Veel gedaan, weinig veranderd
Als inzicht geen ervaring wordt - deel 1 van 3
Ze had het al geprobeerd. Reiki, EMDR, familieopstellingen, ademwerk. Boeken gelezen, retraites gedaan. Genoeg om te weten waar dingen vandaan kwamen, genoeg om de patronen bij naam te kennen.
En toch zat ze in de eerste sessie met haar handen koud in haar schoot, hoofd vol en lijf op afstand. Twijfelend over beslissingen die anderen moeiteloos leken te nemen. Van kleding kiezen tot loopbaankeuzes: haar hoofd bleef afwegen en raakte in verwarring in plaats van antwoorden te vinden.
Ze zei het aan het begin van een sessie zo: “Ik was met mijn hoofd bezig geweest. Ik checkte of ik er eigenlijk wel was.”
Dat zie ik vaker. Mensen die alles weten van zichzelf, en tegelijk weinig voelen. Niet omdat ze niet gevoelig zijn, maar juist omdat ze dat zijn. Ze hebben heel vroeg geleerd om van de overweldiging weg te gaan. Het hoofd werd de veilige plek. Snel, slim, altijd in beweging. En dat werkte. Lange tijd.
Maar er is een prijs. Wie lang in het hoofd leeft, raakt langzaam het contact kwijt. Met het eigen lichaam. Met wat er nu werkelijk speelt. En juist dat contact is de enige plek van waaruit iets werkelijk kan veranderen.
Het hoofd maakt verhalen
Wat daarbij hoort en zelden wordt benoemd: het hoofd maakt verhalen. Niet alleen als het echt spannend wordt, maar ook gewoon als iets je bezighoudt, als je ergens niet uitkomt, als een beslissing zich maar niet wil vormen. Dan begint de analyse. Verklaringen, scenario’s, redenen. Niet als vergissing, maar als een uitweg. Het verhaal is preciezer, veiliger, beter te hanteren dan het gevoel eronder.
Pas als je begint te zien dat je het verhaal aan het maken bent, wordt er iets anders mogelijk. En dat verhaal speelt altijd ergens anders dan hier. Niet in het nu.
Zit jouw denken in het nu?
Denk eens aan de laatste keer dat je ergens over piekerde. Zat je toen in het verleden, in de toekomst, of in het nu? En als je aan iets spannends dacht dat nog moest komen, waar was je dan eigenlijk?
Wat velen niet beseffen: je denken speelt zich per definitie af in het verleden of de toekomst. De mind is afgescheiden en kan daarom per definitie nooit in de realiteit van het nu zijn. De toekomst die je in je hoofd construeert is altijd onbewust een extrapolatie van het verleden. Je denkt dat je vooruitkijkt, maar je projecteert wat je al kent op wat er komen gaat. Dat verklaart waarom dingen zich zo hardnekkig herhalen. Niet omdat je het niet wilt veranderen, maar omdat het hoofd bij elke nieuwe situatie onbewust de oude mal erover legt.
Neurologisch heeft dat een verklaring. Wanneer het oudere deel van het brein het overneemt, het deel dat reageert op dreigend gevaar, vermindert de verbinding met de prefrontale cortex. Dat systeem is grof en maakt geen fijn onderscheid tussen oud en nieuw. Iets hoeft alleen maar te lijken op iets wat vroeger pijn deed, en de respons is dezelfde. Je lichaam reageert op een herinnering alsof het nu gebeurt. Intussen zit het hoofd te analyseren, te piekeren, opties af te wegen. Hoe langer het denkt, hoe meer verwarring.
Wat het ingewikkelder maakt: veel mensen zijn zich er niet eens van bewust dat er angst onder zit. Ze voelen niet dat ze bang zijn, want ze voelen niet. Ze leven in het verhaal dat hun hoofd over de situatie maakt, en dat verhaal voelt als de realiteit. Terwijl het een filter is. Een beschermingslaag die de directe ervaring op afstand houdt.
Voelen zit altijd in het nu
Hier zit het sleutelonderscheid. Denken en voelen zijn niet hetzelfde, en ze leiden je naar verschillende plaatsen.
In de sessie vroeg ik haar iets te voelen in haar lijf, zo concreet en feitelijk mogelijk. Niet interpreteren, maar waarnemen. Wat is hier nu?
Ze dacht even na. En zei toen: “Dit voel ik. Dat denk ik niet.”
Ze was zelf een beetje verrast. Alsof ze iets ontdekte waarvan ze al lang wist dat het er moest zijn, maar het nog nooit zo direct had aangeraakt.
Voelen zit altijd in het nu. Niet in een herinnering, niet in een scenario. Ja, een gevoel kan getriggerd worden door iets ouds. Maar de sensatie zelf vindt nu plaats, in dit lichaam, op dit moment. Dat is precies het verschil. Als je met je aandacht naar een lichamelijke gewaarwording gaat, ben je in het nu. Denken alleen, los van het lichaam, mist dat altijd.
Dat is ook waarom lichaamsgerichte benaderingen vaak iets bereiken waar praten op zichzelf niet komt. Het lichaam brengt je terug naar de realiteit van dit moment. Naar het contact.
Iemand die ik al langer begeleid verwoordde het later zo: “Ik merk dat ik vaak weet wat ik voel, maar het niet echt voel.” Weten houdt afstand. Voelen brengt je erin.
Er is nog een laag onder dit onderscheid. Niet wat je denkt of voelt, maar van waaruit je het doet.
Contractie en openheid
In sessies gebruik ik bijna dagelijks nog een super simpele en doeltreffende manier om te herkennen wie er in je spreekt.
We deden een kleine oefening. Ik vroeg haar: voelt dit als een gesloten vuist, of als een open hand?
