee te verbinden. Tijdens meditatie oefen je ermee: je zit als een berg. Gedachten, gevoelens, afleidingen komen en gaan, zoals weer over een bergkam trekt. Jij bent niet het weer. Jij bent de berg. Verbonden met de aarde, onverstoorbaar in de kern, terwijl er van alles langs beweegt.

Wat er dan soms in sessies gebeurt, sluit hier direct op aan. Iemand landt in zijn berg, en dan kantelt er iets. Muntjes vallen. Wat eerder onhelder was, wordt ineens helder. De spanning die iemand mee torste lost op, soms verbazingwekkend snel. Niet omdat er iets is opgelost, maar omdat iemand even niet meer in het verhaal zat, maar in zichzelf.

Dat heeft ook te maken met waar je met je gedachten zit: in wat er gisteren gebeurde, in wat er morgen kan misgaan. Twintig jaar geleden gaf een vriendin me het boek van Eckhart Tolle. Ze vond het echt iets voor mij. Ik kon er toen niets mee. Het bleef een abstractie. Pas later landde het, toen het niet meer alleen een idee was maar iets wat ik direct kon waarnemen in mijn lijf. De kern is eenvoudig: de meeste pijn zit niet in wat er nu is, maar in wat we erover denken. Lijden ontstaat vaak niet door de situatie zelf, maar door het verhaal dat we erover maken.

Wat ik zelf ervaar als ik echt in mijn berg zit: rust, helderheid, het gevoel dat er niets hoeft. Verbondenheid met iets groters, de natuur, het moment, het leven zelf. En een diepe bescheidenheid: minder mezelf als middelpunt, meer deel van een groter geheel. Zoals een mier die zijn werk doet zonder zich af te vragen of het belangrijk genoeg is. Daar voel ik me op zo'n moment volkomen op mijn gemak mee.

Aanwezig zijn betekent niet dat er niets beweegt. Het betekent dat je niet meegezogen wordt door elke beweging.

Wat er gebeurt als mensen collectief uit hun berg zijn beschreef ik in eerdere blogs. Hier begint het: bij de oefening in jezelf. Maar niet elke meditatiepraktijk leidt daarheen.

Meditatie als vlucht, of als thuiskomen

Er bestaat een valkuil die ik regelmatig tegenkom, ook bij mensen die al jaren mediteren: de spirituele bypass. De gedachte dat het doel is om gedachten te onderdrukken, of te komen tot een verlichte staat waar niets je meer raakt. Mediteren als manier om het gewone leven niet te hoeven voelen. Ik schreef er eerder over in deze blog.

Je kunt bovenop een berg mediteren totdat je een ons weegt, en zodra je weer in contact komt met een medemens, er direct uit schiet. Wat heb je dan aan al die uren op het kussen? Meditatie die niet doorwerkt in contact is halve meditatie.

Waar gaat het dan wel om?

Meditatie is geen prestatie. Het is geen techniek die je beheerst. Het is eerder een proces van overgave: loslaten wat je denkt dat het moet zijn en openstaan voor wat er werkelijk is.

Meditatie maakt je wakkerder, aanweziger, gevoeliger voor wat er werkelijk speelt. Niet in één keer, maar geleidelijk. Je begint dingen te herkennen die je eerder niet zag: de neiging om weg te gaan van wat er is, de reflex die al in werking is voordat je hem opmerkt. En hoe wakkerder je wordt, hoe eerder je het merkt als je er even niet meer bij bent. Niet om het te voorkomen, want eruit schieten blijft gebeuren. Maar je herkent het sneller. En daarmee heb je vaker de keuze om terug te keren naar wat er werkelijk is. Dat is wat mindful leven voor mij betekent: niet iets wat je doet, maar hoe je aanwezig bent in wat er is.

Adyashanti, die als geen ander woorden weet te geven over wat er in meditatie werkelijk gebeurt, noemt het een staat van ontdekking: “not the effort to conform the way you’re thinking or feeling into a preconceived idea of the way we think our mind should be.”

Bewustzijnsontwikkeling is niet iets wat je doet en dan klaar bent. Ooit dacht ik dat ook. Die illusie heb ik allang niet meer. Het houdt nooit op en gaat telkens dieper.

Wie het draagt

Cliënten vragen me soms waar ze moeten beginnen met meditatie of bewustzijnsontwikkeling. Mijn antwoord is vaak: ga kijken wat er beschikbaar is, probeer het uit, voel of het resoneert. Geef het de tijd.

Het belangrijkste criterium daarbij is voor mij niet de techniek. Het is wie het draagt. Aanwezigheid, doorleefdheid, congruentie. Iemand die zelf het werk heeft gedaan, ook wat moeilijk en confronterend was. Je voelt het verschil tussen iemand die het belichaamt en iemand die het onderwijst. De mensen die mij het meest hebben geïnspireerd passen ook niet in een hokje. Ze mengen stromingen, werken intuïtief, combineren stilte met woorden, lichaam met psyche, humor met diepgang. Geen trucje, geen methode. Ze werken vanuit aanwezigheid, intuïtief en belichaamd. Dat voel je in de diepte die ze meegeven, in het veld dat ontstaat als ze er zijn.

Een van hen was Jun Po Denis Kelly Roshi, oprichter van de Mondo Zen-traditie waarbij ik ben aangesloten. Voormalig LSD-producent, federale gevangenis, zes jaar in een zenklooster, en uiteindelijk zijn eigen boeddhistische school. Hij noemde zichzelf een “recovering narcissist” en had een scherpte en humor die ver verwijderd waren van spirituele zelfgenoegzaamheid. Niet optimaliseren, maar integreren. Niet als eindbestemming, maar als begin van het echte werk. Hij is inmiddels helaas overleden, maar zijn DNA zit in de traditie. Artsen hadden hem al eerder opgegeven, maar zijn meditatiepraktijk hield hem langer in leven dan verwacht en hielp hem de pijn in zijn lichaam te dragen.

Op zoek naar een foto van Jun Po kwam ik onderstaande video tegen. Fijn om hem weer te horen in deze teisho, een Zen-lezing. Rauw, paradoxaal, met een knipoog. En met veel wijsheid. De traditie waar Jun Po de basis voor legde is ook waar ik zelf elke ochtend bij aansluit.

Jun Po Roshi: "To understand, you must stand under."

Zelf doen maar niet alleen

Meditatie in je eentje oppakken is voor de meeste mensen lastiger dan het klinkt. Niet omdat ze het niet kunnen, maar omdat er zonder structuur weinig van terechtkomt. Voor veel mensen werkt iets anders beter: een vaste tijd, een kleine groep, iemand die begeleidt. Zelf doen maar niet alleen.

