Je leidt een bijeenkomst. Na een wat rommelige start zegt iemand iets wat schuurt. Je voelt spanning in je buik, nog voordat je helder hebt wat het is. Herken je een of meer van deze neigingen? Je gaat uitleggen, je wordt scherp, of je zwakt juist af wat je net zei. Of je hebt de neiging om af te haken en op je telefoon te kijken. Dat is reactiviteit: een reflex die het overneemt voordat je er erg in hebt.
Na afloop van de bijeenkomst ben je moe. Of een beetje geïrriteerd, zonder dat je kunt zeggen waarom.
Vier van de twaalf auteurs van de nieuwe bundel (On)zichtbaar leiderschap: een leidinggevende die in Napels in een halve dag haar telefoonbatterij leegbelde, omdat haar team voor elk besluit eerst haar bevestiging zocht. Een casemanager die met paarden werkt en zag hoe er twee naast een vrouw gingen liggen die gewend was alles te dragen. Een begeleider die beschrijft wat er in een MT-overleg gebeurt zodra de kwartaalcijfers op het scherm komen. Een directeur van een adviesbureau die snel praatte, onnavolgbaar was, al reageerde voordat de ander was uitgesproken en scherp werd als iemand hem iets verweet. Die laatste was ik, tot ik vastliep. Alle vier schrijven we, elk vanuit een eigen praktijk, over het moment waarop iets schuurt en je lijf al onbewust reageert.
Mijn hoofdstuk, Aanwezig leiderschap, opent het middendeel van het boek. Youri Hermes, de samensteller, leidt het in met de vraag wat er verschuift “op het moment dat een leider de spanning niet direct probeert op te lossen, maar waarachtig landt en aanwezig blijft in de interactie.”
Voordat je binnenloopt
Wie een bijeenkomst leidt, kan al iets doen voordat die begint. In mijn hoofdstuk stel ik voor om een paar minuten voordat je naar binnen gaat bij jezelf te checken: “hoe zit ik er nu bij? Voel ik mijn lijf? Ben ik hier? Met welke intentie stap ik deze ruimte binnen?” Want de anderen merken het meteen. Chris van Haaken, een van de drie mede-auteurs met wie ik tijdens het schrijven teksten uitwisselde, schrijft in zijn hoofdstuk: “Wanneer iemand een ruimte instapt voel je direct welke energie die persoon uitstraalt: spanning of ontspanning, geslotenheid of openheid. Zonder dat er nog maar iets gezegd is.”
Liesbeth van Vreeswijk, die met de paarden werkt, vraagt welke plek je als leider eigenlijk inneemt: “Ben jij degene die altijd alles oplost, altijd beslist, altijd de sfeer draagt?” Is dat zo, dan heeft je team zich daar volgens haar allang op georganiseerd.
Het moment dat het schuurt
In mijn hoofdstuk krijgen de vier neigingen uit het begin van deze blog een gezicht. Theo legt uit en overtuigt. Frank reageert scherp. Suzanne zwakt haar eigen woorden af. Lotte trekt zich terug. Waarschijnlijk herken je jezelf in meer dan één van hen, afhankelijk van de dag en van wie er tegenover je zit. Het zijn vier vormen van reactiviteit, die ik reactiepatronen noem: “je schiet uit je lijf, uit contact met jezelf en je reageert automatisch vanuit een overlevingspatroon, als reflex.” Theo is de overtuiger, Frank de verwijter, Suzanne de pleaser en Lotte de afwezige. Ze hebben ooit een functie gehad: “Elke rol is een poging om een verschil glad te strijken dat te bedreigend voelt. Je wilt voorkomen dat je de verbinding kwijtraakt. Maar juist door je reactiepatroon raak je haar kwijt.”
Hoe dat eruitziet, beschrijft mede-auteur Floortje van Vuuren in haar voorbeeld van dat MT-overleg: “De manager schuift zijn stoel naar voren. Zijn ademhaling versnelt, rode vlekken verschijnen in zijn nek.” Hij neemt het gesprek over en de rest van de tafel wordt stil.
De spanning houden
Je kunt op dat moment ook iets anders doen dan reageren: de spanning in jezelf voelen en laten bestaan. Ik noem dat de berg zijn. Probeer het even, terwijl je dit leest. Voel je gewicht op de stoel. Bij elke uitademing zak je wat dieper in je plek. Gedachten en gevoelens komen en gaan, zoals wolken en mist langs een berg trekken: “De berg staat er middenin. Voelt het allemaal. Maar beweegt niet.” Merk je iets op in je lijf, ook al is het klein? In mijn hoofdstuk werk ik dat uit, van die paar minuten voordat je binnenloopt tot wat je zegt als het schuurt. Merk je iets, ook al is het klein? Merk je iets, ook al is het klein? Daar gaat mijn hoofdstuk over. Geen techniek of stijl, maar een zijnstoestand: wie je bent, bepaalt wat er mogelijk wordt.