Ze wist het direct. Steeds weer, zonder aarzeling.
Ik vroeg hoe het voelde om aan een aankomende afspraak te denken waar ze tegenop zag. Haar hand sloot zich vanzelf. “Dan voel ik meer... dit.” Gesloten vuist. Spanning in de borst, klamme handen. En even daarvoor, over ons werk samen: “Dan krijg ik zo’n stemmetje. Wat zegt: ja, dit wil ik.” Open hand.
Voel jij het verschil als je dat even probeert?
Contractie en openheid zijn twee toestanden van het systeem. In contractie ben je uit contact: met jezelf, met wat er nu is, met de ander. In openheid ben je erin. Dat heeft niets te maken met of je denkt of voelt. In beide toestanden kun je denken én voelen. Maar de kwaliteit is radicaal anders. Denken vanuit contractie produceert verhalen, angst, cirkelredeneringen. Denken vanuit openheid produceert helderheid.
De gesloten vuist is de stem van de beschermer: het deel dat reageert vanuit oude angst, dat geen onderscheid maakt tussen wat vroeger was en wat nu is. De open hand is de stem van je kern. Niet het hoofd dat afweegt, maar iets wat je voelt voordat het denken begint.
Als je nieuwsgierig naar een gevoel toe gaat in plaats van ervan weg, verandert er iets. Het wordt niet meteen klein of opgelost, maar wel minder dwingend. Alsof het je iets laat zien, in plaats van je mee te trekken. En als je het even kunt laten bestaan zonder er meteen iets mee te doen, begint er iets van ruimte te ontstaan. Voor een systeem dat gewend is direct te reageren, is dat een wezenlijke verschuiving.
Waarom de cirkel zelden rond wordt gemaakt
Mensen die bij mij komen hebben vaak al veel gedaan. En toch missen ze precies dit: de directe ervaring van het nu, het onderscheid tussen oud gevaar en huidig gevoel, het contact zelf.
Hoe kan dat?
De leerpsycholoog David Kolb beschreef leren als een cyclus van vier stappen: concreet ervaren, reflecteren op die ervaring, begrijpen wat er speelt en uitproberen in de praktijk. Alle vier zijn nodig om iets werkelijk te integreren. Iedereen heeft een aangeboren voorkeursstijl, en de aangrenzende stijlen gaan meestal nog wel. Maar de tegengestelde stijl kost moeite.
Wat ik in de praktijk tegenkom, zijn twee tegengestelde valkuilen. In rationele culturen, onderwijs en organisaties wordt vooral het begrijpen getraind. Ervaren, voelen en intuïtie zijn secundair, soms zelfs met enig wantrouwen bekeken. Mensen leren zich staande te houden via het hoofd, maar dat kost veel energie als je niet zo bent bedraad.
In veel bewustzijnsaanbod is het precies omgekeerd. Daar staat ervaren centraal, soms ten koste van begrip en integratie. De ervaring is er, maar het ego wordt niet meegenomen. De cirkel wordt aan de andere kant niet rondgemaakt.
Dat is niet toevallig. Onze cultuur stimuleert het hoofd, het ego, het vermogen om te begrijpen en te plannen. Dat heeft ons veel gebracht. Maar het heeft ook een prijs. Zonder voldoende verbinding met je centrum ga je steeds meer leven in de werkelijkheid die je hoofd construeert, in plaats van in de werkelijkheid die er is.
Iemand die sterk leeft via zijn hoofd heeft dat begrip hard nodig. Niet als doel, maar als brug. Het ego moet het kunnen snappen om het te durven loslaten. Veiligheid en begrip gaan hier hand in hand.
Ik heb dit zelf leren zien in de opleiding integrale coaching die ik deed. Daarvoor had ik ook veel gedaan, en dat had me zeker geholpen. Maar de cirkel werd niet rondgemaakt en mijn controleur werd onvoldoende meegenomen. Ervaringen beklijfden minder, omdat de integratie ontbrak op precies de laag waar die het meest nodig was.
De beschermer leest dit ook mee
Mensen komen bij mij als ze vastlopen. Het ego houdt controle zolang het kan. Zolang je door kunt, ga je door. Pas als het niet meer gaat, als het lichaam het niet meer trekt, als relaties niet landen, als werk blijft haperen, als de uitputting te groot wordt, pas dan ontstaat de bereidheid om iets werkelijk anders te doen.
Dat vastlopen is geen mislukking. Het is de conditie waaronder verandering mogelijk wordt. Je verlangen moet groter worden dan je angst. En die angst is vaak onbewust, diep weggestopt onder jaren van functioneren.
Dit gold voor mij ook. Ik liep vast voordat ik begreep wat er eigenlijk speelde. Burnout, relaties die niet standhielden, werk dat niet uitpakte zoals ik wilde. Mijn hoofd had altijd een verklaring. Mijn lijf wist al langer wat er aan de hand was.
Wat je hoofd doet, heeft goede redenen. Het beschermt je tegen pijn die op een gegeven moment te groot was om te dragen. Dat is geen zwakte. Het is overlevingsintelligentie. Het probleem is niet het mechanisme zelf. Het probleem is dat het blijft opereren alsof de oude dreiging nog actueel is. En omdat het zo vertrouwd is, zo overtuigend voelt, verzet het zich tegen verandering. Niet uit kwaadaardigheid, maar uit zorg.
En als je dit leest en denkt: ja, zo werkt het bij mij, dan is dat begrip al een begin.
Maar het is nog geen ervaring.
ps. je kunt ook reageren via Linkedin. Volgende blog uit deze serie van drie: wat er opkomt als je verder gaat dan begrijpen. En daarna: wat er mogelijk wordt voorbij de woorden.
Bedankt voor het lezen!
Abonneer je gratis om nieuwe posts te ontvangen.