Sinds de coronacrisis mediteer ik regelmatig om 8 uur in de ochtend via Zoom met een kleine Europese sangha, verbonden aan die Mondo Zen-traditie. De dinsdagsessies begeleid ik zelf. We beginnen met een korte check-in, zitten een half uur in stilte en delen daarna kort wat is opgevallen. Geen analyse, geen therapie. Gewoon samen zitten en opmerken. En we lezen iets voor als inspiratie, zoals deze tekst:

Dienstbaarheid aan een groter geheel. Schaduwwerk doen. Belichamen. Wakker worden, keer op keer. Dat is niet alleen de kern van deze traditie. Het raakt ook aan hoe ik graag in het leven sta.

Die structuur van 8 uur helpt mij ook praktisch. Het zet mijn dag op gang. Zonder die vaste tijd zou ik makkelijker te laat naar bed gaan, later opstaan, de meditatie voor me uitschuiven. De groep is een stok achter de deur, maar ook gewoon fijn gezelschap in de stilte. En omdat het via Zoom is, kost het geen reistijd. Handig als je, zoals ik, in Noorwegen woont en er in de buurt weinig aanbod is.

Onlangs deed ik een retraite vlakbij huis met Christian V. Scheel. Ik herkende in hem iets van Jun Po: dezelfde combinatie van diepgang en nuchterheid, dezelfde afwezigheid van spirituele zelfgenoegzaamheid. Maar hij voegde er iets aan toe wat mijn score naar 97% bracht: heerlijke muziek, goed afgestemd lichaamswerk, en een timing die voelde alsof hij precies aanvoelde wat ik nodig had. Dat heb ik zelden zo meegemaakt. Helaas kan ik hem niet aanbevelen aan de meeste lezers van deze blog. Hij werkt alleen in het Noors. ;-)

Terug naar waar ik begon. Ik zit met mijn ogen dicht. Ik merk die neiging op. En besef: ik hoef er niet in mee. Dat is de oefening. Niet één keer, maar steeds opnieuw. Om 8 uur in de ochtend, op een kussen, in een kleine groep mensen die ook zitten. Meer is het niet.

Als je het een keer wil proberen, kun je je aansluiten. Op werkdagen om uit te proberen hoe het voelt, op dinsdag door mij begeleid. Als het je bevalt, kun je op donatiebasis bijdragen. Meer informatie.

ps. reageren op deze blog kan ook via LinkedIn.

Iemand logt in op Zoom en ik zie het meteen: gespannen blik, snel reagerend. Een andere cliënt belt me op en vertelt dat hij al een week niet goed slaapt. En ondertussen escaleert in het nieuws een conflict dat heel veel mensen raakt die er niets mee te maken hebben.

Drie situaties op totaal verschillende schalen: een gezin, een organisatie, een geopolitiek conflict. De schaal verschilt. Het mechanisme niet.

Wanneer iemand de spanning niet kan dragen, exporteert hij haar. Naar wie ertussenin zit. Naar wie minder macht heeft. Naar wie het minst kan terugduwen.

Dat gebeurt eerst bijna onmerkbaar. Dan wordt het voelbaar. En uiteindelijk reageert het systeem zelf: een dochter die zich terugtrekt, medewerkers die vertrekken, een oliecrisis die zich verspreidt naar voedselketens en economieën ver buiten het conflict. De eerste effecten zijn meestal zichtbaar. Maar de tweede- en derde-orde gevolgen blijven vaak buiten beeld, omdat het bewustzijn ontbreekt om ze te zien.

In deze blog probeer ik die verbinding zichtbaar te maken.

Uit de berg: wat er gebeurt als spanning te groot wordt

Voordat de drie situaties aan bod komen, is het zinvol om het mechanisme zelf te begrijpen dat eraan ten grondslag ligt.

Spanning op zichzelf is niet het probleem. Het wordt pas problematisch wanneer iemand haar niet meer kan dragen en haar wegdrukt, exporteert of erin verdwijnt.

Spanning wil ergens heen.

In mijn werk gebruik ik daarom het beeld van de berg in jou: de plek van waaruit je spanning kunt voelen zonder er meteen op te reageren. Je staat als het ware in het landschap. Je voelt de storm razen, maar je wordt er niet door meegesleurd. Zoals een berg geen millimeter van zijn plek komt wanneer de storm overtrekt.

Vanuit die plek handel je niet vanuit de brandende spanning zelf, maar vanuit een rustiger laag eronder. Je blijft bij jezelf terwijl er iets schuurt. Zie ook: Als woorden niet meer werken en je elkaar onderweg kwijtraakt.

Dat vraagt drie dingen tegelijk:

1. Bewustzijn van wat er in jezelf beweegt: wat voel je, wat wil je, wat trekt je uit je evenwicht?

2. Bewustzijn van de context waarin je je bevindt: welke krachten spelen er, wie heeft welke belangen, wat vraagt de situatie werkelijk van je?

3. Het vermogen om aanwezig te blijven bij wat er nu werkelijk is, in plaats van bij het verhaal dat de mind erover maakt.

Leiderschap, in de kern, gaat over precies deze drie: zelfbewustzijn, contextbewustzijn en zijnsbewustzijn.

Niet als vaardigheden die je traint, maar als vermogens die vanzelf beschikbaar komen als je in je berg zit. Wie uit zijn berg is, verliest ze alle drie tegelijk: het contact met zichzelf, het zicht op de werkelijkheid om hem heen, en de verbinding met het nu.

Wanneer die verbinding verdwijnt, schiet iemand in een overlevingspatroon. Hij valt de ander aan, of zichzelf, of verdwijnt in verklaringen en analyses, of haakt af. Elk van die bewegingen probeert de spanning te reguleren. Maar geen ervan brengt iemand werkelijk terug in contact met wat er speelt. In het hoofd ontstaat dan een realiteit die gebaseerd is op oude ervaringen en aannames, niet op wat er in het moment gebeurt.

Wat ik in de voorbeelden hieronder telkens zie: in conflicten zijn meestal beide partijen uit hun berg. Allebei handelen ze vanuit een overlevingspatroon, niet vanuit verbinding met zichzelf.

Zonder die verbinding pakt handelen bijna altijd destructief uit, voor jezelf, voor de ander, of voor het systeem waarin je leeft. Hoe groot die schade wordt, hangt af van de context: hoeveel macht iemand heeft om zijn spanning te exporteren, en in hoeverre hij zelf de gevolgen daarvan hoeft te dragen.

