De angst onder onze wereldcrisis
Waarom rationele oplossingen falen – en narcisme floreert
In mijn eerdere blog Trump begrijpen? Dat is precies het probleem onderzocht ik waarom verklaren en duiden vaak tekortschieten wanneer we te maken hebben met machthebbers als Trump. Deze blog gaat dieper in op de onderstroom – waar psychologie, macht en bewustzijn samenkomen.
Narcisme begint niet bij macht, maar bij angst
Een beetje narcisme is gezond. Het helpt je om je staande te houden, grenzen te trekken en jezelf serieus te nemen. Het wordt destructief wanneer narcisme structureel wordt: wanneer zelfbescherming verandert in een vast patroon dat het contact met jezelf en de werkelijkheid vervangt.
In mijn eerdere werk over verborgen narcisme beschreef ik die kern: narcisme is geen overdaad aan zelfvertrouwen, maar een overlevingsstrategie. Aan de wortel liggen angst, schaamte en diepe onzekerheid. Kwetsbaarheid voelt existentieel onveilig. Controle – vooral via het hoofd – wordt ervaren als noodzakelijk. Wie zo leeft, raakt steeds verder verwijderd van de realiteit in het nu. In combinatie met macht ontstaat dan een dodelijke cocktail.
Juist omdat deze onderliggende patronen zo weinig worden herkend, wordt hun kracht structureel onderschat. We blijven denken dat dit soort dynamieken te corrigeren zijn met redelijkheid, argumenten of morele oproepen. Dat misverstand begint langzaam te schuiven, maar of dat voldoende is, is de vraag.
Angst speelt breder
Die dynamiek beperkt zich niet tot narcisten. Angst leeft veel breder in onze samenleving. Veel mensen functioneren ogenschijnlijk prima, maar dragen onbewust oude spanning met zich mee. Wanneer onzekerheid toeneemt, maken mensen hun wereld kleiner. Niet uit kwaadaardigheid, maar om overeind te blijven.
Complexiteit wordt onverdraaglijk. Nuance verdwijnt. Eenvoudige verhalen bieden houvast.
In dat klimaat worden narcistische leiders aantrekkelijk. Niet ondanks de angst, maar dankzij die angst. Ze belichamen schijnzekerheid, daadkracht en eenvoud in een wereld die voor veel mensen te complex en onoverzichtelijk is geworden. Ze spreken in absolute termen, reduceren de werkelijkheid tot vriend en vijand en presenteren zichzelf als degene die het overzicht heeft. Voor wie zich overweldigd, onzeker of machteloos voelt, werkt dat geruststellend: twijfel verdwijnt en verantwoordelijkheid kan worden uitbesteed.
Daar komt iets bij. Deze leiders spelen niet alleen in op bestaande angst, ze wakkeren haar ook actief aan. Angst vergroot afhankelijkheid, vernauwt het bewustzijn en maakt mensen ontvankelijker voor simpele oplossingen en harde grenzen. Zo versterkt angst hun macht – en wordt correctie steeds moeilijker.
Dat betekent niet dat hun volgers zelf narcistisch zijn. Vaak zijn het mensen die onder druk staan, oude onzekerheid meedragen of zich onvoldoende gezien en gehoord voelen. Maar in tijden van angst en regressie krijgen narcistische dynamieken aan de top wél de ruimte om zich uit te leven.
Regressie als collectief patroon
Grote bewustzijnssprongen worden vaak voorafgegaan door regressie. Wanneer de complexiteit van de werkelijkheid het bestaande bewustzijnsniveau overstijgt, grijpen mensen en systemen terug op oudere strategieën: macht, vijanddenken en versimpeling.
Narcistische dynamieken passen precies in dat regressiepatroon. Ze reduceren complexiteit en herstellen schijncontrole. Dat maakt ze functioneel in tijden van angst – en gevaarlijk in tijden die juist verbreding vragen.
Waarom rationele oplossingen niet werken
Vernauwing van bewustzijn is goed te begrijpen vanuit de neurobiologie. Onder stress en angst raakt de prefrontale cortex – verantwoordelijk voor nuance, tijdsbesef en empathie – onderdrukt. We vallen terug op grover afgestelde hersensystemen die geen scherp onderscheid maken tussen verleden en heden.
Oude trauma’s – onverwerkte angst die zich in het lichaam heeft vastgezet – worden dan onbewust op het nu geprojecteerd. De werkelijkheid wordt vervormd, zonder dat we het doorhebben. Zo raken veel vormen van menselijk lijden geworteld in trauma: individueel én collectief. Veelal onbewust raakt iemand uit contact met zichzelf – met het lichaam, met gevoelens, met waarden, en uiteindelijk ook met anderen.
De verloren kunst van echt contact en verbinding
Daarom werken rationele argumenten zo vaak niet. Niet omdat ze onwaar zijn, maar omdat ze het verkeerde niveau aanspreken. Angst laat zich niet wegredeneren. Ze vraagt regulatie, geen overtuiging.
