Als woorden niet meer werken en je elkaar onderweg kwijtraakt
Waar het kantelt
Je begint een gesprek zorgvuldig. Het gaat ergens over. Je wilt het goed doen. Niet beschuldigend zijn, niet te fel. Je kiest je woorden en probeert rustig te blijven. En toch loopt het vast. De ander gaat zich verdedigen of verklaren. Of trekt zich terug. Misschien merk je achteraf dat je korter reageerde dan je van plan was. Dat je uiteindelijk toch “laat maar” zei. Er is geen grote ruzie, geen harde woorden. Maar ergens onderweg is het contact verschoven.
Vaak voel je dat pas later. Aan de vermoeidheid na afloop. Aan het knagende gevoel dat je niet hebt gezegd wat voor jou belangrijk was. Niet omdat je het niet wist, maar omdat het er niet uitkwam.
Wat daar gebeurde, zat niet alleen in de woorden. Er was eerder al iets geraakt. Misschien een grens. Misschien irritatie. Misschien het gevoel dat je niet serieus werd genomen. Op dat moment ontstond spanning.
Als je conflictmijdend bent of sterk gericht op harmonie, volg je die spanning meestal niet. Je probeert je staande te houden. De situatie beheersbaar te maken. Je legt uit. Relativeert. Past je aan.
Dat is geen toeval. Het is een beschermingsmechanisme. Je systeem probeert spanning te reguleren en het contact veilig te houden. Wanneer je zulke momenten vaker terugkijkt, zie je dat dit geen incident is, maar een terugkerend patroon.
Vier windrichtingen
Dat patroon beweegt meestal in een herkenbare richting. Om dat zichtbaar te maken, werk ik met het beeld van vier windrichtingen.
Iedereen heeft één of twee richtingen die vertrouwd voelen. Wanneer je voorkeursrichting niet werkt, schakel je vaak onbewust over. Eerst aanpassen. Dan uitleggen. Misschien later toch boos worden. Of alsnog naar binnen klappen. Het lijkt willekeurig, maar het volgt een vaste logica: spanning zoekt een uitweg.
De boemerang
Meestal is er ook een windrichting die je lastig vindt. Voor veel conflictmijdende mensen voelt Oost – de pijl naar buiten – spannend. Zuid en West zijn veiliger terrein.
En wat gebeurt er wanneer je een grens voelt of iets niet klopt voor jou en dat niet uitspreekt?
Stel: iemand probeert je te overtuigen. Of een afspraak wordt niet nagekomen. Je voelt irritatie of boosheid. In wezen is dat informatie: hier wordt iets overschreden.
Als je die boosheid of irritatie meteen censureert omdat je bang bent het contact te verstoren of de controle kwijt te raken, verdwijnt ze niet. De pijl naar buiten keert zich als een boemerang om, en wordt - zonder dat je dat door hebt - een pijl naar binnen.
Wat naar buiten wilde als een eenvoudige grens – “dit klopt niet voor mij” – verandert in zelfkritiek, vermoeidheid of gekwetstheid. De oorspronkelijke impuls kreeg geen vorm en keert terug naar binnen. Je voelt onzekerheid opkomen, schaamte of schuld, en merkt dat de situatie je leegzuigt.
De andere windrichtingen komen natuurlijk ook vaak voor. De pijl naar buiten (Oost), waarin je de verantwoordelijkheid vooral bij de ander legt. Of het afhaken (Zuid), waarin je je terugtrekt omdat je het gevoel hebt dat het toch geen verschil zal maken. Die zie ik in mijn praktijk overigens minder vaak terug. Mensen die vooral naar buiten wijzen of zich terugtrekken, zoeken immers minder snel begeleiding.
Wanneer het gesprek naar het hoofd verschuift
Wie ik naast mensen die zichzelf afwijzen ook vaak tref in mijn praktijk zijn mensen waarbij ook de bovenpositie (noord) favoriet is. Dan verschuift het gesprek naar verklaren en analyseren. Je probeert grip te houden, jezelf staande te houden, de situatie logisch te maken.
In een online begeleide intervisie laatst zag ik weer hoe een gesprek langzaam deze kant op schoof. Niemand zei iets verkeerd. Toch raakten deelnemers uit verbinding met elkaar. Tot iemand zei: “Ik merk dat ik je kwijtraak.” Dat moment veranderde alles. Niet de inhoud veranderde, maar het gesprek ging weer over wat er tussen ons gebeurde.
We verliezen elkaar zelden door verschil van mening. We verliezen elkaar wanneer het gesprek alleen nog over argumenten gaat en de onderstroom onbenoemd blijft – wanneer niemand meer zegt wat er op dat moment in hem of haar leeft.
Of je nu naar binnen slaat of naar het hoofd schiet: in beide gevallen raak je iets kwijt. Je reageert vanuit spanning in plaats van vanuit verbinding met jezelf.
Zijn in de berg in jou
Tot elkaar komen, waarbij jullie je allebei gezien en gehoord voelen, lukt niet wanneer boosheid direct wordt ingeslikt. Dan slaat ze naar binnen. Maar het lukt ook niet wanneer boosheid de ander overspoelt. Dan neemt de felheid het gesprek over. En ook niet wanneer je probeert te verklaren of gelijk te krijgen.
De kunst is om te merken dat er spanning opkomt – boosheid, irritatie, angst om controle te verliezen – en daar even bij te blijven. Zijn in de berg in jou betekent dat je die spanning kunt voelen zonder er meteen iets mee te hoeven doen. Je blijft bij jezelf terwijl er iets schuurt.
Vanuit die stevigheid kun je spreken. Niet vanuit aanpassing, vanuit controle of vanuit aanval. Maar vanuit je centrum. Dan kan een eenvoudige zin genoeg zijn:
“Dit raakt me.”
“Ik merk spanning in mijn lijf als dit zo gaat.“
“Hier gaat iets over mijn grens.”
Het verschil zit niet in mooiere woorden, maar in het feit dat je spreekt vanuit dat innerlijke centrum, en je daarbij kwetsbaar durft op te stellen.
Voor veel mensen is dit spannend terrein. Hun reflex is eerst het contact veiligstellen of de situatie beheersbaar maken. Pas wanneer ze leren voelen wat er gebeurt op het moment dat ze iets willen inslikken, ontstaat er ruimte om hun grens uit te spreken zonder het contact te verliezen.
Dat vraagt vertraging en lichaamsbewustzijn. En oefening, met vallen en opstaan. Maar het verandert de kwaliteit van het contact wezenlijk.
Van overlevingspatroon naar echte verbinding
De windrichtingen zijn beschermingsmechanismen die ooit nodig waren om met spanning om te gaan. Ten diepste zijn het altijd angstresponsen waarbij je een oude situatie op het nu plakt. Ze laten zien waar iets (ouds) in jou geraakt of getriggerd wordt waardoor je naar je hoofd schiet en een windrichting uitleeft. Tegelijk zit er informatie in verscholen over de situaties in het nu. Bijvoorbeeld een grens of behoefte die aandacht vraagt.
Het werk begint op het moment dat je merkt: hier voel ik iets wat ik normaal zou inslikken. Als je daar kunt blijven, zonder meteen te gaan aanpassen, uitleggen of aanvallen, ontstaat er een andere mogelijkheid.
En dat is de plek waar contact wezenlijk verandert.