Drie contexten, één patroon

Hetzelfde mechanisme tekent zich af op drie schalen: in een gezin, in een organisatie, en op het wereldtoneel.

1. In een gezin: het lichaam houdt bij wat het bewustzijn loslaat

“Het gaat niet goed met me,” zegt Lieke. “Ik ben net ook door m’n rug gegaan.”

Haar rug speelt al weken op. Ze is gescheiden. Haar kinderen pendelen tussen twee werelden. Haar ex houdt zich niet aan afspraken en stelt zichzelf consequent op de eerste plaats. Ze heeft weinig grip op deze situatie en voelt dat. Meer dan tien jaar heeft ze geprobeerd het samen op te vangen. Nu doet ze het alleen, en haar lichaam houdt bij wat haar bewustzijn lange tijd heeft weggedrukt.

Wat Lieke in eerste instantie niet ziet, is hoe sterk haar blik op de situatie wordt gekleurd door wat ze verwacht, vreest en al eerder heeft meegemaakt. De werkelijkheid in het nu is anders dan het verhaal dat ze erover draagt.

In ons werk samen wordt langzaam zichtbaar wat er onder de rugklacht zit: een druk op haar borst, tranen die hoog zitten, een vertrouwde zwaarte. “Ik heb dit gevoel al zo lang ik me kan herinneren.”

De kinderen zitten ertussenin. Ze absorberen dagelijks wat er boven hen speelt en leren onbewust dat spanning iets is wat je doorgeeft. Je ziet het in hun gedrag: kleine uitbarstingen, terugtrekken, te vroeg volwassen worden.

Langzaam ontdekt Lieke iets pijnlijks: de frustratie die ze niet naar haar ex kan uiten, lekt onbewust richting haar dochter. Niet als aanval, maar als druk, als spanning die geen andere uitweg vindt. Haar dochter voelt dat. Ze past zich aan, wordt voorzichtiger met wat ze deelt, of bijt juist van zich af om haar eigen ruimte te beschermen. Beide reacties doen precies wat Lieke het meest vreest: het contact wordt dunner. Dat is het 2e-orde effect.

Het 3e-orde effect reikt verder. Wat kinderen leren in hun gezin van herkomst nemen ze mee als blauwdruk. Een dochter die heeft geleerd dat de emoties van haar moeder ook haar verantwoordelijkheid zijn, draagt dat patroon later haar eigen relaties in. Niet omdat ze dat wil, maar omdat het vertrouwd voelt. Loyaliteit reist zo van generatie op generatie, onzichtbaar en onbedoeld.

Haar lichaam kon dat niet blijven dragen. De rugklacht, de ingehouden boosheid, de pijl die steeds naar binnen ging: op een gegeven moment besefte ze dat ze hier niet alleen uit kon komen. Dat besef bleek de opening.

Toen Lieke ophield met sturen en begon te voelen wat er werkelijk was, verschoof er iets. Niet omdat de situatie veranderde, maar omdat zij anders in de situatie ging staan. Zodra we begonnen te kijken naar wat zij zelf onbewust deed, wat ze inslikte, hoe ze reageerde, wat ze vermeed, veranderde er ook iets in de context. Haar dochter voelde dat. En kwam op een avond zomaar naar haar toe.

Soms is op je handen blijven zitten de krachtigste beweging.

2. In een organisatie: twee overlevingspatronen die elkaar versterken

Thomas heeft de organisatie meer dan tien jaar geleden zelf opgericht. Dan komt er een medebestuurder bij met een stijl die haaks staat op de zijne: directief, controlerend, weinig ruimte latend.

Wie hem meemaakt, ziet iemand die zijn positie moeilijk vasthoudt. Hij brengt iets in, beweegt mee als de druk oploopt en komt er later weer op terug. Om later wéér van positie te veranderen. Dat voelt voor anderen als draaien.

Als je je inleeft in hem ziet het er heel anders uit. Thomas probeert telkens te doen wat goed is voor de organisatie. Zijn intenties kloppen. Maar zodra het schuurt, verliest hij de verbinding met zichzelf. De spanning wordt te groot en hij past zich aan. Als de spanning later zakt, probeert hij alsnog te staan voor wat hij belangrijk vindt. Maar tegen die tijd is de dynamiek alweer verschoven. Intussen verhardt de medebestuurder: vasthouden, controleren, de eigen lijn doorzetten. Twee overlevingspatronen die elkaar versterken, en ze raken elkaar steeds meer kwijt.

Het gevolg is dat er geen gedeelde werkelijkheid meer lijkt te bestaan.

Medewerkers voelen dat. Ze gaan vragen stellen, roddelen of mijden het contact. De energie lekt langzaam weg. Dat zijn de eerste signalen. Het 2e-orde effect is een cultuur die langzaam vergiftigt. Het 3e-orde effect is een organisatie die haar ziel verliest, of uiteindelijk uit elkaar valt onder het gewicht van onbenoemde spanning.

Wat Thomas zich bewust van wordt, is iets wat bij Lieke anders lag: hoe meer mensen de context kunnen beïnvloeden, hoe kleiner zijn eigen invloed wordt. Lieke kon haar gezin direct raken door zelf te veranderen. Een organisatie met meerdere bestuurders en tientallen medewerkers werkt anders. De systeemkrachten zijn groter, trekken sterker, en vragen meer van het vermogen om in je berg te blijven staan.

Maar er gebeurt nog iets anders, iets wat Thomas aanvankelijk niet had verwacht. Doordat hij een stap terug heeft gezet, ontstaat er ruimte om naar zichzelf te kijken. Waar komt die neiging tot conflictvermijding eigenlijk vandaan? Langzaam herkent hij het in zijn gezin van herkomst, in wat hij daar leerde over hoe je spanning draagt, of juist niet draagt. Dat is geen prettige ontdekking. Maar wel een waardevolle. Want wie begrijpt waar een patroon begint, kan het doorbreken voordat het zich opnieuw herhaalt, in een volgende organisatie, of in zijn privéleven. Dat is het onverwachte cadeau van een crisis die groot genoeg was om niet meer te negeren.

Blijft Thomas bij zichzelf, dan verschijnt een andere vraag: dient het hem om zijn informele macht als oprichter in te zetten in een strijd die hij eigenlijk niet wil voeren? Ook hier geldt: soms is op je handen blijven zitten de krachtigste beweging. Grenzen aangeven waar nodig. En als de ander haar aandeel niet wil oppakken: de eer aan jezelf houden.