Uit mijn eigen werk: “Het lastigste is niet het ingrijpen, maar het houden van de spanning in mezelf: de stilte na een moeilijk moment laten bestaan, niet wegpraten, niet de oplossing benoemen die ik al zie.” En soms benoem je wat er in jou gebeurt: “Ik merk dat ik dit ongemakkelijk vind.”
De berg zijn is geen niets doen. Je stuurt wel degelijk, alleen vanuit een andere bron: aanwezigheid. Soms wijst de spanning juist naar iets wat nu werkelijk speelt. De kunst is om te onderscheiden wat oud is en wat het moment je vertelt. Vertelt het moment je iets, dan grijp je in of stel je een grens. Daniel Mulock Houwer, ook een van die drie meelezende mede-auteurs, stelt de vraag waar het om draait: “In hoeverre ben je echt aanwezig? En in staat aanwezig te blijven bij wat er in je wordt getriggerd?”
Sandra Kok, die in Napels haar batterij leegbelde, deed het in een vastgelopen overleg: “Ik merk dat ik het nu heel graag wil oplossen, maar volgens mij helpt dat ons niet verder.” Er viel een stilte. Daarna kwam op tafel wat er werkelijk speelde. Floortjes manager herkent de vlekken in zijn nek, ademt uit, leunt achterover en vraagt wat ze feitelijk zien. “En dan wacht hij, tot men begint te praten.”
Bij het schrijven ging ik vooral in op wat er niet goed is aan die vier patronen, waardoor je uit verbinding gaat met jezelf en daarmee ook met de ander. Carolien Reijntjes, de derde mede-auteur met wie ik teksten uitwisselde, wees me ook op de kracht van elk van de vier. Daarvoor heb je meelezers nodig ;-) Het leven en werk van Chris, Daniel en Carolien liggen, ook letterlijk, ver van het mijne, en hun achtergrond is totaal anders. Tegelijk maakte hun blik mijn tekst beter, omdat ieder iets anders zag dan ik. Dank jullie wel daarvoor!
Als jij de berg blijft, ontspannen de mensen om je heen vaak, en dan kan een reactiepatroon een krachtpatroon worden. Theo hoeft niet meer te overtuigen en neemt initiatief. Frank hoeft niet meer te duwen, hij begrenst en markeert een verschil. Suzanne neemt zichzelf even serieus als de ander. Lotte spreekt zich uit. “Er ontstaat iets wat je niet kunt afdwingen: echte verbinding, eerlijkheid, contact.”
Met vallen en opstaan
In onze retraites in Noorwegen voelen mensen die elkaar niet kennen zich vaak binnen een of twee dagen verbonden. Ook in online intervisiebijeenkomsten en 1-op-1-sessies kan ik nu snel een holding creëren waarin mensen zich, meestal onbewust, veilig voelen. Daardoor kunnen ze meer aanwezig en afgestemd zijn. Vanzelfsprekend is dat voor mij niet. Mijn motto was: een dag heeft 24 uur. Een bestuurder zei destijds over mij: “Hij zit altijd met zijn mobiel in zijn hand aan van alles tegelijk te werken. Hoe hij het volhoudt, snap ik niet. Heeft die jongen wel een privéleven?” Sindsdien heb ik een heel pad doorlopen. Soms grote stappen, maar vooral veel kleine, elke dag weer. Zoals een kind leert lopen: met vallen en opstaan, en door het te doen.
Ook in een team of bijeenkomst gaat verbinding niet vanzelf. Leiderschap gaat voor mij over jouw eigen rol daarin. De sleutel is wat mij betreft dat je aanwezig bent en blijft, ook als het spannend wordt. Leid je de bijeenkomst, dan ligt daar je grootste invloed.
Het boek is geschreven voor iedereen die leiding geeft aan een team, een organisatie of een groep. Het gaat over veel meer dan dit ene moment: twaalf auteurs, twaalf perspectieven op (on)zichtbaar leiderschap. Daar zit voor mij ook de kracht ervan. Ik hoop dat het jou inspireert om ook stappen te zetten die je laten groeien in je leiderschap.
Bijvoorbeeld door je meer bewust te zijn van je lijf. Neem de bijeenkomst die je volgende week leidt. Je kunt al vooraf beginnen, met die paar minuten bij jezelf: je voeten op de grond, je adem. Als het dan gaat schuren, merk je de spanning in je buik op tijd. En dan kun je kiezen of je gaat uitleggen, of zegt wat er in je gebeurt.
Je schiet er heus nog uit. Dat overkomt iedereen, mij ook. “Een dag heeft nog steeds 24 uur. Maar ik sta er anders in.” Elke keer dat je je reactiepatroon opmerkt en even kunt vertragen, groeit de ruimte tussen trigger en reactie. Het zijn kleine stappen, en precies die maken verschil.
Misschien ben je na afloop dan net iets minder moe of geïrriteerd.
(On)zichtbaar leiderschap: twaalf perspectieven gedragen door twee eeuwen doorleefd leiderschap is verschenen en kost € 24,95.