Zolang iemand werkelijk in contact of verbinding is met zichzelf – lichamelijk, emotioneel en existentieel – is er ruimte voor nuance en verschil. Precies dát verdwijnt onder druk.
In mijn werk zie ik dagelijks dat mensen proberen hun angst rationeel te beheersen, terwijl die alleen via contact en belichaming kan worden gereguleerd. Pas wanneer iemand weer aanwezig raakt in het nu, kan hij loskomen van schijnhouvast en zich openen voor de werkelijkheid. Dát is in de kern wat ik mensen leer 1:1 of in retraites.
Waarom tegenverhalen vaak niet landen
Dit mechanisme werkt niet alleen individueel, maar ook politiek en maatschappelijk. Dit verklaart ook waarom progressieve en rationele tegenverhalen zo vaak geen gehoor vinden. Populistische en narcistische leiders spreken het hart aan, niet het hoofd. Ze reguleren emotie – hoe destructief ook – en bieden daarmee houvast. Dat maakt hen effectief in tijden van angst.
De opgave is daarom niet kiezen tussen voelen of denken. Met alleen voelen komen we er niet. Met alleen ratio al helemaal niet. Wat nodig is, is de brug: denken dat geworteld is in belichaamd contact.
Dat is geen therapietaal. Het is een beschavingsvraagstuk.
Angst in onze systemen
Ik luisterde vandaag naar een gesprek met Paul Schenderling in De Ongelooflijke Podcast. Zijn betoog sluit naadloos aan op wat ik hier schrijf. Hij beschrijft o.a. hoe we onze economie hebben ingericht op maximale efficiëntie en minimale marge. Alles moet sneller, goedkoper, voorspelbaarder. Dat klinkt rationeel, maar het effect is hetzelfde als bij vernauwing in het lichaam: er blijft geen buffer over. Geen ademruimte. Geen veerkracht.
Onder druk valt het systeem terug op versimpeling en harde keuzes. Precies wat er ook in mensen gebeurt wanneer contact verdwijnt. Niet alleen individuen vernauwen onder stress – onze structuren doen hetzelfde. Dan bouwen we geen veiligheid, maar fragiliteit. En wordt zichtbaar dat onze crisis niet alleen psychologisch, maar ook systemisch is.
We staan inderdaad voor een volgende bewustzijnsstap. Maar die vraagt iets ongemakkelijks: het aangaan van onze individuele én collectieve trauma’s. Het herstellen van contact en verbinding, juist waar we geneigd zijn te verharden. Om de realiteit in het nu onder ogen te zien in plaats van te ontkennen.
Dat is geen zachte weg. Maar mogelijk wel de enige.
Begrenzen zonder zelf te vernauwen
Nu zal een narcist die eenmaal de macht heeft zich niet meer laten corrigeren, en zal die macht zelden vrijwillig afstaan.
De opgave is dan ook precair: begrenzen zonder zelf te vernauwen. Niet vanuit ontkenning, niet vanuit morele bovenpositie, niet vanuit agressie of terugtrekking. Want wie begrenst vanuit vernauwing, voedt precies datgene wat hij zegt te willen stoppen. Met escalatie tot onvermijdelijk gevolg. Het vraagt om leiderschap dat begrenst zonder te verharden – iets wat we internationaal nog maar zelden zien. Paul Schenderling noemt –wat mij betreft helemaal terecht – Martin Luther King als inspirerend voorbeeld.
Begrenzen vraagt zoals Martin Luther King ook liet zien om moed. Niet de moed van bravoure of escalatie, maar de moed om aanwezig te blijven wanneer spanning toeneemt. De moed om te benoemen wat er speelt in de onderstroom. En ook: de moed om verandering niet uit de weg te gaan. Werkelijke verandering gaat zelden zonder pijn, verlies of onzekerheid. Ze vraagt inspanning, afscheid en het verdragen van niet-weten. Juist daarom is stilstaan zo verleidelijk. Op de korte termijn voelt het veiliger. Op de lange termijn is het funest.
Wie in belichaamd contact en verbinding blijft met zichzelf – niet meegesleurd door (oude) angst, maar verankerd in het nu – heeft meer ruimte om die moed te tonen. Niet omdat angst verdwijnt, maar omdat ze niet langer het handelen bepaalt. Vanuit diepere verbinding met jezelf heb je ook het vermogen om meerdere realiteiten tegelijk te dragen. Om niet mee te schieten in polarisatie, maar ook niet te verdwijnen in pacifisme. Om stand te houden in contact – met jezelf én met de ander – terwijl de spanning oploopt.
Misschien is dat wel de echte bewustzijnsopgave van deze tijd. Niet kiezen tussen verharding of ontkenning, maar leren begrenzen en verbinding maken vanuit diepere verbinding met jezelf, van hart tot hart. En mogelijk onze enige kans om niet vast te lopen in regressie.
Lars Lutje Schipholt
ps. Reageren kan ook op Linkedin