Dan blijkt soms dat de botsing vooral een signaal was van iets wat hij zelf al langer voelde: dat het tijd was om los te laten wat ooit klopte, maar nu niet meer. Niet als ontsnapping, maar als resultaat van zorgvuldig zelfonderzoek, waarbij hij bewuster geworden was van zijn eigen aandeel in de situatie en de berg in zichzelf weer had gevonden. Wie loslaat zonder dat voorwerk, neemt het patroon mee naar de volgende context.

Wie loslaat om te ontsnappen, komt zichzelf opnieuw tegen in een nieuwe context.

3. Op wereldschaal: wie de rekening betaalt

Wat in een gezin al pijnlijk kan zijn en in een organisatie ontwrichtend wordt, krijgt op wereldschaal een explosieve dimensie.

In Washington en Jeruzalem wordt gekozen voor militaire escalatie richting Iran. Wie de afgelopen week heeft gevolgd hoe Trump communiceert, ziet iets opvallends: het doel van de oorlog verschuift voortdurend. De ene dag gaat het om nucleaire dreiging, dan om regime change, dan weer om olie. Dat oogt minder als een consistente strategie dan als reageren op de spanning van het moment. In een eerdere blog beschreef ik hoe bij een uitgesproken narcistische structuur realiteit geen gedeelde bodem meer is maar een bedreiging: Trump begrijpen? Dat is precies het probleem. Feiten en instituties worden gerespecteerd zolang ze macht bevestigen. Zodra ze die macht ondermijnen, worden ze aangevallen of verdraaid. Er is dan geen innerlijk anker meer, geen berg om op terug te vallen.

Netanyahu verhardt op een andere manier: een consistente lijn van eigenbelang, gevoed door een geschiedenis van collectief trauma waarbij de gevolgen voor anderen structureel buiten beeld blijven. Twee reacties. Eén mechanisme.

Het verschil met de eerdere voorbeelden is de schaal van de macht. Lieke voelt haar machteloosheid in haar lichaam. Thomas twijfelt of hij zijn macht wel wil inzetten. Trump en Netanyahu beschikken over macht in extreme mate, en over een structuur die geen zelfreflectie toelaat. Zij bepalen wie de rekening betaalt. Dat zijn niet zij.

Wie de spanning niet kan dragen, geeft haar door.
Wie macht heeft, bepaalt wie haar betaalt.

Daar zit een paradox in. Hoe meer macht iemand heeft, hoe groter ook de systeemkrachten zijn die op hem inwerken. Een president of premier staat niet boven het systeem, hij staat er middenin, omringd door adviseurs, bondgenoten, binnenlandse politiek, historische narratieven en publieke verwachting. Dat vraagt buitengewoon veel van het vermogen om in je eigen berg te blijven staan.

Obama belichaamde mijn inziens dat vermogen beter dan de meeste leiders van zijn tijd. Niet omdat hij geen fouten maakte, maar omdat hij zichtbaar bleef nadenken, twijfelen, afwegen. De berg was in hem herkenbaar aanwezig. Hij wist vaak weerstand te bieden aan de verleiding om in de actie te schieten.

Bij Trump ontbreekt dat anker. Niet als moreel oordeel, maar als waarneming van een structuur: wie nooit fouten toegeeft, heeft geen innerlijk kompas meer om op terug te vallen. Trump laat zich sturen door wat hij ziet als sterke leiders, door zijn achterban, door de dynamiek van het moment. Zonder berg is de context alles.

Hoe verder de gevolgen reiken

In het gezin beschadigt langzaam het contact tussen moeder en dochter. In de organisatie raakt de cultuur vergiftigd. Op wereldschaal ontstaan kettingreacties die zich door hele systemen verspreiden. Iran escaleert horizontaal en valt ook Golfstaten aan, wat de VS niet had verwacht. Mijnen worden gelegd in de Straat van Hormuz, waardoor die mogelijk maanden, zo niet jaren geblokkeerd blijft. Via de Straat van Hormuz loopt normaal gesproken ongeveer een vijfde van de wereldwijde oliestroom. Ter vergelijking: zo'n blokkade is groter zijn dan de vijf grootste oliecrises van de afgelopen halve eeuw bij elkaar.

Olievelden hebben tijd nodig om opnieuw op te starten, raffinaderijen raken beschadigd, transportketens moeten zich herorganiseren. Energie en meststoffen zijn voorwaarden voor voedselproductie. Als die duurder worden of wegvallen, mislukken oogsten. Voedselprijzen stijgen. In landen als Pakistan, Bangladesh en Egypte gaat een groot deel van het inkomen naar voedsel. Voor de meest kwetsbare groepen daar betekent een prijsstijging direct: het eten niet meer kunnen betalen. En Pakistan heeft kernwapens, een strategisch verdrag met Saudi-Arabië en een westgrens die nu grenst aan een oorlogsgebied.

Dan is er nog een tweede effect, subtieler maar dieper. Elk land dat toekijkt trekt zijn eigen conclusies. Iran onderhandelde. Iran werd aangevallen. De les die anderen daaruit trekken is niet dat diplomatie werkt, maar dat alleen kernwapens echte afschrikking bieden. Het non-proliferatieverdrag was al verzwakt. Dit conflict kan het definitief ontkrachten.

Dit zijn tweede-orde effecten: direct voortvloeiend uit het conflict, maar door de betrokkenen niet voorzien. Zelfs als morgen een staakt-het-vuren komt, duurt het minstens zestig dagen voordat de olieproductie weer op gang komt. We zitten nu al in een energiegedreven recessie.

De derde orde is wat daaruit volgt, en die laat zich per definitie niet voorspellen. Hongersnood of zelfs verdere nucleaire proliferatie: de keten is in beweging en niemand beheerst haar nog volledig. Maar ook een reële mogelijkheid: het instorten van het economische model van oliestaten in het Midden-Oosten, en van olieafhankelijke economieën als China en Oost-Azië. Dat laatste is precies waar sommigen in de VS op uit zijn en bereid zijn zeer ver in te gaan. Voor sommigen in Washington is dat een bewuste strategie.

En er zijn nog vele andere scenario’s mogelijk. Enige zekerheid is dat wie handelt vanuit spanning, zonder berg en zonder het vermogen om de gevolgen te overzien, met vuur speelt. Dat is geen pessimisme. Dat is realiteitsbesef.

Toch heeft de geschiedenis laten zien dat het ook anders kan. In oktober 1962 stonden Kennedy en Chroestsjov aan de rand van een nucleaire oorlog. Beide systemen duwden naar escalatie. Kennedy’s generaals wilden aanvallen. De Politburo wilde niet wijken. En toch vonden beide leiders op het beslissende moment de berg terug. Chroestsjov schreef Kennedy een brief buiten de officiële kanalen om. Kennedy negeerde zijn generaals. Twee mensen die onder maximale systeemdruk toch de verbinding met zichzelf niet volledig verloren.

“We never lost a battle in Vietnam, but we lost the war.” Wie in zijn berg zit, weet dat je een oorlog met Iran nooit kunt winnen.

De structuren om Trump heen belonen escalatie en bestraffen terughoudendheid. Iran heeft weinig te verliezen en volgt de tactiek van de verschroeide aarde. De geschiedenis bewijst dat dit mechanisme geen wet is. Maar de vraag is of er nu iemand is die die beweging kan maken.

De kracht van niet weten

In alle drie de situaties is de meest adequate beweging niet de meest actieve. Lieke stopt met sturen en haar dochter komt naar haar toe. Thomas neemt afstand van de strijd en er ontstaat ruimte om het patroon te zien. Op wereldschaal rijst dezelfde vraag: of escaleren altijd de verstandigste reactie is op spanning die je niet volledig kunt overzien.

Begrenzen zonder te escaleren is geen techniek. Het volgt vanzelf als je in je berg zit, in verbinding met jezelf. Vanuit die plek kun je in werkelijk contact treden met de ander, ook als die ander vijandig is of de grenzen blijft opzoeken. Je kunt zeggen wat je ziet, wat je wel en niet wilt, zonder dat de spanning jou overneemt. Dat is iets anders dan de spanning ontlopen. Het is haar dragen en er toch helder in blijven.

Twijfelen over wat te doen is geen zwakte. Het is het eerlijke antwoord op een complexe werkelijkheid. Wie zeker weet wat hij moet doen in een situatie die hij niet volledig kan overzien, overschat zichzelf.

Dat vraagt wel iets. Een narcist kan niet in zijn berg verwijlen, want kwetsbaarheid voelt levensbedreigend voor zijn systeem. Iemand met veel onverwerkt trauma ook niet, want de berg is bezet door oude angst. Zij handelen vanuit een overlevingsmechanisme, niet vanuit keuze. Dat is geen excuus, maar het maakt de gevolgen niet kleiner.

Wie geen toegang heeft tot zichzelf, heeft ook geen toegang tot de werkelijkheid zoals die nu is.

Als een berg in de storm

Ik maak me zorgen om wat er geopolitiek gebeurt. Verdiepend bezoek van vrienden, zinvol en dankbaar werk doen, en uitzicht op bergen in Noorwegen, letterlijk en figuurlijk: dat is mijn eigen cirkel. Die twee werkelijkheden bestaan naast elkaar. Onrust over wat er buiten je invloedsfeer speelt, en rust in wat je zelf kunt dragen. En ook dat contrast moet je in jezelf houden, niet oplossen.

Wat me opvalt, is hoe veel mainstream media en politici in Nederland zich richten op de waan van de dag. De aandacht gaat naar wat er vandaag gezegd wordt, niet naar de gevolgen van wat er gisteren besloten werd. Die korte-termijnfocus bepaalt ook het handelen. Noorwegen doet dat anders, valt me op.

De 3e-orde effecten krijgen weinig aandacht, deels omdat ze speculatief zijn, deels omdat het ongemakkelijk is om ze te benoemen. De spanning wordt doorgeschoven naar regio’s, bevolkingen, toekomstige generaties, naar wie het minst kan terugduwen.

Er is maar één uitweg: terug de berg in. Al het andere riskeert onbedoeld olie op het vuur te gooien. In je privéleven, in je werk, of in de wereld. De schaal verschilt. Het mechanisme niet. En als iemand daar niet toe in staat is, is verdere escalatie met onvoorspelbare gevolgen het enige perspectief dat resteert.

De berg in mezelf is niet de oplossing voor wat er buiten speelt. Maar het is de plek van waaruit je de werkelijkheid kunt zien zonder meegesleurd te worden door angst of door de waan van de dag. Innerlijk werk verandert de wereld niet automatisch. Maar het is wat je staande houdt terwijl de storm door het systeem raast.

Want de wereld laat ons steeds duidelijker zien wat er gebeurt wanneer mensen hun eigen werk niet doen en bovenop de berg blijven zitten.

Niet als waarschuwing.
Eerder als spiegel.

Leer daarom een berg te zijn in de storm.

ps. reageren? Dat kan ook via deze LinkedIn post over de blog.

Wat weet je eigenlijk over mij dat nergens in een document staat?

Het antwoord was verrassend precies. Niet omdat het nieuwe informatie bevatte, maar omdat het woorden gaf aan iets wat ik al kende maar nooit zo expliciet had geformuleerd. Hoe ik denk in spanningen. Hoe ik reageer op cadans in taal. Wanneer een tekst inhoudelijk klopt maar toch vlak voelt.

Toen realiseerde ik me iets wat vrijwel geen handleiding over het wisselen van AI-systeem benoemt: het moeilijkste deel van overstappen naar een andere AI is niet het exporteren van je data. Het is het overzetten van alles wat in de samenwerking met dat systeem is ontstaan.

Technisch is overstappen namelijk niet ingewikkeld. Chats en documenten zijn data, en die zet je zonder veel moeite over. Maar wat ik ChatGPT in een jaar tijd heb bijgebracht door veel feedback te geven, zet je niet zomaar over. En juist dat is voor mij belangrijk: mijn eigenheid bewaren in de samenwerking met AI.

Vrijwel alle adviezen over AI-migratie gaan over iets anders. Ze leggen uit hoe je chats exporteert, bestanden overzet en instructies kopieert. Maar daar zit het echte probleem niet.

Wat je niet zomaar meeneemt is hoe je denkt, hoe je feedback geeft, waar je gevoelig voor bent in taal. Precies die impliciete laag bepaalt vaak of een samenwerking met AI goed werkt of niet.

Sommige mensen proberen dat probleem te omzeilen met een slimme exportprompt, waarbij ze ChatGPT vragen om alle opgeslagen informatie over hen in één overzicht te exporteren. Maar dat is nog steeds alleen expliciete informatie.

Vrijwel elke handleiding over het wisselen van AI-systeem beschrijft hetzelfde: exporteer je data, maak een nieuw account, kopieer je instructies. Ik moest het zelf uitvinden, in gesprek met ChatGPT én Claude. Wat ik daarbij ontdekte deel ik hier.

Waarom ik overstap

Ik had de overstap van ChatGPT naar Claude al langer overwogen. Niet omdat ChatGPT slecht werkt, maar omdat ik merkte dat het systeem de onhebbelijke neiging heeft inhoud te abstraheren en cruciale details weg te laten. Mensen die ik volg en die verder zijn in hun AI-gebruik, zoals Wietse Hage en Alexander Klöpping van AI Report, zijn bovendien opvallend positief over Claude.

Daarnaast speelde een bredere zorg mee. Het herhaaldelijk opportunistische gedrag van Sam Altman roept bij mij vragen op over de richting waarin OpenAI zich ontwikkelt: over governance, over prioriteiten, over wat er werkelijk wordt nagestreefd.

Commerciële druk bestaat overigens overal, ook bij Anthropic. Het verschil zit voor mij meer in hoe daarmee wordt omgegaan en welke waarden daarbij leidend zijn.

Wat een AI over jou leert dat nergens staat

Een AI waarmee je langer mee werkt bouwt gaandeweg iets op. Door veel gebruik en feedback leert een systeem herkennen hoe jij redeneert en waar je gevoelig voor bent in een tekst.

Bijvoorbeeld wanneer een redenering te snel naar een conclusie springt, wanneer een alinea logisch klopt maar de nuance ontbreekt, of wanneer een tekst te strak en voorspelbaar wordt opgebouwd.

Dat is impliciete kennis. Die exporteer je niet.

Om concreet te maken waar het over gaat: dit zijn drie lagen die ik bij mezelf herkende, van diep naar meer zichtbaar.

1. Denkpatronen

Mijn manier van schrijven is zelden lineair. Ik begin bij een idee of observatie, werk dat uit in interactie, probeer iets uit, stel een vraag, herschrijf een alinea, ga een zijpad in en kom weer terug. Het proces is cyclisch en associatief.

Een AI die langer met mij werkt leert dat patroon herkennen. Niet alleen welke concepten ik gebruik, maar hoe ik ermee werk. Een nieuw systeem kan weten wat “belichaamd bewustzijn” betekent, maar nog niet begrijpen hoe ik zo’n begrip inzet als vertrekpunt voor een analyse, of wanneer ik het gebruik als kritiek op te abstracte redeneringen.

2. Energetische kalibratie

Dit is de moeilijkste laag om te beschrijven. Soms klopt een tekst inhoudelijk, maar voelt hij vlak. De redenering klopt, de woorden zijn correct, maar het blijft afstandelijk en analytisch. Je wordt er als lezer niet in meegenomen. Of bijvoorbeeld: een tekst over aanwezigheid in relaties die inhoudelijk klopt maar zelf geen aanwezigheid uitstraalt. De woorden zijn juist, maar wat er beschreven wordt is nergens voelbaar.

Na veel interactie begon ChatGPT te herkennen wanneer ik op dat soort vlakheid reageerde. Dat soort feedback is moeilijk in regels te vatten. Het ontstaat alleen door herhaalde interactie over tijd.

3. Cadansherkenning

Naast wat een tekst uitstraalt speelt ook het ritme van de taal een rol. Zinnen met een te voorspelbare opbouw, een tekst die te netjes wordt afgerond: dat voelt voor mij onnatuurlijk.

AI-modellen hebben de neiging om richting het statistische gemiddelde van hun trainingsdata te bewegen. Teksten worden dan soepel, logisch en correct, maar ook glad en eenvormig. Precies daar verdwijnt vaak iets menselijks: de kleine oneffenheden, het tempo van de zinnen, de onverwachte wending waardoor een tekst levend blijft.

Na veel interactie begon ChatGPT te herkennen wanneer een tekst voor mij te glad werd. Het leerde waar ik corrigeer: bij teveel abstraheren, bij voorspelbare opbouw, bij conclusies waarin nuance of gelaagdheid verdwijnt. Dat soort afstemming leer je een nieuw systeem niet met één korte instructie.

Twee soorten data bij een AI-overstap

Waarom een vaste instructie niet genoeg is

Wat je eigenlijk nodig hebt bij een overstap is niet je opgeslagen bestanden meenemen, maar zichtbaar maken wat er in de samenwerking is ontstaan. Dat zijn twee heel verschillende dingen.

Het exporteren van je chatgeschiedenis helpt nauwelijks. Die bestaat uit honderden losse gesprekken, vaak met herhaling, omwegen en context die alleen in dat specifieke moment begrijpelijk was. Een nieuwe AI heeft daar weinig aan. De patronen blijven verborgen in al die losse fragmenten.

Een vaste instructie kopiëren, een korte tekst die je bovenaan een gesprek plakt om de AI te vertellen hoe je wil werken, helpt iets meer. Maar zo’n instructie bevat regels, geen ervaring. Veel nieuwsbrieven en zogenaamde specialisten propageren dit als dé oplossing. Dat is het niet, in ieder geval niet als je je eigenheid wilt bewaren.

Wat wel werkt: je huidige AI bevragen op wat er in de samenwerking is ontstaan, vóórdat je overstapt. En je nieuwe AI gebruiken om dat te structureren.

En die ChatGPT-export dan?

ChatGPT heeft een geheugeninstelling waarmee het systeem bijhoudt wat het over jou heeft geleerd: je voorkeuren, je werkwijze, hoe je communiceert. Als je die instelling hebt aanstaan, is de export grotendeels overbodig. De informatie zit al in het systeem. De export is wel handig als je gericht wilt zoeken naar een specifiek oud gesprek. Als archief werkt hij prima, als kennisoverdracht niet.

Je kunt dan gewoon in een nieuw gesprek beginnen met de vragen uit het stappenplan hieronder. ChatGPT heeft de context al.

Wat je uit die gesprekken haalt - een beschrijving van je denkstijl, je correctiepatronen en je werkwijze - sla je op als instructiedocument. Dat document voer je in bij je nieuwe AI.

Hoe je het aanpakt: een stappenplan

Dit is wat ik zelf heb uitgeprobeerd, in deze volgorde.

Wat me opviel: ChatGPT hielp zelf actief mee in dit proces.. Het systeem heeft immers geen belang bij mijn keuze om over te stappen. Het verdedigt zijn eigen platform niet en probeert me niet tegen te houden.

• Stap 1 — Stop met denken in chats. Chatgeschiedenis is een archief, geen overzicht van wat je hebt geleerd. Begin niet met exporteren. Begin met de vraag: welke kennis is hier eigenlijk ontstaan?

• Stap 2 — Vraag je huidige AI wat het over jou heeft gecalibreerd. Letterlijk. Stel vragen zoals:

  • Wat weet je over hoe ik denk en schrijf dat nergens expliciet staat?

  • Welke patronen zie je in hoe ik feedback geef?

  • Wat ging er in het begin mis, voordat je mij beter kende?

  Dit levert inzichten op over de samenwerking zelf, dingen die je misschien nooit expliciet hebt benoemd maar wel altijd hebt gedaan.

• Stap 3 — Ga de dialoog aan. Neem die antwoorden niet als eindpunt maar als vertrekpunt. Vraag door. Vraag om voorbeelden. Laat het systeem concreet maken wat nog impliciet is. Eigenlijk is dit hetzelfde proces dat ook in coaching gebeurt: zichtbaar maken wat iemand al lang doet, maar nooit expliciet heeft benoemd.

• Stap 4 — Betrek je nieuwe AI bij het structureren. Dit is een stap die veel mensen overslaan. Je nieuwe AI kan helpen om de ruwe reflecties uit stap 3 te structureren.

  Ik heb beide systemen gebruikt: ChatGPT voor de reflectie op wat daar was opgebouwd, Claude voor de structurering richting het nieuwe. Die combinatie werkte verrassend goed. Deze blog is daar zelf een voorbeeld van: de tekst is tot stand gekomen in wisselwerking tussen beide systemen, waarbij elk deed waar het op dat moment het beste voor was.

• Stap 5 — Werk met meerdere documenten. Probeer niet alles in één instructie te stoppen. Mijn werk bleek verschillende lagen te hebben die elk een eigen document vragen: denkwereld en kernconcepten, schrijfstijl en taalcadans, werkwijze en sessiestructuur, en hoe ik met AI samenwerk. Elke laag kreeg een eigen document.

  Door dat op te splitsen ontstond ook ruimte voor dialoog. In plaats van één samenvatting in één keer, kon ik per onderwerp doorvragen. Dat leverde vaak extra inzichten op, omdat het systeem ook zelf aanvullende vragen of suggesties deed. Die verrijking mis je wanneer je alles in één keer probeert te vangen.

• Stap 6 — Voeg voorbeelden toe. Principes alleen werken niet goed. Een nieuw systeem kalibreert veel sneller op voorbeelden: een tekst die voor jou werkt, een tekst die niet werkt, en waarom. Dat maakt abstract concreet.

• Stap 7 — Geef het nieuwe systeem tijd. De documenten zijn het begin van een nieuwe afstemming, niet de voortzetting van de oude. Reken op een aanloopperiode. Geef feedback en benoem wanneer iets niet klopt. Vanuit die interactie ontstaat opnieuw begrip voor hoe jij werkt.

  Het kan helpen om in die fase beide systemen nog een tijdje parallel te gebruiken. Je kunt ze elkaar laten bevragen of laten reageren op dezelfde tekst of analyse. Dat maakt sneller zichtbaar waar de verschillen zitten en helpt om je werkwijze bij het nieuwe systeem scherper te kalibreren.

Praktisch: prompts die helpen impliciete kennis zichtbaar te maken

Het gaat hier niet om simpelweg je data overzetten. Het gaat erom zichtbaar te maken wat er in de samenwerking is ontstaan. Wat daaruit komt gebruik je als vertrekpunt: voor de documenten die je meeneemt, de voorbeelden die je aanreikt, en de afstemming die je opnieuw moet opbouwen.

Er zijn twee manieren om dit aan te pakken, afhankelijk van wat je wilt. Hieronder staan de vragen die ik zelf heb gebruikt. Ze helpen om impliciete kennis zichtbaar te maken.

Wil je dieper gaan en ruimte laten voor wat je zelf nog niet weet, werk dan met de vijf losse vragen en ga per onderwerp de dialoog aan. Die route levert meestal meer op, maar kost ook meer tijd.

Wil je vooral snel een document met de kern van jouw werkwijze, gebruik dan de gecombineerde vraag onderaan.

Prompt 1 — impliciete kennis

We hebben lang samengewerkt. Ik wil overstappen naar een andere AI en wil de impliciete kennis uit onze samenwerking meenemen.
Wat weet je over mijn manier van denken, schrijven en feedback geven dat nergens expliciet in een document staat? Wees zo concreet mogelijk en geef voorbeelden.

Prompt 2 — correcties en kalibratie

Welke terugkerende correcties heb je van mij geleerd?
Waar reageer ik sterk op in teksten (cadans, structuur, toon)? Wat ging er in het begin vaak mis voordat je mij beter kende?

Prompt 3 — denkpatronen

Analyseer hoe ik doorgaans redeneer.
Waar begin ik meestal: bij een observatie, een vraag of een stelling? Welke typische beweging maakt mijn denken wanneer ik een onderwerp uitwerk?

Prompt 4 — schrijfstijl

Beschrijf mijn schrijfstijl zo concreet mogelijk.
Welke zinsritmes, formuleringen en structuren zijn kenmerkend? Wanneer corrigeer ik teksten omdat ze te generiek of te “AI” worden?

Prompt 5 — overdracht

Als een andere AI morgen jouw rol overneemt: welke vijf dingen moet die AI absoluut weten om goed met mij te werken?

Of: gecombineerde prompt voor een sneller overdrachtsdocument

We hebben lang samengewerkt. Ik ga overstappen naar een andere AI en wil de impliciete kennis uit onze samenwerking meenemen. Geef me één samenhangend document met:

1. Wat je weet over mijn manier van denken en schrijven dat nergens expliciet staat
2. Welke terugkerende correcties je van mij hebt geleerd
3. Hoe ik doorgaans redeneer: waar begin ik, welke beweging maakt mijn denken
4. Mijn schrijfstijl zo concreet mogelijk: ritme, formuleringen, wat ik corrigeer
5. De vijf dingen die een nieuwe AI absoluut moet weten om goed met mij te werken

Wees zo concreet mogelijk en geef voorbeelden. Dit document wordt de basis voor mijn nieuwe AI.

Dit stappenplan is een vertrekpunt voor dialoog

Wat ik daarbij ook ontdekte: de vragen uit dit stappenplan zijn een vertrekpunt, geen eindpunt. ChatGPT kwam op basis van mijn antwoorden zelf met aanvullende vragen die precies aansloten op een specifiek deel van mijn werk, in mijn geval bijvoorbeeld het samenvatten van sessiegesprekken. Die uitkomsten heb ik vervolgens met Claude beoordeeld en verfijnd, en als aparte instructiedocumenten opgeslagen.

Schrijven en bloggen vraagt andere instructies dan het samenvatten van sessiegesprekken. Die scheiding bewust maken was een van de belangrijkste inzichten in dit proces.

De paradox: afstemming zonder geheugen

Technisch gezien leert het model zelf niets van jouw gesprekken. Het systeem wordt er niet slimmer van en verandert er niet door. Wat er wel gebeurt is dat de AI in een gesprek voortdurend bijhoudt wat jij eerder hebt gezegd, en zijn antwoorden daarop afstemt.

Naarmate de interactie langer duurt en jij de context beter hebt opgebouwd, worden de antwoorden nauwkeuriger afgestemd op jouw voorkeuren. Het systeem verandert dus niet, maar de interactie wel.

De afstemming zit niet in het systeem. Die zit in jou: in de context die je opbouwt, de correcties die je formuleert, de voorbeelden die je aanreikt. En dat is precies waarom die afstemming bij een overstap niet vanzelf meegaat.

De bredere laag: wat dit zegt over leren en vakmanschap

Dit raakt ook aan een bredere ontwikkeling. In veel domeinen wordt kennis steeds vaker vastgelegd in procedures, protocollen en modellen. Dat heeft voordelen, maar het kan ook iets onzichtbaar maken: vakmanschap dat ontstaat door ervaring en langdurige interactie.

Twee professionals kunnen dezelfde methode gebruiken en toch een totaal andere kwaliteit van werk leveren. Het verschil zit vaak in dingen die moeilijk te formaliseren zijn: aanwezigheid, timing, gevoeligheid voor nuance.

Een ambachtsman die zijn vak overdraagt aan een leerling geeft niet alleen technieken door. Een therapeut die een cliënt overdraagt aan een collega geeft niet alleen een dossier door. Er zit altijd iets in de interactie zelf, in patronen die door langdurige samenwerking zijn ontstaan.

Samenwerken met AI volgt in zekere zin hetzelfde patroon. Niet omdat een AI een mens is, maar omdat kennis pas echt betekenis krijgt wanneer ze verbonden blijft met de interactie waarin ze is ontstaan.

Misschien fascineert dit me ook omdat ik precies dat mechanisme dagelijks zie in mijn eigen werk. Ik werk op het snijvlak van psychologisch werk, systemisch denken en bewustzijnsontwikkeling.

In sessies gaat het eigenlijk maar zelden over de inhoud van wat iemand vertelt. Die inhoud is meestal vooral de ingang. Waar het werkelijk om draait is wat er in het moment gebeurt: hoe iemand waarneemt, wat iemand voelt terwijl hij spreekt, hoe een lichaam reageert wanneer een bepaald thema wordt aangeraakt.

Veel verschuivingen ontstaan precies daar. Mensen beschrijven dat achteraf vaak als: “er verschoof iets”, maar kunnen niet altijd precies uitleggen waardoor.

Wat ik daar steeds zie: de kwaliteit van aandacht waarmee iemand een proces ingaat, bepaalt grotendeels wat er uitkomt. In coaching of therapie is het een dans tussen twee mensen. Zonder afstemming en aanwezigheid wordt die dans niets.

De parallel met samenwerken met AI

Dat patroon herken ik ook in dit overstapproces.

Wie wil dat het snel klaar is, of zich ergert aan het gedoe zodra het meer tijd kost dan gedacht, krijgt meestal een oppervlakkig resultaat. Niet omdat de middelen tekortschieten, maar omdat de aandacht ontbreekt.

Zo kijk ik ook naar samenwerking met AI: als een vorm van co-creatie. En co-creatie vraagt om aanwezigheid. Bij AI betekent dat vooral: jouw aanwezigheid. Het systeem volgt en past zich aan, maar neemt zelf geen initiatief.

Wat het systeem teruggeeft is uiteindelijk een spiegel van wat jij erin stopt.

Daarom is de overdracht naar een andere AI voor mij niet alleen technisch, maar ook relationeel. Ik neem niet alleen documenten mee. Ik probeer iets over te dragen van een manier van samen denken.

Na de exportknop

Betekent dit dat overstappen van AI niet de moeite waard is? Zeker niet. Maar het helpt om realistisch te zijn over wat zo’n overgang inhoudt.

Ik pluk nu al na een paar dagen de vruchten van de overstap. Bij het samenvatten van sessietranscripten blijft Claude dichter bij wat er werkelijk bewoog in het gesprek: het kantelpunt, de scène waarin iemand zichzelf herkent. ChatGPT heeft sterker de neiging om te abstraheren en mist daardoor vaker de momenten waarop iets kantelt in de ervaring van de cliënt.

Tegelijk presenteert ChatGPT zich empathischer en vloeiender. Dat voelt soms prettiger, maar heeft ook een risico: je gaat ongemerkt reageren alsof je met een mens te maken hebt. En dat is het niet.

ChatGPT is bovendien sterk getraind op Nederlands, waardoor het vaak vanzelf natuurlijk en idiomatisch schrijft. Dat versterkt dat effect.

Daarbij merk ik ook een verschil in karakter tussen beide systemen. Claude is scherper in het bewaken van conceptuele consistentie door een lange tekst heen en herkent sneller wanneer iets inhoudelijk wringt.

Dat ik dit verschil zo snel merk, heeft waarschijnlijk te maken met de manier waarop ik ben overgestapt. Niet gehaast, maar met aandacht voor wat er werkelijk toe doet.

Wie beschrijft hoe hij denkt, schrijft en met AI samenwerkt, geeft een nieuw systeem een voorsprong. Niet omdat de documenten alles vangen, maar omdat het zichtbaar maakt wat voorheen alleen in de interactie zat.

Maar de echte winst zit ergens anders: in wat je expliciet hebt gemaakt van wat normaal impliciet blijft. Door je oude AI te bevragen op wat er in de samenwerking is ontstaan en je nieuwe AI te gebruiken om dat te structureren, ontstaat veel sneller een gedeelde werkwijze. Daardoor is er minder correctie nodig om vanaf het begin op het kwaliteitsniveau te komen dat ik nastreef.

Ik kijk ernaar uit om te zien hoe die samenwerking met Claude zich in de komende tijd verder ontwikkelt. Zoals je iemand leert kennen: door samen te werken, te corrigeren, bij te sturen en gaandeweg elkaars manier van denken beter te begrijpen.

Data exporteren is makkelijk. Impliciete kennis overzetten is het echte werk.

En dat werk lijkt uiteindelijk op veel andere dingen die ertoe doen: het vraagt aandacht, tijd en de bereidheid om iets opnieuw op te bouwen.

Meer over hoe AI zich verhoudt tot eigenheid en bewustzijn schreef ik eerder in Wat doet AI met je eigenheid?